میرنشینی کیلێس چی بوو؟
میرنشینی کیلێس میرنشینێک بوو بە حوکمڕانیی کورد لە سنووری باکووری سووریا، کە ناوەندەکەی شارۆچکەی کیلێس لە نێوان حەلەب و عەنتاب (غازیعەنتابی ئەمڕۆ) بوو. بۆ نەوەکان بنەماڵەی جانبوڵاد بەڕێوەی برد؛ سەرۆکە عەشیرەتییە کوردەکان کە ناوەکەیان، لە کوردیی «جان پۆڵاد» («گیانی پۆڵایین»)ەوە، زۆر لە سنووری سووریا تێپەڕی. بەناوبانگترین کەسایەتییەکەی، عەلی پاشا جانبوڵاد، لە 1607دا سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی سەرنجڕاکێشی دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کرد و نەوەکانی بنەماڵەکە بوونە بنەماڵەی جومبڵاتی درووزیی لوبنان.
خاڵە سەرەکییەکان
• بنەماڵەی کوردی جانبوڵاد (جانپۆڵات) وەک حوکمڕانی میراتی لە ژێر عوسمانییەکاندا کیلێسی بەڕێوە برد.
• ناوی بنەماڵەکە لە کوردیی «جان پۆڵاد»ەوە هاتووە، بە واتای «گیانی پۆڵایین»، کە دواتر عەرەبی کرا و بووە جومبڵات.
• عەلی پاشا جانبوڵاد لە 1606–1607دا ڕاپەڕی، حەلەبی گرت و بۆ ماوەیەکی کورت وەک دەوڵەتێکی لە کردەوەدا سەربەخۆ حوکمی باکووری سووریای کرد.
• وەزیری گەورە قوویوجوو موراد پاشا لە 1607دا تێکی شکاند و لە دەوروبەری 1610دا ئیعدام کرا؛ بەمەش کۆتایی بە میرنشینە خۆبەڕێوەبەرەکە هات.
• نەوەکانی بنەماڵەکە لە چیای لوبنان نیشتەجێ بوون، بوونە درووزی و وەک بنەماڵەی جومبڵات (Joumblatt) بەرز بوونەوە؛ هێشتا ئەمڕۆ بەهێزن.
زانیارییە خێراکان
ناو: میرنشینی کیلێس
بنەماڵەی حوکمڕان: جانبوڵاد (جانپۆڵات / جانبەلات)
واتای ناو: لە کوردیی «جان پۆڵاد»ەوە، «گیانی پۆڵایین» (دواتر عەرەبی کرا و بووە جومبڵات)
ناوچە: کیلێس و ئەعزاز، باکووری سووریا / باشووری ئەنادۆڵ
لووتکەی دەسەڵات: کۆتایی سەدەی 16 – سەرەتای سەدەی 17
حوکمڕانی بەناوبانگ: عەلی پاشا جانبوڵاد (مردوو لە نزیکەی 1610)
کۆتایی خۆبەڕێوەبردن: 1607 (ڕاپەڕینەکە تێکشکێندرا)؛ عەلی لە نزیکەی 1610دا ئیعدام کرا
دەسەڵاتی باڵادەست: ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
میرات: بنەماڵەی جومبڵاتی (Joumblatt) درووزیی لوبنان
ناوەڕۆک
بنەماڵەی جانبوڵاد: میرە کوردەکانی سنووری کیلێس
کیلێس لە ژێر حوکمی عوسمانییەکاندا
عەلی پاشا جانبوڵاد و ڕاپەڕینە گەورەکە (1607)
تێکشکان و کۆتایی کیلێسی جانبوڵادی
میرات: لە کیلێسەوە بۆ جومبڵاتەکانی لوبنان
حوکمڕان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
بنەماڵەی جانبوڵاد: میرە کوردەکانی سنووری کیلێس
بنەماڵەی جانبوڵاد، کە بە جانپۆڵات، جانبەلات یان جانبوڵادیش دەنووسرێت، کەسایەتییە کوردە دیارەکان بوون کە لە دەوروبەری کیلێس و ئەعزاز، لە سنووری نێوان ئەنادۆڵ و سووریا، خۆیان جێگیر کرد. ڕەچەڵەکی دوورترەوەیان ناڕوونە: هەندێک گێڕانەوە بوونی بنەماڵەکە لە ناوچەکە بۆ چەند سەدەیەک پێشتر دەگەڕێننەوە، بەڵام پێگەی دیاری بە دڵنیایی بەڵگەدارکراویان سەر بە سەدەی شازدەهەم و سەرەتای سەدەی حەڤدەهەمە؛ کاتێک جانبوڵادەکان وەک حوکمڕانانی میراتیی قەزای کیلێس خزمەتی دەوڵەتی عوسمانییان کرد. ناوی بنەماڵەکە خۆی، لە کوردیی jan/can («گیان، ژیان») و polad/bulad («پۆڵا»)ەوە، نزیکەی «گیانی پۆڵایین»، دواتر عەرەبی دەکرا و دەبووە جومبڵات.
