پێشەکی
باتمان (بە کوردی: ئێلیه) شارێکی کوردییە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لەسەر ئەو ڕووبارەی کە هەمان ناوی هەیە، لە باکووری ڕۆژهەڵاتی دیاربەکر. یەکێکە لە تازەترین شارە گەورەکانی ناوچەی کورد؛ شوێنێک کە لە ماوەی تەمەنێکدا لە گوندێکی بچووکەوە گەشەی کرد بۆ ناوەندێکی سەرقاڵی پارێزگا، بە پشتبەستن بە یەک شت: نەوت.
بەڵام لە دەوری ئەم شارە نوێیەی بە خێرایی گەشەی کردووە، دیمەنێکی زۆر کۆنتر هەیە، لەوانە پردە شکوومەندەکەی مالابادی لە سەدەکانی ناوەڕاست و، لە ناو پارێزگاکەیدا، شارۆچکە کۆنەکەی حەسەنکەیف لەسەر دیجلە. ئەم ناساندنە چۆنیەتیی هەڵکشانی باتمان، ئەو خاکەی لەسەری هەڵکەوتووە و شوێنەکەی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەخاتە ڕوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• باتمان (بە کوردی: ئێلیه) شار و پارێزگایەکی زۆرینە کوردە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• لە سەدەی بیستەمدا بە هاندانی پیشەسازیی نەوت بە خێرایی لە گوندێکی بچووکەوە گەشەی کرد بۆ شارێک.
• باتمان یەکێک لە پاڵاوگە سەرەکییەکانی نەوتی تورکیای تێدایە و لە ناوەندی کێڵگە نەوتییە سەرەتاییەکانی وڵاتەکە هەڵکەوتووە.
• پردە بەناوبانگەکەی مالابادی لە سەدەکانی ناوەڕاست، ڕووباری باتمان لە نزیک شارەکە دەبڕێت.
• شارۆچکە کۆنەکەی حەسەنکەیف لەسەر دیجلە لە ناو پارێزگای باتماندا هەڵکەوتووە.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): ئێلیه
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
پارێزگا: باتمان
ڕووبار: ڕووباری باتمان (لقێکی دیجلە)
خەڵک: زۆرینەی کورد
بەناوبانگ بە: نەوت و پاڵاوگەیەکی سەرەکی
نیشانەی دیار: پردی مالابادیی سەدەکانی ناوەڕاست
لە ناو پارێزگاکەدا: شارۆچکە کۆنەکەی حەسەنکەیف
ناوەڕۆک
خاکێکی کۆن لە دەوری شارێکی نوێ
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
باتمان لە کوێیە؟
باتمان لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا لەسەر ڕووباری باتمان، لقێکی دیجلە، هەڵکەوتووە؛ لە باکووری ڕۆژهەڵاتی دیاربەکر و باشووری شاخەکانی بەدلیس و سێرت. شارەکە لە ناوچەیەکی پشتەدار لە سەرووی حەوزی دیجلەدایە، لە پارێزگایەکدا کە بەرەو باشوور تا خودی ڕووبارە گەورەکە درێژ دەبێتەوە.
ئەمە خاکێکی تەخت و گەرمی زەویی کشتوکاڵ و کێڵگەی نەوتە، زۆر جیاواز لەو شاخە بەرزانەی دەوری زۆرێک لە ناوچەی کوردیان داوە؛ شوێنێک کە یارمەتیی ئەوەی دا باتمان ببێت بە ناوەندێکی پیشەسازی نەک قەڵایەکی شاخاوی.
لە گوندەوە بۆ شاری نەوت
چیڕۆکی باتمان چیڕۆکی گەشەیەکی ناوازەیە. تا نیوەی سەدەی بیستەم گوندێکی بچووک بوو بە ناوی ئیلوه؛ سەرچاوەی ناوە کوردییەکەی، ئێلیه. پاشان نەوت هات. دۆزینەوەی کێڵگە نەوتییە سەرەتاییەکانی تورکیا لە ناوچەی دەوروبەر و کردنەوەی پاڵاوگەیەکی سەرەکی لە دەیەی 1950، گوندەکەیان نزیکەی بە شەوێک گۆڕی بۆ شارۆچکەیەکی پیشەسازیی بە خێرایی گەشەسەندوو. خەڵک بۆ کار بە لێشاوی بۆی هاتن و باتمان فراوان بوو تا بوو بە یەکێک لە شارە گەورەترەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان، و لە کۆتاییدا لە 1990 بوو بە ناوەندی پارێزگایەکی تایبەت بە خۆی.
