پێشەکی
تونجەلی، کە دانیشتووانەکەی بە دەرسیم دەیناسن (بە کوردی و زازاکی: دەرسیم)، پارێزگایەکی شاخاویی ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، لەو ناوچەیەی کورد بە باکوور ناوی دەبات. زۆربەی زۆری دانیشتووانەکەی کوردی عەلەوین و بە زۆری زازاکی قسە دەکەن؛ کۆمەڵگەیەک کە سەدەها خۆبەڕێوەبردنی شاخستان و بەرگری دژ بە دەسەڵاتی ناوەندی شێوەی پێ داوە.
زیاتر لە هەر شوێنێکی دیکەی تورکیا، ناوی ئەم ناوچەیە بە ڕووداوێکەوە بەستراوە: کۆمەڵکوژیی دەرسیم لە 1937–38، کاتێک سوپای تورکیا ڕاپەڕینێکی بە سەرکردایەتیی سەید ڕەزای تێک شکاند و چەندین هەزار مەدەنیی کوشت. ئەم ناساندنە جوگرافیا و خەڵکی دەرسیم، ئەو ڕێڕەوەی گەیشتە 1937، ڕووداوەکانی کاتی هەڵمەتەکە و شێوەی یادکردنەوەی ئەمڕۆی ناوچەکە دەخاتە ڕوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• دەوڵەتی تورکیا لە 1935 ناوی دەرسیمی گۆڕی بۆ تونجەلی؛ ناوە نوێیەکە، بە واتای نزیکەی «مشتی برۆنزی»، ناوی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکەی دژ بە ناوچەکەش بوو.
• دانیشتووانەکەی بە زۆری کوردی عەلەوی و زازاکی‌قسەکەرن، بە مێژوویەکی درێژی خۆبەڕێوەبردن.
• کۆمەڵکوژیی دەرسیم لە 1937–38 دوای یاسای تونجەلیی 1935 هات، کە ناوچەکەی خستە ژێر حوکمڕانیی سەربازی.
• خەمڵاندنەکانی ژمارەی مردووان زۆر جیاوازن؛ لە ژمارە فەرمییەکانی نزیکەی 13,000ەوە تا خەمڵاندنە ئەکادیمی و کوردییەکانی 40,000–70,000. ژمارەی ڕاستەقینە جێی ناکۆکییە و ئەرشیفەکان بە زۆری هێشتا داخراون.
• سەرکردەی ڕاپەڕینەکە، سەید ڕەزا، لە تشرینی دووەمی 1937 ئێعدام کرا؛ شوێنی ناشتنەکەی خۆی و هاوڕێکانی هەرگیز ئاشکرا نەکراوە.
• لە 2011، سەرۆکوەزیران ئەردۆغان داوای لێبوردنی بۆ کوشتارەکان کرد؛ زۆرێک لە دەرسیم ئەو داوای لێبوردنە بە ناتەواو دەزانن.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی / زازاکی): دەرسیم (دەرسیم)
ناوی فەرمی: تونجەلی (لە 1935ەوە)
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
ناوەندی پارێزگا: تونجەلی (پێشتر کالان / مامەکی)
کۆمەڵگەی زاڵ: کوردی عەلەوی؛ زازاکی‌قسەکەر
دانیشتووان: پارێزگا نزیکەی 89,000 (2023)؛ شارۆچکە نزیکەی 35,000 (2021)
ڕووداوی ناسێنەر: کۆمەڵکوژیی دەرسیم، 1937–38
سەرکردەی ڕاپەڕین: سەید ڕەزا (نزیکەی 1863–1937)
نیشانەی سروشتیی دیار: دۆڵی مونزور و شاخەکانی مونزور
ناوەڕۆک
کۆمەڵگەیەکی جیاواز: کوردە عەلەویەکانی دەرسیم
ڕێڕەوی گەیشتن بە 1937: یاسای تونجەلی و دەسەڵاتی سەربازی
یادەوەری و داوای لێبوردن و ناوەکە
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دەرسیم لە کوێیە؟
دەرسیم تەختاییەکی بەرز و پڕ لە دارستانی چڕە لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ، کە بە نزیکەیی لە نێوان ڕووبارەکانی قەرەسوو و موراد هەڵکەوتووە؛ هەردووکیان لقی ڕووباری فوراتن. شاخەکانی مونزور، کە بەرزایییان دەگاتە نزیکەی 3,300 مەتر، و دۆڵی مونزور لە دیمەنەکەیدا زاڵن. ئەمڕۆ دۆڵەکە وەک گەورەترین و فرەجۆرترین پارکی نیشتمانیی تورکیا لە ڕووی جۆراوجۆریی زیندەوەرانەوە پارێزراوە.
