گۆڤاری مێژووی کورد
وتارەکانی پۆلی «کەسایەتییە ناودارەکانی کورد».
546 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
ئیمتا یەکەم پاشای گوتی بوو کە نزیکەی 2180 پێش زایین میزۆپۆتامیای حوکمڕانی کرد. میراتەکەی وەک باوباپیرێکی پێشکوردی و سپێدەی بنەماڵەی چیاییی زاگرۆس بناسە.
وتارەکە بخوێنەوەسووعاد حوسنی: سیندڕێلای سینەمای میسر، کچی خۆشنووسێکی کورد، ئەستێرەی 83 فیلم و هێمای جیهانی عەرەب، کە مردنە پڕنهێنییەکەی هێشتا چارەسەر نەکراوە.
وتارەکە بخوێنەوەسەلاحەدین دەمیرتاش: سیاسەتمەدار، پارێزەر، نووسەر و سەرکردەی HDPی کورد کە لە زیندانەوە بۆ سەرۆکایەتی کاندید بوو. چیرۆک، میرات و زیندانیکردنەکەی بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
تۆمارێکی مێژووییی زیندوو و هێڵێکی کاتیی کارلێککار کە بەدوای ژیان، فەلسەفەی سیاسی و زیندانیبوونی چەندین دەیەییی ڕابەری کورد عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەچێت.
وتارەکە بخوێنەوەکاتێک ئیمپراتۆریای بەریتانیا لە شەڕی جیهانیی یەکەم بە سەرکەوتوویی هاتە دەرەوە و مافی سەرپەرشتیی میزۆپۆتامیای پێ سپێردرا، ستراتیژیستەکانی چاوەڕێیان دەکرد دانیشتووانە کوردەکانی عێراقی نوێدامەزراو، بە هەمان ئەو ملکەچییە ڕێژەییەی دانیشتووانە عەرەبەکانی بەغدا و بەسرە، سەرپەرشتیی بەریتانیا قبوڵ بکەن. هەڵە بوون. لە شاری سلێمانی لە دڵی بەرزاییەکانی کوردستان، پیاوێک بە ناوی شێخ مەحمود بەرزنجی تەماشای ئەو نەزمە نوێیەی کرد کە بەسەر گەلەکەیدا دەسەپێندرا و بڕیاری دا ناکرێت قبوڵ بکرێت.
وتارەکە بخوێنەوە
مێژووی دەیەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریای عوسمانی پڕە لە پیاوانێک کە بە دڵسۆزی خزمەتی دەوڵەتیان کرد، لە کاتێکدا سەر بە کۆمەڵگەگەلێک بوون کە دەوڵەت هەر لە هەمان کاتدا هەوڵی سڕینەوەیان دەدا. کازم ئینانچ یەکێک لەو پیاوانە بوو؛ ئەفسەرێکی کورد کە ژیانی پیشەییی خۆی بۆ دامەزراوەی سەربازیی عوسمانی و دواتر تورکی تەرخان کرد و لە 1938 کۆچی دوایی کرد؛ ئەو ساڵەی ئەتاتورک مرد و یەکێک لە سەرکوتکەرترین قۆناغەکانی هەڵمەتی دەوڵەتی کەمالی دژ بە ناسنامەی کوردی بوو. چیرۆکی ئەو نوێنەرایەتیی جۆرێک لە پیاوان دەکات کە سەرەتای سەدەی بیستەم بە ژمارەی زۆر بەرهەمی هێنان: سەربازی پیشەییی کورد کە سیستەمی پەروەردەی سەربازیی عوسمانی پێی گەیاندبوو، لەو شەڕانەدا خزمەتی کردبوو کە ئیمپراتۆریاکەیان وێران کرد، و خۆی لەبەردەم هەوڵی دۆزینەوەی ڕێگایەک لە کۆماری نوێی تورکیادا بینییەوە؛ بەو لێهاتوویی و دڵسۆزییە بۆ دامەزراوەکە کە ڕاهێنانەکەی لە ناویدا چاندبووی، بەڵام بە ناسنامەیەکەوە کە ئایدیۆلۆژیای کۆمارەکە ئینکاری دەکرد.
وتارەکە بخوێنەوەلە دەیەکانی داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا، کاتێک گەلی کورد دەستی بە پەرەپێدانی ئەو هۆشیارییە سیاسییە کردبوو کە لە کۆتاییدا دەبوو بە بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی، کۆمەڵێکی بچووکی پیاوە خوێندەوارە کوردەکان لە شارەکانی ئیمپراتۆریەت کارە سەختەکەی دروستکردنی ئەو دامەزراوانەیان گرتە ئەستۆ کە ئەو هۆشیارییە لە ڕێگەیانەوە دەکرا دەرببڕدرێت. گۆڤاریان دامەزراند، کۆمەڵەیان پێک هێنا، لە پەرلەمان دانیشتن و مانیفێستیان نووسی؛ ئەو کارە پێویستە کەمجلوەی ڕێکخستنی کولتووری و سیاسییان دەکرد کە پێش هەر بێداربوونەوەیەکی نەتەوەیی دێت. عەزیز فەیزی پیرینچچیزادە یەکێک بوو لەو پیاوانە.
وتارەکە بخوێنەوەمێژووی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد زۆرجار لە ڕێگەی پڕهەستترین ساتەکانییەوە دەگێڕدرێتەوە؛ ڕاپەڕینەکان و ڕاگەیاندنەکان و شەڕەکان و شەهیدبوونەکان. بەڵام لە ژێر ئەم ساتە زۆر پڕهەستانەدا مێژوویەکی بێدەنگتر هەیە: مێژووی ئەو پیاو و ژنانەی ئەو کارە هێواشتر و کەمتر پێهەڵدراوەیان کرد کە بریتی بوو لە دروستکردنی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و دامەزراوەیی کە لە ڕێگەیەوە ناسنامەی کوردی دەپارێزرا و دەگوازرایەوە. ئەحمەد عوسمان سەر بە ئەم نەریتە بوو. لە 1879 لە ناوچە کوردییەکانی کۆتاییی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەدایک بوو و بە ئاڵۆزییە بێوێنەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕێگای خۆی دۆزییەوە؛ ڕووخانی ئیمپراتۆریەت، دابەشکردنی کوردستان و دامەزراندنی دەوڵەتە نوێیەکان کە بە ڕادەی جیاواز دژایەتیی ناسنامەی کوردیان دەکرد. لە هەمان کاتدا بەشداریی لە ژیانی پەروەردەیی و کولتووری و سیاسیی کۆمەڵگاکەی دەکرد. لە 1946 مرد، دوای تێپەڕین بە سەردەمێکدا کە جیهانی کوردی لە هەر سەردەمێکی هاوشێوە لە مێژووی کورددا بنەڕەتیتر گۆڕی.
وتارەکە بخوێنەوەخێزانی بابان بۆ دوو سەدە وەک میرنشینێکی خۆبەڕێوەبەر حوکمی سلێمانی و خاکە کوردییەکانی دەوروبەری کردبوو، پێش ئەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا لە کۆتاییدا سەربەخۆییەکەیان لەناو ببات. کاتێک عەبدوڵڵا بەگی بێناری لە 1880 لەدایک بوو، میرنشینی بابان بیرەوەرییەک بوو؛ بەڵام بیرەوەرییەکی زیندوو بوو کە هۆشیاریی سیاسیی کوردە خوێندەوارەکانی سلێمانیی دادەڕشت و تایبەتمەندیی شارەکەی وەک ناوەندێکی ژیانی کولتووری و فیکریی کورد پێ دەبەخشی. بێناری لە سێبەری ئەو نەریتەدا گەورە بوو و ژیانی خۆی بۆ زیندوو ڕاگرتنی تەرخان کرد، لە ڕێگەی ئەو ئامرازە تاکەی کە لە ئیمپراتۆریەت و دەوڵەتەکان زیاتر دەمێنێتەوە: ئەدەب.
وتارەکە بخوێنەوەجۆرێکی تایبەت لە شاعیری کورد هەیە کە لە دەروازەی نێوان کلاسیک و نوێدا دەوەستێت؛ فۆرم و ڕۆحی نەریتێکی ئەدەبیی هەزار ساڵە وەردەگرێت و بەکاریان دەهێنێت بۆ قسەکردن لەگەڵ جیهانێک کە خێراتر دەگۆڕێت لەوەی هەر نەوەیەکی پێشتر ناچار بووبێت لەگەڵیدا بگونجێت. ناری، کە بە لاتینی Narî و Nariیش دەنووسرێت، شاعیرێکی لەم جۆرە بوو. لە 1874 لە ناوچە بەرزە کوردییەکان لەدایک بوو، لە ساتێکدا کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هێشتا یەکگرتوو بوو بەڵام بە ئاشکرا هەڵدەوەشایەوە. شیعری کوردیی سۆرانیی لە نەریتی غناییدا دەنووسی؛ غەزەل و قەسیدە، شیعری خۆشەویستی و حەسرەت و تامەزرۆیی ڕۆحی. بەو کارە بوو بە یەکێک لەو دەنگانەی میراتی ئەدەبیی کلاسیکی کوردیان گواستەوە بۆ سەدەی بیستەم.
