گۆڤاری مێژووی کورد
وتارەکانی پۆلی «کەسایەتییە ناودارەکانی کورد».
546 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
جابانی کوردی (سەدەی 6) هاوەڵێکی (سەحابی) کوردی پێغەمبەر محەمەد و یەکێک لە یەکەم کوردەکان بوو کە ئیسلامیان وەرگرت. شوێنی ئەو لە مێژووی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەبگاری یەکەم (نزیکەی 94–68 پێش زایین) یەکەم پاشای ئۆسرۆین بوو کە ناوی ئەبگاری هەبوو. لە ئەدێساوە (ڕیها/شانلی ئورفای ئەمڕۆ) فەرمانڕەواییی دەکرد و ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکەی کۆنترۆڵ دەکرد. شوێنی ئەو لە مێژووی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە مانوس (مەعنو)ی ئۆسرۆین یەکێک بوو لە چەند پاشایەکی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری لە ئەدێسا (ڕیها/شانلی ئورفای ئەمڕۆ)، کە ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکەی کۆنترۆڵ دەکرد. شوێنی ئەو لە مێژووی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
زاربیەنوس پاشای گۆردیەن (کۆردوێن) بوو و نزیکەی 71/70 پێش زایین لە کاتی هەوڵدان بۆ هاوپەیمانییەکی ڕۆمی لە دژی تیگران مرد. لوکولوس مەراسیمی شاهانەی بەخاکسپاردنی بۆ ساز کرد. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە ئاستیاگ (ئیشتوویگو)، 585–550 پێش زایین، کۆتا پاشای ماد بوو و کوڕوشی مەزن شکستی پێ هێنا. کۆتا بەشی ئەم بنەماڵە فەرمانڕەوایەی باوباپیرانی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە کیاکسار (هوەخشەترە)، 625–585 پێش زایین، مەزنترین پاشای ماد بوو. لە 612 پێش زایین نەینەوای وێران کرد؛ ڕووداوێک کە نەتەوەپەروەریی کورد وەک سپێدەی ساڵی کوردی یاد دەکاتەوە. چیرۆکە نائاساییەکەی بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە مادیوس (653–625 پێش زایین) پاشای سکیتی بوو کە دوای مردنی فرەوەرتیش زاڵ بوو بەسەر ماددا. ئەم بەشە تایبەتەی چیرۆکی ئیمپراتۆریای ماد و مێژووی باوباپیرانی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە فڕاوەرتێس (فڕەوەرتیش)، 675–653 پێش زایین، ئیمپراتۆریەتی مادی فراوان کرد و یەکەم هێرشی مەزنی مادیی بۆ سەر ئاشوور دەست پێ کرد. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە دیۆکەس (داییوککو)، نزیکەی 700 پێش زایین، دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی ماد و یەکخەری هۆزە مادییەکانی باوباپیرانی کورد و بنیاتنەری ئەکباتانا بوو. شوێنی ئەو لە مێژووی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
شاتوارا دووەم، نزیکەی 1250 پێش زایین، دوا پاشای ناسراوی ئیمپراتۆریەتی میتانی بوو و شەلمانەسەر یەکەم شکستی پێ هێنا. بەشی کۆتاییی ئەم بنەماڵەیەی باوباپیرانی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە واساشاتا، نزیکەی 1285 پێش زایین، پاشایەکی میتانی بوو کە داوای یارمەتیی هیتییەکانی کرد لە دژی ئاشوور، بەڵام شەلمانەسەر یەکەم شکستی پێ هێنا. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە شاتوارا یەکەم، نزیکەی 1305 پێش زایین، پاشایەکی میتانی بوو کە ملکەچی ئاشوور لە ژێر سەرکردایەتیی ئەدەد-نیراری یەکەمدا بوو، پاشان یاخی بوو. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە شاتیوازا، نزیکەی 1330 پێش زایین، کوڕی توشڕاتا بوو. دوای ئەوەی شوپیلولیۆما یەکەم واشوکانیی تاڵان کرد، وەک پاشایەکی میتانیی ملکەچی هیتی دامەزرا. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە شوتارنا سێیەم، نزیکەی 1330 پێش زایین، پاشایەکی میتانی و کوڕی ئارتاتاما دووەم بوو. سەردەمی فەرمانڕەواییی ئەو شاهیدی پێچەوانەبوونەوەی هێمایی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی میتانی بوو. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە ئارتاتاما دووەم، نزیکەی 1335 پێش زایین، پاشایەکی ڕکابەری میتانی بوو کە هاوپەیمانییەکەی لەگەڵ ئاشوور لاوازبوونی ئیمپراتۆریەتەکەی خێراتر کرد. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە توشڕاتا، نزیکەی 1358–1350 پێش زایین، ئەو پاشای میتانییە بوو کە زۆرترین بەڵگەی دەربارەی تۆمار کراوە و لە ڕێگەی نامەکانی ئەمارناوە ناسراوە. فەرمانڕەواییی پڕڕووداوی ئەو و شوێنی لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە ئارتاشومارا، نزیکەی ساڵی 1360 پێش زایین، پاشایەکی میتانی بوو کە کەمێک دوای گرتنەدەستی تەخت لەلایەن ناوا، بەرپرسێکی دەربارەوە کوژرا. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە شوتارنای دووەم (نزیکەی 1380 پێش زایین) لە لوتکەی دەسەڵاتی میتانیدا پاشایەتیی کرد و کچەکەی، کیلەهیپا، نارد بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ ئەمنحۆتێپی سێیەمی میسر. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە ئەرتەتامای یەکەم (نزیکەی 1400 پێش زایین) بە بەشوودانی کچەکەی بە توتمۆسی چوارەمی فیرعەون، هاوپەیمانیی میتانی–میسری پێک هێنا. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە شایتارنا نزیکەی 1425 پێش زایین پاشایەکی میتانی بوو؛ بەشێک لە ئیمپراتۆریەتە حوورییەکە کە مێژوونووسە کوردەکان بە شارستانییەتی باوباپیرانی کوردی دەزانن. شوێنی ئەو لە مێژووی میتانی و کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
لارکوتلا دوازدەیەمین و کۆتا پاشای لولوبی بوو، نزیکەی 675 پێش زایین. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورد و شانشینی نائاساییی 1,800 ساڵەی لولوبیدا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە دادا فەرمانڕەوایەکی سەردەمی دواتری لولوبی لە زاگرۆس بوو، پەیوەست بە لولوبوم و شارەزوور و جیهانی چیاییی کۆنی نیشتمانی باوباپیرانی کورد.
وتارەکە بخوێنەوە هوبایا دەیەمین پاشای لولوبی بوو، نزیکەی 830 پێش زایین. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورد و شانشینی نائاساییی 1,800 ساڵەی لولوبیدا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە زابینی نۆیەمین پاشای ناسراوی لولوبی بوو، نزیکەی 881 پێش زایین. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورد و شانشینی لولوبیدا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە