پێشەکی
کڵاش پێڵاوە جوانە بەدەستدروستکراوەکانی کوردستانن؛ ئەو پێڵاوە سپییە نەریتییانەی کە بەدەست لە پەمۆ و چەرم دەدوورێن و جلوبەرگە نەتەوەییەکەی کورد تەواو دەکەن و لە تایبەتترین پیشە دەستییە کوردییەکانن. بەتایبەتی لە ناوچەی هەورامان، ناوەندە چیاوییەکەی نەریتی کوردی، دروست دەکرێن و لەگەڵ جلوبەرگی نەریتی لە نەورۆز و هاوسەرگیری و بۆنە ئاهەنگییەکاندا لەپێ دەکرێن؛ وەک هێمایەکی پڕشانازیی میرات و پیشەی دەست و ناسنامەی کوردی بەنرخ دەزانرێن.
کڵاش زۆر لە تەنها پێڵاو زیاترە؛ بەرهەمی پیشەیەکی دەستیی پڕئارامی و هەڵگری واتایەکی قووڵی کولتوورییە. هەر جووتێکی بە تەواوی بەدەست دروست دەکرێت لە پرۆسەیەکی زۆر ورددا کە ڕەنگە هەفتەیەک یان زیاتر بخایەنێت و بە نەریت کارەکە لە نێوان چەند دروستکەرێکی لێهاتوودا دابەش دەکات؛ بنە پتەوەکان لە چینە پەستاندراوەکانی پەمۆ پێک دەهێنرێن و بە ڕیشاڵی چەرم دەدوورێن، ڕووی پێڵاوەکانیش دەچنرێن و دەدوورێن. کڵاش سووک و فێنک و ئاسوودەیە و لەگەڵ کەشوهەوای کوردیدا دەگونجێت؛ لە هەمان کاتدا پێڵاوێکی کرداری و دەربڕینێکی بەنرخی هونەر و میراتی گەلی کوردە.
کڵاش پیشەیەکی زۆر کۆنە کە ڕەگی لە ناوچەی هەوراماندا بۆ چەندین سەدە لەمەوپێش دەچێتەوە؛ ئەمڕۆ وەک هێمای ناسنامە و شانازیی کوردی ستایش دەکرێت، بە ناساندنی نێودەوڵەتی ڕێزی لێ گیراوە و کورد لە نیشتمان و دیاسپۆرادا بەهای بۆ دادەنێن. ناسینی کڵاش واتە ئاشنابوون بە یەکێک لە خۆشەویستترین پیشە دەستییە کوردییەکان، پێڵاوە بەدەستدروستکراوەکەی چیاکان کە تێیدا لێهاتوویی پیشەوەری کورد و کەرەستەکانی خاکەکە و میراتی گەلێک لە شتێکدا پێکەوە کۆ دەبنەوە کە هەم جوانە و هەم بەسوود. میراتی کوردستانە کە لەپێ دەکرێت؛ هێمایەکی بەنرخ و بەردەوامی ڕۆحی کوردی.
ناوەڕۆک
کڵاش چییە؟
کڵاش، کە بە کەلاشیش دەنووسرێت، پێڵاوە نەریتییە بەدەستدروستکراوەکانی کوردە: پێڵاوێکی سووک و بەدەستدووراوە کە بە شێوەی باو سپییە و لە پەمۆ و خوری و چەرم، بە تەواوی بەدەست و بە پرۆسەیەکی نەریتیی زۆر ورد، دروست دەکرێت. پێڵاوەکە لە بنێکی بەردەوام پێک دێت کە لە زۆر چینی پەستاندراوی قوماشی پەمۆ و چرمی مانگا دروست دەکرێت و بە ڕیشاڵی چەرم دەدوورێت، و ڕوویەکی چنراو لە ڕیشاڵی خوری یان پەمۆ. بەتایبەتی پیاوان وەک بەشێک لە جلوبەرگی نەریتیی کوردی لەپێی دەکەن، و لە مێژوودا ژنانیش لەپێیان کردووە؛ لەگەڵ جلوبەرگی نەتەوەیی لە بۆنە ئاهەنگی و ڕێوڕەسمییەکانی وەک نەورۆز و هاوسەرگیریدا لەپێ دەکرێت. کڵاش بەتایبەتی لە ناوچەی هەورامانی کوردستاندا دروست دەکرێت، کە شاری مەریوان و ناوچەی هەڵەبجە ناوەندە ناودارەکانی ئەم پیشەیەن؛ پیشەیەکی خێزانیی کۆنە، پێڵاوێکی کرداری و جوان کە لەگەڵ کەشوهەوای کوردیدا دەگونجێت و یەکێکە لە تایبەتترین و بەهاترین هێماکانی میرات و ناسنامەی کوردی.
نیشتمانی کڵاش
ناوەندی سەرەکیی کڵاش ناوچەی هەورامانە، کە بە ئوراماناتیش دەناسرێت؛ ئەو ناوچە چیاوییە سەخت و جوانەی کە لە هەردوو لای سنووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە باکووری ڕۆژاوای ئێران و باشووری کوردستان لە باکووری عێراق هەڵکەوتووە. ئەم ناوچەیە بە گوندە پلیکانییە سەرنجڕاکێشەکانی و نەریتە کۆنەکانی و پاراستنی قووڵی میراتی کوردی ناسراوە؛ نیشتمانی سەرەتایی و سەرەکیی کڵاشە کە ئەم پیشەیە تێیدا بۆ چەندین سەدە بەڕێوە چووە و باشترین دروستکەرەکانی تێیدا دەدۆزرێنەوە.
لە نێو ناوچەی هەورامان و لە دەرەوەشی هەندێک ناوەند بەتایبەتی بە کڵاش ناوبانگیان دەرکرد. لە لای ڕۆژهەڵاتی کوردستان، شاری مەریوان لە چیاکانی کوردستانی ئێران و نزیک دەریاچە جوانەکەی زریبار لە ستایشکراوترین ناوەندەکانی کڵاشدروستکردنە؛ هێندە ناودارە کە بۆ ئەم پیشەیە ناساندنی نێودەوڵەتی بەدەست هێناوە. لە لای باشووری کوردستان، ناوچەی هەڵەبجە و بازاڕە مێژووییەکەی سابوونکەرانی شاری سلێمانی، کە زۆر دروستکەری هەورامانی تێیدا نیشتەجێ بوون، شوێنە ناسراوەکانی کڵاشن. هەمان ناوچە چیاوییەکەی هەورامان وەک نیشتمانی جەژنە کۆنەکەی پیر شالیار ناودارە؛ نەریتپارێزیی قووڵی ناوچەکە زۆر دابونەریتی کۆنی کوردی پاراستووە، کڵاشیش یەکێکە لەوان. پەیوەندیی کڵاش بە هەورامانەوە، بێشکە چیاوییەکەی نەریتی کوردی، بەشێکە لە واتا و پێگەکەی؛ پێڵاوەکە شتێک لە میراتی ئەو ناوچە پڕچیرۆکە هەڵدەگرێت کە پیشەکە تێیدا لە ژیان و ناسنامەی خەڵکەکەدا تەنراوە.
خاڵە سەرەکییەکان
کڵاش پێڵاوە نەریتییە بەدەستدروستکراوەکانی کوردە و بە شێوەی باو سپییە.
بەدەست لە پەمۆ و خوری و چەرم دروست دەکرێت، بەبێ ماشین.
ناوچەی هەورامان لەگەڵ مەریوان و هەڵەبجە ناوەندی سەرەکیی ئەم پیشەیەیە.
لە دروستکردنیدا کار دابەش دەکرێت: پیاوان بنەکان دروست دەکەن و ژنان ڕووی پێڵاوەکان دەدوورن.
تەواوکردنی هەر جووتێک دەکرێت هەفتەیەک یان زیاتر بخایەنێت.
کڵاش لەگەڵ جلوبەرگی نەریتی لەپێ دەکرێت و هێمای ناسنامەی کوردییە.