ناوەندی پارێزگاکە، تونجەلی، لە دۆڵی مونزور لە بەرزایی نزیکەی 914 مەتر هەڵکەوتووە؛ لە سەردەمی عوسمانیدا ئەو نیشتەجێبوونە بە کالان یان مامەکی ناسراو بوو. زەویی سەخت و شاخاویی ناوچەکە ڕۆڵێکی سەرەکی لە مێژووی ناوچەکەدا هەیە: شاخەکان خۆبەڕێوەبردنی دەرسیمیان بۆ چەندین سەدە پاراست، لە کاتێکدا ناوچەکانی دەوروبەری ماوەیەکی درێژ بوو لە بەڕێوەبردنی ئیمپراتۆریدا تێکەڵ کرابوون.
کۆمەڵگەیەکی جیاواز: کوردە عەلەویەکانی دەرسیم
بەپێی زۆربەی گێڕانەوەکان، خەڵکی دەرسیم کۆمەڵگەیەکی جیاوازن: لە ڕووی نەتەوەییەوە کوردن، بەڵام عەلەوین نەک سوننی، و بە زۆری زازا (زازاکی) قسە دەکەن نەک کورمانجی. عەلەویەتیی ئەوان باوەڕێکی تێکەڵە کە توخمەکانی پەرستش و دڵسۆزیی شیعە، نەریتی پێش ئیسلام و کردارە ناوخۆییەکان تێکەڵ دەکات، لەگەڵ ڕێزێکی قووڵ بۆ سروشت؛ ڕێزێک کە زۆرجار بە یارمەتیدەری پاراستنی دیمەنی کێویی دۆڵی مونزور دەزانرێت.
تەنانەت ناوی ناوچەکەش جێی ناکۆکییە. لە تێگەیشتنی باودا دەرسیم لە وشەگەلێکەوە هاتووە بە واتای «دەرگای زیو»، لە کاتێکدا «تونجەلی» ناوێکی نوێی داڕێژراوی تورکییە. ئەوەی شوێنەکە بە دەرسیم ناو ببرێت یان بە تونجەلی، هێشتا پرسیارێکی سیاسیی زیندووە: لە 2019 دەسەڵاتە ناوخۆییەکان هەنگاویان نا بۆ دووبارە بەکارهێنانی دەرسیم، لە کاتێکدا پارێزگاری دیاریکراو پێداگریی دەکرد کە ئەو کارە پێچەوانەی یاسایە.
ڕێڕەوی گەیشتن بە 1937: یاسای تونجەلی و دەسەڵاتی سەربازی
ڕووبەڕووبوونەوەی دەرسیم لەگەڵ کۆماری تازەی تورکیا لە هیچەوە نەهات. دوای دوو ڕاپەڕینی پێشووی کورد لە ماوەی نێوان دوو شەڕە جیهانییەکەدا هات: ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 و ڕاپەڕینی ئاگری لە 1927–1930، کە هەریەکیان بە هێزێکی زیاتر لە پێشوو تێک شکێنران. بۆ تێگەیشتن لە چوارچێوە فراوانترەکە، سەیری تێڕوانینە گشتییەکەمان بۆ ڕاپەڕینەکانی شێخ سەعید و ئاگری و دەرسیم بکەن.