وەک بنەماڵە کوردییە سنوورییەکانی تر کە دوای داگیرکردنی سووریا لەلایەن ئیمپراتۆریەتەکەوە لە 1516دا خرانە ناو سیستەمی عوسمانی، جانبوڵادەکان لە بەرامبەر خزمەتی سەربازی و دڵسۆزیدا بە خۆبەڕێوەبردنێکی بەرچاو قەزاکەیان بەڕێوە برد. دەسەڵاتیان پشت بە شوێنکەوتوانی عەشیرەتیی کورد و کۆنترۆڵی ڕێڕەوێکی پڕبەهای ستراتیژی دەبەست کە ئەنادۆڵی بە حەلەبەوە دەبەستەوە.
کیلێس لە ژێر حوکمی عوسمانییەکاندا
لە بنکەکەیان لە کیلێسەوە، جانبوڵادەکان بەرز بوونەوە و بوونە کەسانی کاریگەر لە دیاریکردنی دەسەڵات لە باکووری سووریا. تا کۆتایی سەدەی شازدەهەم، بنەماڵەکە والیەتیی حەلەبی بەدەست هێنابوو؛ یەکێک لە شارە بازرگانییە گەورەکانی جیهانی عوسمانی. ئەمە سەرۆکە کوردەکانی کیلێسی خستە نێو گرنگترین پیاوانی شامی گەورە. حوسێن پاشا جانبوڵاد وەک والی حەلەب خزمەتی کرد و نفووزی بنەماڵەکە بە سەرانسەری سنووری باکووری سووریادا درێژ بووەوە.
ئەم سەرهەڵدانە لە پاشخانی شەڕە درێژخایەنەکانی عوسمانی–سەفەوی و ئاژاوەکانی ڕاپەڕینەکانی جەلالی ڕوویدا کە لە دەوروبەری 1600دا ئەنادۆڵیان هەژاند. لەو ژینگە بێسەروبەرەدا، والییە خاوەن ئامانجە بەرزەکانی ویلایەتەکان، هەم کورد و هەم تورک و هەم عەرەب، دەرفەتێکی نائاساییان دۆزییەوە بۆ بنیادنانەوەی بنکەی دەسەڵاتی کەسی؛ جانبوڵادەکانیش دەرفەتەکەیان قۆستەوە.
عەلی پاشا جانبوڵاد و ڕاپەڕینە گەورەکە (1607)
ڕووداوە دیاریکەرەکەی میرنشین لە ژێر حوکمی عەلی پاشا جانبوڵاد (جانبوڵادئۆغلوو عەلی پاشا) ڕوویدا. دوای ئەوەی عوسمانییەکان مام یان خاڵەکەی، حوسێن پاشا، بەهۆی سەرزەنشتکردنی بۆ شکستێکی سەربازی لە بەرەی ئێراندا ئیعدام کرد، عەلی لە دەوروبەری 1606–1607دا ڕاپەڕی و حەلەب و بەشێکی زۆری باکووری سووریای گرت. بۆ ماوەیەکی کورت و بریسکەدار، حوکمی دەوڵەتێکی لە کردەوەدا سەربەخۆی کرد: دراوی خۆی لێدا، سوپایەکی گەورەی پێک هێنا و تەنانەت بەدوای هاوپەیماندا دژی ئیستانبوڵ، پەیوەندیی دیپلۆماسیی لەگەڵ دەسەڵاتە ئەورووپییەکان، لەوانە دووکایەتیی گەورەی تۆسکانا، دەست پێ کرد.
ڕاپەڕینەکە یەکێک بوو لە جددیترین ڕووبەڕووبوونەوەکانی ویلایەتەکان کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی حەڤدەهەمدا ڕووبەڕووی بووەوە. بۆ ماوەیەک وا دیار بوو کە عەلی جانبوڵاد ڕەنگە بتوانێت تەواوی باکووری سووریا لە کۆنترۆڵی عوسمانی جیا بکاتەوە.
تێکشکان و کۆتایی کیلێسی جانبوڵادی
وەڵامی عوسمانی زەبەلاح بوو. وەزیری گەورە قوویوجوو موراد پاشا بە سوپایەکی گەورەی ئیمپراتۆریەتییەوە بەرەو ڕۆژهەڵات ڕۆیشت و لە 1607دا لە شەڕێکی گەورە لە نزیک دەریاچەی ئەمیک (ئۆرووچ ئۆڤاسی)، هێزەکانی عەلی جانبوڵادی تێکشکاند. عەلی هەڵهات، لە کۆتاییدا ملکەچ بوو و سەرەتا لێی خۆش بوون و تەنانەت گەڕایەوە بۆ خزمەتی عوسمانی؛ بەڵام ئیمپراتۆریەت لەبیری نەکرد. لە دەوروبەری 1610دا ئیعدام کرا و کۆتایییەکی یەکجارەکی بە میرنشینە خۆبەڕێوەبەرە جانبوڵادییەکەی کیلێس هێنا.
لەگەڵ ڕووخانی عەلی، دەستگرتنی بنەماڵەکە بەسەر کیلێس و حەلەبدا تێکشکا و قەزاکە گەڕێندرایەوە ژێر ئیدارەی ڕاستەوخۆی عوسمانی. تاقیکردنەوە کورتەکەی خۆبەڕێوەبردنی سووریا بە سەرکردایەتیی کورد کۆتایی هات.
میرات: لە کیلێسەوە بۆ جومبڵاتەکانی لوبنان
بەرچاوترین میراتی میرنشینی کیلێس لە شوێنێکی زۆر دوور لە باشوورە. دوای تێکشکانی عەلی جانبوڵاد، ئەندامانی بنەماڵەکە هەڵهاتن بۆ چیای لوبنان و لە ناوچەی شوف لە نێو درووزییەکان نیشتەجێ بوون. لەوێ ئایینی درووزییان پەیڕەو کرد و لە سەدەی دواتردا بەرز بوونەوە و بوونە یەکێک لە پێشەنگترین بنەماڵە فیۆدالییە درووزییەکانی لوبنان، بە شێوە عەرەبیکراوەکەی ناوەکەیان: جومبڵات (Joumblatt).
بنەماڵەی جومبڵات تا ئەمڕۆ یەکێکە لە بەنفووزترین بنەماڵە سیاسییەکانی لوبنان؛ ڕەچەڵەکێکی ڕاستەوخۆ لە میرنشینێکی سنووریی کوردی لە کیلێسەوە بۆ ناوەڕاستی سیاسەتی نوێی لوبنان. کەم بنەماڵەی کورد دەتوانێت بانگەشەی بەردەوامییەکی دوای خۆی بکات کە بەو ڕادەیە چاوەڕواننەکراو و درێژخایەن بێت.