وتارەکە بخوێنەوەجۆرێکی تایبەت لە ڕۆشنبیر هەیە کە لە ژیانێک و کۆمەڵە بەرهەمێکدا ناکۆکییەکانی سەردەمێکی تەواو لە خۆ دەگرێت. محەمەد کورد عەلی یەکێک بوو لەو کەسایەتییانە. لە 1876 لە دیمەشق لە خێزانێکی کوردڕەچەڵەک لەدایک بوو، کە باپیری لە سلێمانییەوە کۆچی کردبوو، و بوو بە یەکێک لە گرنگترین ڕۆژنامەنووس و مێژوونووس و کەسایەتییە کولتوورییە عەرەبەکانی سەدەی بیستەم؛ پیاوێک کە وزە بەهێزە فیکرییەکانی بۆ پڕۆژەی نوێکردنەوەی کولتووری عەرەبی تەرخان کرد، لە هەمان کاتدا هەرگیز میراتە کوردییەکەی ڕەت نەکردەوە یان بچووک نەکردەوە. ئەکادیمیای عەرەبیی دیمەشقی دامەزراند، یەکێک لە بەناوبانگترین دامەزراوە کولتوورییەکانی جیهانی عەرەب. سەرنووسەری ئەلموقتەبەس بوو، ئەو گۆڤارەی زیاتر لە هەر بڵاوکراوەیەکی دیکە گوتاری کولتووریی نەهزەی عەرەبیی سووریی داڕشت. مێژووی سووریای نووسی کە هێشتا دەقی بنەڕەتین. هەموو ئەمانەشی وەک کوردێک کرد کە هەڵیبژاردبوو بە عەرەبی بۆ پڕۆژەیەکی کولتووریی عەرەبی کار بکات؛ هەڵبژاردنێک کە بۆ ئەو بە تەواوی ئاسایی بوو و دەبێت وەک بەڵگەی ئاڵۆزیی ناسنامە لە جیهانی عەرەبی دوای عوسمانی لێی تێبگەین.
وتارەکە بخوێنەوەمیان خاتون بە یەکێک لە پڕئاژاوەترین سەدەکانی مێژووی کورددا تێپەڕی. لە سەرەتای دەیەی 1870 لە جیهانی کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا لەدایک بوو و لە کۆتاییی دەیەی 1950 مرد، دوای ئەوەی شاهیدی ڕووخانی ئەو ئیمپراتۆریەتەی کە سەرەتای ژیانی داڕشتبوو، دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار دەوڵەتدا، دوو شەڕی جیهانی و سەرهەڵدانی دەوڵەتی نەتەوەیی نوێ بە هەموو دژایەتییەکەی بۆ ناسنامەی کوردی بوو. ژیان لە سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەمەوە تا سەردەمی ناسر و ئایزنهاوەر بە واتای ژیان لە چەندین سەدەدا بوو، نەک تەنها یەک سەدە؛ بۆ ژنێکی کوردی خاوەن پێگەش بە واتای تێپەڕین بوو بە زنجیرەیەک لە گۆڕانە سیاسییەکاندا کە نزیکەی نەدەکرا خەیاڵیان بکرێت، کە هەریەکەیان جیهانی دەوروبەری لە نوێوە ڕێک دەخستەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
ژیانی کورد فوئاد پاشا بخوێنەوە؛ میرزادەیەکی عوسمانیی کورد کە ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لەو ئیمپراتۆریەتەدا گێڕا کە خێزانەکەی یارمەتیی داڕشتنی دابوو. میراتی کورد فوئاد پاشا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
ژیانی کورد ئەحمەد عیزەت پاشا بخوێنەوە؛ ئەو مارشاڵە کوردەی واژۆی لە ئاگربەستی عوسمانی کرد. کاریگەرییەکانی لە مێژوو بناسە.