لە سەرەتای دەیەی 1930ەوە دەوڵەت هەنگاوی نا بۆ خستنە ژێر کۆنترۆڵی تەواوی دەرسیم. یاسای دووبارە نیشتەجێکردنەوەی 1934 ئامانجی بڵاوکردنەوەی کوردەکان بوو بۆ ناوچە زۆرینە تورکەکان. هەنگاوە یەکلاکەرەوەکە لە 1935 بە یاسای تونجەلی هات، کە ناوی پارێزگاکەی گۆڕی و خستییە ژێر حوکمڕانیی ڕاستەوخۆی سەربازی؛ ئەوەی بە «سەرپەرشتیاریی گشتیی چوارەم» ناو دەبرا، بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ عەبدوڵڵا ئالپدۆغان. ئێستا دەرسیم بە فەرمی وەک «کێشە»یەک دەناسێنرا کە دەبێت چارەسەر بکرێت.
کۆمەڵکوژیی دەرسیم، 1937–38
ئەوەی دواتر ڕووی دا، لە یادەوەریی کورددا کۆمەڵکوژییەکە؛ مێژوونووسان و تەنانەت سیاسەتمەدارانی تورکیش، بە وشەی بە وریایی هەڵبژێردراو، بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون بە هەمان شێوە وەسفی دەکەن. هەڵمەتەکە نزیکەی هەژدە مانگی خایاند، لە بەهاری 1937ەوە تا ئەیلوولی 1938.
ڕاپەڕینەکە و سەید ڕەزا
سەید ڕەزا، سەرکردەیەکی عەشیرەتی و ئایینیی کوردی عەلەوی لە یووکاری عەباس ئوشاغی، هەوڵەکانی دەوڵەتی بۆ کڕینی هاوکاریکردنی خۆی ڕەت کردبووەوە. دوای کوژرانی کوڕەکەی، ئیبراهیم، گرژییەکان زیاتر بوون؛ هێزەکانی ڕەزا هێرشیان کردە سەر بنکەیەکی ژاندارم، و دەوڵەت ئەمەی بە ڕاپەڕینێکی ئاشکرا لە قەڵەم دا. بە فەرمانێکی ئەنجومەنی وەزیران لە 4ی ئایاری 1937، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان دژ بە دەرسیم بە فەرمی دەستیان پێ کرد.
هەڵمەتی سەربازی
نزیکەی 25,000 سەرباز نێردران، ژمارەیەک کە دواتر لەگەڵ بەردەوامبوونی بەرگریدا دوو هێندە کرا. سوپا تۆپخانەی قورس و بۆردوومانی ئاسمانیی بەکار هێنا؛ فڕۆکە جەنگییەکان لە دیاربەکرەوە بۆ هێرشکردنە سەر گوند و گەلییەکانی دەرسیم دەفڕین. یەکێک لە فڕۆکەوانەکان سابیحە گۆکچەن بوو، کچە بەخێوکراوەکەی ئەتاتورک و یەکەم فڕۆکەوانی ژنی شەڕکەری تورک. هەندێک سەرچاوە هەروەها باسی بەکارهێنانی گازی ژەهراوی دژ بە ئەو خەڵکە دەکەن کە لە ئەشکەوتەکان پەنایان گرتبوو، هەرچەندە ئەمە هێشتا لە نێوان مێژوونووساندا جێی مشتومڕە.
سێ ئۆپەراسیۆنی یەک لە دوای یەک لە ماوەی 1937 و 1938 ناوچەکەیان وێران کرد. تا کۆتایی 1938، کاتێک گوللە و تەقەمەنیی دوایین ڕاپەڕیوەکان تەواو بوو، بەشێکی زۆری دانیشتووانی دەرسیم کوژرابوون یان ڕاگوێزرابوون یان لە گوندەکانیان دەرکرابوون.