هێڵی کات
1516 — داگیرکردنی سووریا لەلایەن عوسمانییەکانەوە؛ سنووری کیلێس دەخرێتە ناو ئیمپراتۆریەت. سەدەی 16 — بنەماڵەی کوردی جانبوڵاد وەک حوکمڕانی میراتیی قەزای کیلێس–ئەعزاز بەرز دەبێتەوە. کۆتایی سەدەی 16 — حوسێن پاشا جانبوڵاد حوکمی حەلەب دەکات؛ بنەماڵەکە دەگاتە لووتکەی دەسەڵاتی. نزیکەی 1605 — عوسمانییەکان حوسێن پاشا ئیعدام دەکەن و ناڕەزایی بنەماڵەکە بەهێز دەکەن. 1606–1607 — عەلی پاشا جانبوڵاد ڕادەپەڕێت، حەلەب دەگرێت و وەک دەوڵەتێکی لە کردەوەدا سەربەخۆ حوکمی باکووری سووریا دەکات. 1607 — وەزیری گەورە قوویوجوو موراد پاشا لە نزیک دەریاچەی ئەمیک عەلی تێک دەشکێنێت. نزیکەی 1610 — عەلی جانبوڵاد ئیعدام دەکرێت؛ میرنشینە خۆبەڕێوەبەرەکە کۆتایی دێت و کیلێس دەگەڕێتەوە ژێر حوکمی ڕاستەوخۆی عوسمانی. لە سەدەی 17ەوە — ئەندامە دوورخراوەکانی بنەماڵەکە لە چیای لوبنان نیشتەجێ دەبن و دەبنە بنەماڵەی درووزیی جومبڵات.
حوکمڕان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
میرنشینی جانبوڵاد پێش هەموو شتێک لە ڕێگەی چەند کەسایەتییەکەوە یادی دەکرێتەوە: حوسێن پاشا جانبوڵاد، والی حەلەب و کەسایەتیی سەرەکیی بنەماڵەکە لە کۆتایی سەدەی شازدەهەم؛ و برازا یان خوشکەزاکەی، عەلی پاشا جانبوڵاد، ئەو ڕاپەڕیوەی بۆ ماوەیەکی کورت حوکمی باکووری سووریای کرد و ناوبانگی بەردەوامی بە بنەماڵەکە بەخشی. ڕەچەڵەکی تەواوترەوەی سەرۆکەکانی پێشووی بنەماڵەکە بە باشی بەڵگەدار نەکراوە و پێویستە بە وریایی مامەڵە لەگەڵ بەروارە وردەکانی پێش کۆتایی سەدەی شازدەهەم بکرێت.
مشتومڕ و نادڵنیاییەکان
دوو خاڵ پێویستیان بە وریایی هەیە. یەکەم، هێڵی کاتی سەرەتایی میرنشینەکە دڵنیا نییە: هەرچەندە جانبوڵادەکان لە سەدەکانی شازدەهەم و حەڤدەهەمدا بە ڕوونی وەک حوکمڕانە کوردەکانی کیلێس بەڵگەیان لەسەر هەیە، بانگەشەکان سەبارەت بە بەروارێکی زۆر پێشووتری دامەزراندن بە باشی بەڵگەدار نەکراون. دووەم، هەرچەندە ڕەچەڵەکی کوردیی بنەماڵەکە بە فراوانی پەسەند کراوە و لە نەریتی کوردی و لوبنانیدا ناوەندیی ناسنامەکەیە، جومبڵاتەکانی دواتر لە کولتووردا عەرەب و لە ئایینیشدا درووزی بوون؛ بۆیە ڕەگ و ڕیشە کوردییەکانیان بابەتی ڕەچەڵەکن، نەک ناسنامەی بەردەوام.
پێگەی لە مێژووی کورددا
میرنشینی کیلێس دوو بابەتی دووبارەبووەوەی مێژووی کورد نیشان دەدات: ڕۆڵی بنەماڵە کوردییەکان وەک ناوبژیوانی سنووریی بەهێز لە ناو ئیمپراتۆریەتە گەورەکاندا، و ئامادەیی ئەم بنەماڵانە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەت کاتێک دەرفەت هەڵدەکەوت. ڕاپەڕینی عەلی جانبوڵاد لە تەنیشت ڕاپەڕینەکانی دواتری میرنشینە گەورە کوردییەکاندا وەک ساتێک دەوەستێت کە بنەماڵەیەکی کورد نزیک بوو ناوچەیەکی تەواو لە کۆنترۆڵی عوسمانی جیا بکاتەوە.