پردی مالابادی
ڕاست لە دەرەوەی شارە نوێیەکە، یەکێک لە شاهکارەکانی ئەندازیاریی سەدەکانی ناوەڕاست ڕووباری باتمان دەبڕێت: پردی مالابادی. لە سەدەی دوازدەهەمدا لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی ئەرتووقی دروست کرا. کەوانە بەردینە نووکتیژە تاکەکەی لە کاتی دروستکردنیدا یەکێک بوو لە پانترینەکان لە جیهان، و ئەمڕۆش هەر ڕاوەستاوە، بە جوانی و قەبارەیەکی مەزن. پردەکە یادخەرەوەی ئەوەیە کە زۆر پێش بورجەکانی دەرهێنانی نەوت، ئەمە خاکی ڕووبارە گەورەکان و تێپەڕگە گەورەکان بوو.
خاکێکی کۆن لە دەوری شارێکی نوێ
هەرچەندە شاری باتمان تازەیە، پارێزگاکەی هەندێک لە کۆنترین میراتەکانی ناوچەکە لەخۆ دەگرێت. لە باشوور، لەسەر دیجلە، حەسەنکەیف هەڵکەوتووە؛ شارۆچکەیەک کە بۆ هەزاران ساڵ دانیشتووی هەبووە، بەناوبانگ بە ئەشکەوتەکانی پاڵە هەڵدێرەکەی و شوێنەوارەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. جیاوازییەکە سەرنجڕاکێشە: شارێکی تەواو نوێی نەوت و شارۆچکەیەکی کۆنی سەر ڕووبار لە هەمان پارێزگادا، نوێ و کۆن لە پاڵ یەکدا لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
باتمانی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ باتمان شارێکی سەرقاڵی پارێزگاییە بە زۆرینەی کورد، کە هێشتا پاڵاوگە و ئابووریی نەوتەکەی شێوەی پێ دەدەن و هێشتا گەشە دەکات. یەکێکە لەو شارانەی ناوچەی کورد کە بە ڕوونی نوێن؛ شوێنێک کە لە ماوەی یادەوەریی نەوە زیندووەکاندا پیشەسازی دروستی کردووە، بەڵام هێشتا بە مێژووە قووڵەکەی خاکی دیجلەی دەوروبەریەوە بەستراوە.
هێڵی کات
سەدەی 12 — ئەرتووقییەکان پردی مالابادی لەسەر ڕووباری باتمان دروست دەکەن.
سەرەتای سەدەی 20 — باتمان هێشتا گوندێکی بچووکە بە ناوی ئیلوه.
دەیەکانی 1940–1950 — پیشەسازیی نەوت لە ناوچەکە پەرە پێ دەدرێت و پاڵاوگەیەکی سەرەکی دەکرێتەوە؛ شارۆچکەکە بە خێرایی گەشە دەکات.
1990 — باتمان دەبێت بە ناوەندی پارێزگایەکی جیاواز.
ئەمڕۆ — باتمان شارێکی پیشەسازیی ڕوو لە گەشە و زۆرینە کوردە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
پرسیارە باوەکان
ئایا باتمان شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. باتمان شار و پارێزگایەکی زۆرینە کوردە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا؛ بە کوردی بە ئێلیه ناو دەبرێت.
بۆچی باتمان بە باتمان ناو دەبرێت؟
شارەکە ناوی لە ڕووباری باتمان وەرگرتووە؛ ناوە کۆنەکەی ئیلوه بوو، کە لە ناوە کوردییەکەی، ئێلیه، ماوەتەوە.
بۆچی باتمان ئەوەندە خێرا گەشەی کرد؟
باتمان لە سەدەی بیستەمدا بەهۆی پیشەسازیی نەوتەوە بە خێرایی گەشەی کرد؛ پەرەپێدانی کێڵگە نەوتییە نزیکەکان و کردنەوەی پاڵاوگەیەکی سەرەکی گوندێکی بچووکیان کرد بە شار.
پردی مالابادی چییە؟
پردی مالابادی پردێکی بەردینی ئەرتووقیی سەدەی دوازدەهەمە لەسەر ڕووباری باتمان، بەناوبانگ بە کەوانە تاکە مەزنەکەی؛ یەکێک لە پانترین کەوانە بەردینەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست.
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
پردی مالابادی · ڕووباری باتمان · پیشەسازیی نەوت · حەسەنکەیف · دیاربەکر · باکوور (باکووری کوردستان).