پێشەکی
بینگەل (بە کوردی: چەولیگ) شار و پارێزگایەکی کورد و زازایە لە شاخەکانی ڕۆژهەڵاتی تورکیا. ناوە تورکییەکەی واتە «هەزار دەریاچە»، بەهۆی ئەو گۆمە بەستەڵەکییانەی لەسەر کۆمەڵەشاخە گڕکانییە بەرزەکەی سەرووی شارۆچکەکە پەرش و بڵاون؛ ناوێکی گونجاو بۆ یەکێک لە سەختترین و جوانترین گۆشەکانی ناوچە کوردییەکە.
بینگەل یەکێک لە ناوچە سەرەکییەکانی گەلی زازا و زمانەکەیانە؛ پارێزگایەکی شاخ، لەوەڕگای هاوینە و کۆمەڵگە خۆڕاگرەکانە کە هەردوو بوومەلەرزە و ململانێیان بەسەر بردووە. ئەم ناساندنە باس لە خاکەکە، خەڵکەکەی و مێژووەکەی دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• بینگەل (بە کوردی: چەولیگ) شار و پارێزگایەکی زۆرینەکورد و زازایە لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• ناوەکەی واتە «هەزار دەریاچە»، بەهۆی دەریاچە بەستەڵەکییەکانی شاخەکانی بینگەل.
• پارێزگاکە یەکێک لە ناوچە سەرەکییەکانی گەلی زازا و زمانی زازاکییە.
• ناوچەیەکی شاخاوییە بە لەوەڕگای بەرز، زستانی درێژ و دیمەنی سەرنجڕاکێش.
• بوومەلەرزەی گەورە بینگەلی پێکاوە، لەوانە بوومەلەرزەیەکی وێرانکەر لە 2003دا.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): چەولیگ
واتا: «هەزار دەریاچە» (بە تورکی)
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
پارێزگا: بینگەل
خەڵک: کورد و زازا
زمان: کورمانجی و زازاکی
دیمەن: شاخەکانی بینگەل و دەریاچە بەستەڵەکییەکانیان
مەترسی: بوومەلەرزە گەورەکان (1971، 2003)
ناوەڕۆک
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
بینگەل لە کوێیە؟
بینگەل لە ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، لەنێو شاخە بەیەکەوە بەستراوەکانی نێوان دیاربەکر، مووش، ئەلازیغ و ئەرزەڕۆم. پارێزگاکە بەرز و پڕ لە ناهموارییە و کۆمەڵەشاخە گڕکانییە گەورەکەی بینگەل بەسەریدا زاڵە؛ شارەکە خۆی لە دۆڵێکی نێوان لووتکەکاندا هەڵکەوتووە. لە باکووری ڕۆژئاوا هاوسنووری خاکی دەرسیمی تونجەلییە، و بەشێکی زۆری کەسایەتیی زازا و عەلەویی ئەو ناوچەیەی لەگەڵدا هاوبەشە.
ئەمە خاکی زستانە سەختەکان و هاوینە کورت و سەوزەکانە؛ لە ماوەیەکی درێژەوە ژیان لێرە بە ڕیتمی بردنی مەڕ و ماڵات بۆ لەوەڕگا بەرزەکان و گەڕاندنەوەیان بۆ خوارەوە بەڕێوە چووە.
هەزار دەریاچە
ناوی بینگەل، «هەزار دەریاچە»، لەو دەریاچە بەستەڵەکییە پەرش و بڵاوانەوە هاتووە کە لە بەرزایی کۆمەڵەشاخەکەی بینگەلدا هەن و لە قووڵاییەکانی گڕکانێکی کۆندا پێک هاتوون. لە هاویندا لێژاییەکانی شاخەکە دەبنە لەوەڕگای بەپیت و شوان و ئاژەڵەکانیان بۆ بەرزاییە فێنکەکان ڕادەکێشن. ئەم دەریاچە و لەوەڕگایانە دیمەنی تایبەتی پارێزگاکەن و سەرچاوەی ناوە پڕماناکەی.