وتارەکە بخوێنەوەلەو ساڵانەدا کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە مردندا بوو و کۆماری تورکیا لەدایک دەبوو، سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان لە سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ ڕووبەڕووی هەڵبژاردنێک بوونەوە کە مێژوو بە ڕوونییەکی دڕندانە پێشکەشی دەکرد: بەرگری یان سازان. هەندێکیان ڕێگای ڕاپەڕینی ئاشکرایان هەڵبژارد؛ شێخ سەعید، خالید بەگی جبران و سەرکردەکانی بزووتنەوەی ئازادی کە لە 1925 بە ژیانیان باجەکەیان دا. هەندێکی دیکە لە چوارچێوە نوێیەکەدا بەدوای سازاندا گەڕان و هەوڵیان دا ئەوەی دەکرێت بپارێزرێت بیپارێزن. هەندێکی دیکەش ڕێگایەکی ئاڵۆزتریان بڕی و ئەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسییانەیان دروست کرد کە لە ژینگەیەکی دژمنکارانەدا تا ڕادەیەک کۆمەڵگاکانیان دەپاراست.
وتارەکە بخوێنەوە
میراتی ئیبراهیم هەنانو بناسە؛ ئەو شێرە کوردەی سەرکردایەتیی یەکەم ڕاپەڕینی سووریای دژ بە دەسەڵاتی فەڕەنسا کرد. ڕۆڵە چارەنووسسازەکەی هەنانو و کاریگەرییەکانی بخوێنەوە.
وتارەکە بخوێنەوەژیانی حاجی نیعمەتوڵڵا بناسە؛ سەرکردە هۆزەکییە کوردەکەی دوو ئیمپراتۆریەتی بەرەنگار کردەوە. بزانە حاجی نیعمەتوڵڵا چۆن بۆ خۆبەڕێوەبردن جەنگا.
وتارەکە بخوێنەوە
ژیانی فەرەمەرز ئەسەدی بناسە؛ شاعیرە کوردەکەی سەدەیەکی ژیا و لە تەواوی ئەو ماوەیەدا نووسی. میرات و گەشتە ئەدەبییەکەی بدۆزەوە.
وتارەکە بخوێنەوە
لە ژیانی شێخ سەعید بکۆڵەوە، ئەو شەهیدەی یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کوردی دژ بە تورکیای هەڵگیرساند. میراتە بەردەوامەکەی شێخ سەعید بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
میراتی لەیلا قاسم، ئەو خوێندکارەی بۆ کوردستان مرد، و کاریگەریی لەسەر مێژووی کورد بناسە. ئەمڕۆ چیرۆکی لەیلا قاسم بخوێنەوە.
وتارەکە بخوێنەوە ژیاننامەی گشتگیری عەبدوڵڵا ئۆجەلان بخوێنەوە. لەبارەی سەرەتای ژیانی، دامەزراندنی پەکەکە، دەستگیرکردنی لە کینیا و پەرەپێدانی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی فێر ببە.
وتارەکە بخوێنەوەژیان و میراتی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد؛ کچی هاودامەزرێنەری پارتی ئیبراهیم ئەحمەد، هاوسەری جەلال تاڵەبانی، دامەزرێنەری ڕێکخراوی پاراستنی منداڵانی کوردستان و دیارترین کەسایەتیی سیاسیی ژن لە مێژووی نوێی کورددا.
وتارەکە بخوێنەوەژیانی مەسعود بارزانی؛ لەدایکبوو لە تەنها کۆماری کوردی لە مێژوودا، ڕزگاربووی ئەنفال، بنیاتنەرەوەی پارتی، یەکەم سەرۆکی هەڵبژێردراوی هەرێمی کوردستان و ئەو پیاوەی سەرکردایەتیی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی 2017ی کرد کە نەوەد و سێ لە سەدی دەنگدەرانی کورد پشتیوانییان کرد.
وتارەکە بخوێنەوەژیان و میراتی نەوشیروان مستەفا؛ هاودامەزرێنەری یەکێتی، بەڕێوەبەری سلێمانی و ئەو سیاسەتوانە کوردەی لە بزووتنەوەکەی خۆی یارمەتیی بنیاتنانی دابوو دوور کەوتەوە، بۆ ئەوەی گۆڕان دامەزرێنێت و دەسەڵاتگێڕیی دووانەی پارتی و یەکێتی بشکێنێت.
وتارەکە بخوێنەوە