پێشەکی
ئەلازیغ، کە کوردەکان بە خەرپێت دەیناسن ــ ناوێک کە لە شارۆچکە کۆنەکەی خارپوتەوە هاتووە ــ شارێکی ڕۆژهەڵاتی تورکیایە لە ناوچەیەکدا کە ڕەگی قووڵی لە مێژووی کورد و زازا و ئەرمەنی و تورکدا هەیە. شاری نوێی خوارەوە تەمەنی کورتە، بەڵام شارۆچکە قەڵادارە کۆنەکەی خارپوت لەسەر گردەکەی سەرووی بۆ هەزاران ساڵ چاودێریی ئەم خاکانەی کردووە.
پارێزگاکە بە فراوانییەکەیەوە، بە ناوچە کوردی و زازاکانی وەک پاڵوو، هەروەها شوێنێکی گەورەی لە مێژووی کورددا هەیە، وەک بەشێک لە خاکی ڕاپەڕینە گەورەکەی 1925. ئەم ناساندنە باس لە خارپوت و ئەلازیغ، میراتە تێکەڵەکەیان و ڕۆڵی ناوچەکە لە چیرۆکی کورددا دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەلازیغ (بە کوردی: خەرپێت) شارێکی ڕۆژهەڵاتی تورکیایە لە ژێر شارۆچکە کۆنەکەی خارپوت لەسەر لووتکەی گردەکە.
• خارپوت شارۆچکەیەکی قەڵاداری کۆنە بە چینە مێژووییە ئورارتویی و ئەرمەنی و عوسمانییەکانەوە.
• شاری نوێی ئەلازیغ لە سەدەی نۆزدەهەمدا لە بناری خارپوت دامەزرا.
• پارێزگاکە کۆمەڵگەی کورد و زازای بەرچاوی هەیە، بە تایبەتی لە ناوچەکانی وەک پاڵوو.
• پاڵوو بنکەی شێخ سەعید بوو، سەرکردەی ڕاپەڕینە گەورە کوردییەکەی 1925.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): خەرپێت
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
پارێزگا: ئەلازیغ
ناوەندە مێژووییەکە: خارپوت، شارۆچکە قەڵادارە کۆنەکە
گەلەکان: کورد و زازا و تورک؛ پێشتر ئەرمەنیش
دامەزراندن (شاری نوێ): سەدەی 19
مێژووی کوردی: پاڵوو و ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925
شوێن: بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا
ناوەڕۆک
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەلازیغ لە کوێیە؟
ئەلازیغ لە ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، لە بەرزاییەکانی ڕۆژئاوای بینگەل و باکووری دیاربەکر، نزیک سەرەوەی ڕووباری فورات و کۆگای ئاوە گەورەکەی دەریاچەی کەبان. شاری نوێ لەسەر دەشتێکە، بەڵام شارۆچکە کۆنەکەی خارپوت لەسەر گردێکی ڕاست لە سەروویەوە هەڵکەوتووە. پارێزگاکە هاوسنووری خاکە زازا و عەلەوییەکەی دەرسیمە و لە ڕۆژهەڵات و باشووری ناوچەی کورد و زازا لەخۆ دەگرێت.
ئەمە ناوچەیەکی یەکگرتنەوەی گەل و دیمەنەکانە؛ شوێنێک کە جیهانە تورکی و کوردی و زازا و پێشتر ئەرمەنییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا لە ماوەیەکی درێژەوە تێیدا تێکەڵ بوون.
خارپوتی کۆن
دڵی مێژووی ناوچەکە خارپوتە، شارۆچکە قەڵادارەکەی سەر گردەکە. لە سەردەمی کۆنەوە قەڵابەندی کراوە، بە ڕەگێک کە بۆ ئورارتوییەکان و پێش ئەوانیش دەگەڕێتەوە. بۆ سەدەکان خارپوت نیشتەجێگەی سەرەکیی ئێرە بوو؛ شارۆچکەیەکی شوورادار بە قەڵا و مزگەوت و کڵێسا و خانووە گەورە کۆنەکانەوە. بە تێپەڕبوونی کات، کاتێک ژیان بۆ خوارەوە و دەشتەکە گوازرایەوە، شاری نوێی ئەلازیغ لە بناریدا گەشەی کرد، بەڵام خارپوت هێشتا ناوەندە مێژوویی و ڕۆحییەکەیەتی و قەڵا ڕووخاوەکەی و یادگارە کۆنەکانی هێشتا لەسەر بەرزاییەکانن.