لە جومبڵاتەکانی لوبناندا، میرنشینەکە میراتێکی زیندووی جێ هێشت کە نزیکەی هیچ دەسەڵاتێکی سیاسیی کوردیی تر هاوتای نییە؛ هێڵێک کە سووریای کوردیی سەرەتای سەردەمی نوێ بە سیاسەتی شامی گەورەی ئەمڕۆوە دەبەستێتەوە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مێژووی پەیوەندیدار لە ماڵپەڕی Kurdish-History.com بخوێنەوە: عەلی جانبوڵاد پاشا، شەڕە سنوورییەکانی عوسمانی–سەفەوی و ڕووخانی میرنشینە کوردییەکان.
پرسیارە باوەکان
ئایا میرنشینی کیلێس کوردی بوو؟
بەڵێ. بنەماڵەی جانبوڵاد کیلێسی بەڕێوە برد؛ کەسایەتییە کوردە دیارەکان کە وەک حوکمڕانی میراتیی عوسمانی حوکمی قەزاکەیان دەکرد. ناوی بنەماڵەکە خۆی کوردییە، لە «جان پۆڵاد»ەوە، واتە «گیانی پۆڵایین».
عەلی پاشا جانبوڵاد کێ بوو؟
بەناوبانگترین حوکمڕانی بنەماڵەی جانبوڵاد بوو کە لە دەوروبەری 1606–1607دا دژی عوسمانییەکان ڕاپەڕی، حەلەبی گرت و بۆ ماوەیەکی کورت وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ حوکمی باکووری سووریای کرد، پێش تێکشکانەکەی لە 1607 و ئیعدامکردنەکەی لە دەوروبەری 1610.
چی بەسەر میرنشینی کیلێس هات؟
لە کردەوەدا کۆتایی هات کاتێک وەزیری گەورە قوویوجوو موراد پاشا ڕاپەڕینی عەلی جانبوڵادی لە 1607دا تێکشکاند؛ قەزاکە گەڕایەوە ژێر حوکمی ڕاستەوخۆی عوسمانی و عەلی لە دەوروبەری 1610دا ئیعدام کرا.
ئایا جومبڵاتەکانی لوبنان بە جانبوڵادەکانی کیلێسەوە پەیوەندیدارن؟
بەڵێ. بنەماڵەی جومبڵاتی (Joumblatt) درووزیی لوبنان لە نەوەی بنەماڵەی کوردی جانبوڵادی کیلێسن. دوای تێکشکانی عەلی جانبوڵاد، ئەندامانی بنەماڵەکە لە چیای لوبنان نیشتەجێ بوون، بوونە درووزی و ناوەکەیان عەرەبی کرد و کردیان بە جومبڵات.
بۆچی میرنشینی کیلێس گرنگە؟
بۆ دوو هۆکار: ڕاپەڕینی عەلی جانبوڵاد یەکێک بوو لە جددیترین ڕووبەڕووبوونەوەکانی ویلایەتەکان دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی حەڤدەهەمدا؛ هەروەها نەوەکانی بنەماڵەکە بوونە یەکێک لە بەهێزترین بنەماڵە سیاسییەکانی لوبنان.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
ویلیام جەی گریسوۆڵد، The Great Anatolian Rebellion, 1591–1611 (ڕاپەڕینە گەورەکەی ئەنادۆڵ)، (Klaus Schwarz Verlag، 1983) — سەبارەت بە ڕاپەڕینەکانی جەلالی و عەلی جانبوڵاد.
لێکۆڵینەوەکان سەبارەت بە بنەماڵەی جومبڵاتی (Joumblatt) درووزیی لوبنان و ڕەچەڵەکە کوردییەکەی.
Kurdish-History.com — ژیاننامە پەیوەندیدارەکەی عەلی جانبوڵاد پاشا بخوێنەوە.