کورد و زازاکان
بینگەل یەکێک لە نیشتمانە سەرەکییەکانی زازاکانە، گەلێک کە زمانەکەیان، زازاکی، لەم بەشەی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیادا لە تەنیشت کوردیی کورمانجی قسەی پێ دەکرێت. بە شێوەیەکی بەربڵاو زازاکان بە بەشێک لە جیهانی فراوانتری کورد دەزانرێن، و هەردوو نەریتی کوردی و زازا ناسنامەی پارێزگاکە دادەڕێژن. ئەمە بینگەل، لەگەڵ دەرسیمی دراوسێی، دەکاتە ناوچەیەکی سەرەکی بۆ تێگەیشتن لە فرەڕەنگیی دەوڵەمەندی گەلە کوردیزمانەکان.
بوومەلەرزە و سەختییەکان
بینگەل لە یەکێک لە چالاکترین ناوچە بوومەلەرزەییەکانی ناوچەکە هەڵکەوتووە و بوومەلەرزەکان دووبارە و دووبارە برینیان لێ داناوە. لە 1971 بوومەلەرزەیەکی سەخت ڕوویدا، و لە ئایاری 2003دا بوومەلەرزەیەکی بەهێزی دیکە شارەکەی پێکا. دەیان کەسی کوشت، لەوانە منداڵانی نێو نووستگەیەکی ڕووخاوی قوتابخانە، و وێرانکارییەکی بەربڵاوی بەدوادا هات. وەک بەشێکی زۆری باشووری ڕۆژهەڵاتی ناوچە کوردییەکان، پارێزگاکە هەروەها فشارەکانی ململانێی درێژخایەنی نێوان دەوڵەتی تورکیا و پەکەکەی هەست پێ کردووە. بە درێژایی هەموو ئەمانە کۆمەڵگەکانی خۆڕاگرییەکی سەرسەختانەیان نیشان داوە.
بینگەلی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ بینگەل شارێکی زۆرینەکورد و زازا و ناوەندی پارێزگایە. دوای بوومەلەرزەکانی لە نوێوە بنیاتی نراوەتەوە و بە هێواشی پەرە دەسێنێت، لە هەمان کاتدا هێشتا بە قووڵی بە شاخ و ژیانی ئاژەڵدارییەکەیەوە بەستراوە. بۆ خەڵکەکەی لە هەر شتێکی دیکە زیاتر نیشتمانە؛ خاکێکی بەرز و سەخت و جوانی هەزار دەریاچە، بە کولتوور و زمانێک کە بەشێکی گرنگی چیرۆکە فراوانترەکەی کورد پێک دەهێنن.
ڕیزبەندیی کاتی
ناوی کۆنتر — شارۆچکە و ناوچەکە لە مێژوودا بە چاباکچوور / چەولیگ ناسراون.
1971 — بوومەلەرزەیەکی سەخت ناوچەی بینگەل دەپێکێت.
سەدەی 20 — بینگەل وەک پارێزگایەکی زۆرینەکورد و زازای ڕۆژهەڵاتی تورکیا پەرە دەسێنێت.
2003 — بوومەلەرزەیەکی وێرانکەر بینگەل دەپێکێت و دەیان کەس دەکوژێت، لەوانەش قوتابییە منداڵەکان.
ئەمڕۆ — بینگەل هێشتا پارێزگایەکی شاخاویی کورد و زازایە، لە نوێوە بنیات نراوەتەوە و خۆڕاگرە.
پرسیارە باوەکان
ناوی کوردیی بینگەل چییە؟
بە کوردی شارەکە چەولیگ ناو دەبرێت.
ناوی بینگەل چی دەگەیەنێت؟
بینگەل بە تورکی واتە «هەزار دەریاچە»، بەهۆی دەریاچە بەستەڵەکییە زۆرەکانی شاخەکانی بینگەل لە سەرووی شارەکە.
کێ لە بینگەل دەژی؟
بینگەل پارێزگایەکی زۆرینەکورد و زازایە. خەڵکەکەی بە کوردیی کورمانجی و زازاکی قسە دەکەن، و بە شێوەیەکی بەربڵاو زازاکان بە بەشێک لە جیهانی فراوانتری کورد دەبینرێن.
ئایا بوومەلەرزە لە بینگەل ڕوویداوە؟
بەڵێ. بینگەل لە ناوچەیەکی بوومەلەرزەیی چالاکدا هەڵکەوتووە و بوومەلەرزەی گەورەی بەسەردا هاتووە، لەوانە بوومەلەرزە سەختەکانی 1971 و 2003.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
گەلی زازا · زمانی زازاکی · شاخەکانی بینگەل · دیاربەکر · تونجەلی · باکوور (باکووری کوردستان).