میراتێکی تێکەڵ
خارپوت و ناوچەکەی بۆ ماوەیەکی درێژ نیشتمانی تێکەڵەیەکی دەوڵەمەندی گەلان بوون؛ تورک و کورد و زازا و کۆمەڵگەیەکی گەورەی ئەرمەنی کە کڵێسا و قوتابخانەکانیان لێرە گەشەیان کردبوو، تا کارەساتەکەی 1915 ناوچەکەی لە ئەرمەنییەکانی بەتاڵ کرد. ئەمڕۆ ئەلازیغ شارێکی تێکەڵە بە زۆرینەی تورک لە ناوەندی، و دانیشتووانێکی بەرچاوی کورد و زازا لە سەرتاسەری پارێزگاکەدا. ئەم میراتە چەندچینە بەشێکە لەوەی ناوچەی خەرپێت لە چیرۆکە فراوانترەکەی خاکە کوردییەکاندا لە ڕووی مێژووییەوە گرنگ دەکات.
پاڵوو و شێخ سەعید
پارێزگاکە بەهۆی ناوچەی پاڵووەوە شوێنێکی گەورەی لە مێژووی نوێی کورددا هەیە. لێرە بوو کە شێخ سەعید، سەرکردەیەکی ئایینیی نەقشبەندیی زازا و کورد، بنکەکەی هەبوو، و لە 1925دا یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کوردی دژی کۆماری نوێی تورکیای بەڕێوە برد. هێزە یاخیبووەکان بەسەر ناوچەکەدا بڵاو بوونەوە و بۆ ماوەیەکی کورت خودی ئەلازیغیان گرت، پێش ئەوەی ڕاپەڕینەکە سەرکوت بکرێت و شێخ سەعید لە دیاربەکر ئێعدام بکرێت. ڕاپەڕینی شێخ سەعید هێشتا یەکێکە لە ڕووداوە دیارەکانی مێژووی کورد، و ڕەگی ڕاست لە هەمان ئەم پارێزگایەدایە.
ئەلازیغی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ ئەلازیغ شارێکی گەورەی ناوەندی پارێزگایە لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، کە بە زانکۆ و دەریاچەکەی و سەرنجڕاکێشیی مێژوویی خارپوتی سەرووی ناسراوە. بۆ کورد و زازاکان خەرپێتە؛ شار و ناوچەیەک کە قەڵا کۆنەکەی و ڕابردووە تێکەڵەکەی و پەیوەندییەکانی بە ڕاپەڕینی شێخ سەعید شوێنێکی پڕمانایان پێ بەخشیوە، هەرچەندە ئاڵۆزیشە، لە مێژووی درێژی خاکە کوردییەکاندا.
ڕیزبەندیی کاتی
سەردەمی کۆن — خارپوت قەڵابەندی دەکرێت، بە ڕەگێک کە بۆ ئورارتوییەکان دەگەڕێتەوە.
سەردەمی ناوەڕاست — خارپوت وەک شارۆچکەیەکی قەڵادار و شوورادار لە ژێر بنەماڵە فەرمانڕەواکاندا کە یەک لە دوای یەک هاتن گەشە دەکات.
سەدەی 19 — شاری نوێی ئەلازیغ لە بناری خارپوت دامەزرێنرێت.
1915 — کۆمەڵگە ئەرمەنییەکەی ناوچەکە لە جینۆسایدەکەدا لەناو دەبرێت.
1925 — یاخیبووەکانی ڕاپەڕینی شێخ سەعید بۆ ماوەیەکی کورت ئەلازیغ دەگرن، پێش ئەوەی سەرکوت بکرێن.
ئەمڕۆ — ئەلازیغ شارێکی تێکەڵی ناوەندی پارێزگایە؛ خارپوت هێشتا دڵە مێژووییەکەیەتی.
پرسیارە باوەکان
ناوی کوردیی ئەلازیغ چییە؟
کوردەکان ئەلازیغ بە خەرپێت دەناسن، ناوێک کە لە شارۆچکە کۆنەکەی خارپوت لەسەر گردەکەی سەرووی شاری نوێ وەرگیراوە.
خارپوت چییە؟
خارپوت شارۆچکە قەڵادارە کۆنەکەیە ڕاست لە سەرووی ئەلازیغ، کە لە سەردەمی کۆنەوە قەڵابەندی کراوە و بۆ ماوەیەکی درێژ نیشتەجێگەی سەرەکیی ناوچەکە بووە، بە قەڵا و مزگەوت و کڵێسا و خانووە گەورە کۆنەکانەوە.
ئایا ئەلازیغ شارێکی کوردییە؟
ئەلازیغ شارێکی تێکەڵە بە زۆرینەی تورک لە ناوەندی، بەڵام پارێزگاکەی کۆمەڵگەی کورد و زازای بەرچاوی هەیە و ڕەگی قووڵی لە مێژووی کورددا هەیە.
ئەلازیغ چۆن بە شێخ سەعیدەوە پەیوەستە؟
ناوچەی پاڵووی پارێزگای ئەلازیغ بنکەی شێخ سەعید بوو، کە ڕاپەڕینە کوردییەکەی 1925ی بەڕێوە برد؛ هێزە یاخیبووەکان لە ماوەی ڕاپەڕینەکەدا بۆ ماوەیەکی کورت ئەلازیغیان گرت.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
خارپوت · پاڵوو · ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925) · گەلی زازا · دیاربەکر · بینگەل.