ژمارەی مردووان
ژمارەی مردووان بە ڕاستی نادیارە و بارێکی سیاسیی قورسی هەیە. خەمڵاندنە فەرمییەکان و ئەو خەمڵاندنە ئەکادیمییانەی ژمارەی کەمتری داناوە، مردنی مەدەنییەکان بە نزیکەی 10,000 تا 13,000 دادەنێن؛ ژمارەیەک کە زۆرجار ئاماژەی پێ دەکرێت نزیکەی 13,800ە. گێڕانەوە کوردییەکان و ژمارەیەک مێژوونووس ژمارەی زۆر بەرزتر دەدەن؛ بە شێوەیەکی باو «تا 45,000»، لەگەڵ هەندێک خەمڵاندن کە دەگاتە 50,000 تا 70,000. چونکە ئەرشیفە پەیوەندیدارەکانی دەوڵەت هەرگیز بە تەواوی نەکراونەتەوە، ناتوانرێت هیچ ژمارەیەکی تاک بە دڵنیایی بگوترێت، و ڕێکخراوە کوردییەکان بەردەوام داوا دەکەن ئەرشیفەکان بکرێنەوە بۆ ئەوەی ژمارەکە دیاری بکرێت.
یادەوەری و داوای لێبوردن و ناوەکە
سەید ڕەزا لە ئەیلوولی 1937 بۆ گفتوگۆ هاتە ئەرزنجان و دەستگیر کرا. لە 15ی تشرینی دووەمی 1937، لەگەڵ شەش هاوڕێی لە ئیلازیغ بە سێدارە ئێعدام کرا؛ بەپێی ڕاپۆرتەکان کوڕە نزیکەی شانزە ساڵەکەشی لە نێوانیاندا بوو. شوێنی گۆڕەکانیان هەرگیز ئاشکرا نەکراوە، برینێک کە هێشتا لە ناوەڕۆکی یادکردنەوەی دەرسیم بۆ کۆمەڵکوژییەکەدایە.
یادەوەریی 1937–38 بە زۆری بە هۆی ڕزگاربووان و دوورخراوەکانەوە زیندوو ڕاگیرا، وەک پزیشکەکە نووری دەرسیمی، کە دەیان ساڵ خەریکی تۆمارکردنی ڕووداوەکان بە بەڵگە بوو. هەموو ساڵێک لە سەرەتای ئایاردا یادی مردووانی دەرسیم دەکرێتەوە.
لە 23ی تشرینی دووەمی 2011، سەرۆکوەزیران ڕەجەب تەیب ئەردۆغان بە فەرمی داوای لێبوردنی کرد و ڕووداوەکانی بە «یەکێک لە خەمناکترین بەشەکانی مێژووی نزیکمان» ناو برد. زۆرێک لە دەرسیم پێشوازییان لە دانپێدانانەکە کرد، بەڵام داوای لێبوردنەکەیان بە هاندراو بە مەبەستی سیاسی و ناتەواو زانی، بە ئاماژەکردن بە داوا هێشتا بێوەڵامەکان: دیاریکردنی شوێنی گۆڕەکانی سەید ڕەزا و هاوڕێکانی، و کردنەوەی ئەرشیفەکان.
دەرسیمی ئەمڕۆ
تونجەلیی ئەمڕۆ هێشتا قەڵایەکی ناسنامەی کوردی عەلەوی و سیاسەتی چەپ و پشتگیری کوردە. زانکۆی مونزوری تێدایە (لە 2008 بە ناوی زانکۆی تونجەلی دامەزرا) و سەردانکەران بۆ پارکی نیشتمانیی دۆڵی مونزور ڕادەکێشێت. وەک ناوچە کوردییەکانی دیکە، سەرۆک شارەوانییە هەڵبژێردراوە پشتگیرەکانی کورد لێرە لە کار لابراون و بەڕێوەبەری دیاریکراوی دەوڵەت لە جێگەیان دانراوە، و دانیشتووان و پارتە کوردییەکان بەردەوام هۆشداری دەدەن دژ بە فشارە بەردەوامەکانی توانەوەی زمان و باوەڕە جیاوازەکەی ناوچەکە.
بۆ خەڵکەکەی، هەڵبژاردنی ناوەکە، دەرسیم لەبری تونجەلی، خۆی کردارێکی یادەوەرییە: ڕەتکردنەوەی ئەوەی ڕووداوەکانی 1937–38 و ئەو ناسنامەیەی پێش ئەوان هەبوو، بسڕدرێنەوە.
هێڵی کات
1847 — دەرسیم دەکرێت بە سەنجەقێکی عوسمانی، بە ناوەندی هۆزات.
1926 — دەرسیم پلەکەی دادەبەزێنرێت بۆ قەزا و دەخرێتە سەر پارێزگای ئیلازیغ.
1934 — یاسای دووبارە نیشتەجێکردنەوە ئامانجی بڵاوکردنەوەی کوردەکانە بۆ ناوچە زۆرینە تورکەکان.
1935 — یاسای تونجەلی ناوچەکە دەخاتە ژێر دەسەڵاتی سەربازی؛ پارێزگاکە دووبارە دادەمەزرێنرێت و ناوی دەکرێت تونجەلی.
4ی ئایاری 1937 — فەرمانێکی ئەنجومەنی وەزیران ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان دەست پێ دەکات؛ سەید ڕەزا سەرکردایەتیی ڕاپەڕینەکە دەکات.
15ی تشرینی دووەمی 1937 — سەید ڕەزا لەگەڵ شەش هاوڕێی لە ئیلازیغ ئێعدام دەکرێت؛ گۆڕەکانیان هەرگیز ئاشکرا ناکرێن.
کانوونی دووەم–ئەیلوولی 1938 — ئۆپەراسیۆنەکانی دووەم و سێیەمی تونجەلی؛ بۆردوومانی ئاسمانی؛ ناوچەکە وێران دەکرێت.
23ی تشرینی دووەمی 2011 — سەرۆکوەزیران ئەردۆغان داوای لێبوردنی بۆ کۆمەڵکوژییەکە دەکات.
2019 — دەسەڵاتە ناوخۆییەکان هەنگاو دەنێن بۆ گەڕاندنەوەی ناوی «دەرسیم».
پرسیارە باوەکان
کۆمەڵکوژیی دەرسیم چی بوو؟
هەڵمەتێکی سەربازیی تورکیا بوو لە 1937–38 دژ بە ناوچە کوردە عەلەویەکەی دەرسیم (کە ناوی گۆڕدرابوو بۆ تونجەلی)، کە ڕاپەڕینێکی سەرکوت کرد و چەندین هەزار مەدەنیی کوشت.
چەند کەس لە دەرسیم مردن؟
خەمڵاندنەکان زۆر جیاوازن؛ لە ژمارە فەرمییەکانی نزیکەی 13,000ەوە تا خەمڵاندنە ئەکادیمی و کوردییەکانی 40,000–70,000. ژمارەی ڕاستەقینە جێی ناکۆکییە چونکە ئەرشیفەکانی دەوڵەت هەرگیز بە تەواوی نەکراونەتەوە.
سەید ڕەزا کێ بوو؟
سەید ڕەزا (نزیکەی 1863–1937) سەرکردەیەکی عەشیرەتی و ئایینیی کوردی عەلەوی بوو کە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینی دەرسیمی کرد. لە تشرینی دووەمی 1937 لە ئیلازیغ ئێعدام کرا.
بۆچی دەرسیم بە تونجەلی ناو دەبرێت؟
دەوڵەتی تورکیا لە 1935 ناوی دەرسیمی گۆڕی بۆ «تونجەلی»؛ ناوەکە هەروەها ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکەی دژ بە ناوچەکەی دەناسێند. زۆرێک لە خەڵکی ناوچەکە هێشتا بە دەرسیم ناوی دەبەن.
ئایا خەڵکی دەرسیم کوردن؟
بەڵێ؛ بە زۆری کوردی عەلەوین کە بە زمانی زازا قسە دەکەن. ناسنامەیان چەند چینێکی هەیە: کورد و عەلەوی و زازا پێکەوە.
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سەید ڕەزا · نووری دەرسیمی · ڕاپەڕینەکانی شێخ سەعید و ئاگری و دەرسیم · عەلەویەتیی کورد · خەڵکی زازا · دۆڵی مونزور · باکوور (باکووری کوردستان).
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
«کۆمەڵکوژیی دەرسیم، 1937–1938» — Sciences Po: توندوتیژیی بەکۆمەڵ و بەرگری