زانیارییە خێراکان
ناو: کڵاش (هەروەها کەلاش)؛ پەیوەندیدارە بە گیوەوە
چییە: پێڵاوی نەریتیی بەدەستدروستکراوی کوردی
ڕەنگ: بە شێوەی باو سپی؛ هەروەها سوور و شین و ڕەنگی دیکە
کەرەستەکان: پەمۆ و خوری و چەرم؛ هەموویان سروشتین
بن: چینە پەستاندراوەکانی پەمۆ و چرمی مانگا، دووراو
ڕوو: ڕووی پێڵاوی چنراو لە ڕیشاڵی خوری یان پەمۆ
ناوەندی سەرەکی: ناوچەی هەورامان؛ مەریوان و هەڵەبجە
دروستکردن: بە تەواوی بەدەست؛ نزیکەی هەفتەیەک بۆ هەر جووتێک
لەپێکردن: لەگەڵ جلوبەرگی نەریتی، لە نەورۆز و هاوسەرگیریدا
ڕێزلێنان: مەریوان بە شاری پیشەی دەست لەلایەن ئەنجومەنی جیهانیی پیشە دەستییەکانەوە ناونرا
کڵاش چۆن دروست دەکرێت؟
دروستکردنی کڵاش پیشەیەکە کە ئارامگرتن و لێهاتووییەکی سەرنجڕاکێشی تێدایە و بە تەواوی بەدەست و بە کەرەستەی سروشتی، بەبێ بەرهەمهێنانی ماشینی، ئەنجام دەدرێت. پێڵاوەکە لە دوو بەشی سەرەکی پێک دەهێنرێت: بن و ڕوو. بن، بنەمای پێڵاوەکە و ئەو بەشەی کە دروستکردنی زۆرترین زەحمەتی دەوێت، لە زۆر چینی قوماشی پەمۆ دروست دەکرێت؛ دەبڕدرێن و قات دەکرێن و پەستان دەکرێن و پێکەوە دەکوترێن تا یەکەیەکی چڕ و پتەو پێک بهێنن، پاشان بە ڕیشاڵی تۆکمەی چەرم بەناویاندا دەدوورێت بۆ بەستنەوەیان و پێکهێنانی بنێکی بەردەوام، چرمی مانگاش بەکاردەهێنرێت. بەپێی هەندێک گێڕانەوە، بنێکی تاک ڕەنگە لە زۆر زیاتر لە سەد پارچە قوماشی بەچڕی پەستاندراو دروست بکرێت؛ ئەمە نیشانەی بڕی کاری پێویستە.
ڕووی پێڵاوەکە بە جیا دروست دەکرێت و لە ڕیشاڵی خوری یان پەمۆ دەچنرێت یان دەتەنرێت تا ئەو پۆشە پێک بهێنێت کە پێ دەگرێتەوە؛ زۆرجار بە سپییە باوەکە و هەندێک جار بە دەرزیکاری و دوورینی ڕازێنەرەوە کار لەسەر دەکرێت. کە بن و ڕوو هەردووکیان ئامادە دەبن، بە دەستی لێهاتوو پێکەوە دەدوورێن تا پێڵاوە تەواوەکە پێک بهێنن و وردەکارییە کۆتاییەکان و تەواوکاری ئەنجام دەدرێن. هەموو پرۆسەکە هێواش و زۆر وردە؛ تەواوکردنی جووتێک کڵاش نزیکەی هەفتەیەک یان زیاتر دەخایەنێت، بەپێی نەخشە و لێهاتوویی دروستکەرەکە. تەکنیکە تایبەتەکانی پەستانکردن و دوورینی بن کلیلی پتەوی و بەردەوامیی ناسراوی پێڵاوەکەن؛ بەکارهێنانی پەمۆ و خوریی سروشتی کڵاش دەکاتە پێڵاوێکی سووک و فێنک کە هەوا تێیدا دەگوزەرێت و بەباشی لەگەڵ وەرزە گەرمەکانی کوردستاندا دەگونجێت. هەر جووتێک کە بە تەواوی بەدەست و بە ئەم پرۆسە وردە دروست دەکرێت، شایەتییەکە بۆ لێهاتوویی و پابەندیی دروستکەرەکانی و بەرهەمی پیشەی دەستیی ڕاستەقینەیە.
پیشەیەک بە دەستی زۆر کەس
تایبەتمەندییەکی کڵاشدروستکردن بە شێوەی نەریتی ئەوەیە کە زۆرجار پیشەی چەند دەستێکە؛ کارەکە بەپێی دابەشکردنێکی باوی کار لە نێوان دروستکەرە جیاوازەکاندا دابەش دەکرێت، زۆرجار لە نێو خێزانێکدا. لە جیاتی ئەوەی یەک کەس هەموو پێڵاوەکە دروست بکات، قۆناغە جیاوازەکان کە هەریەکەیان پێویستی بە لێهاتوویی خۆی هەیە، بە نەریت بە کەسانی جیاواز دەسپێردرێن؛ بۆیە کڵاشە تەواوەکە بەرهەمی کاری هاوبەشە.
لە دابەشکردنە باوەکەدا دروستکردنی بن، سەختترین و لە ڕووی جەستەییەوە پڕزەحمەتترین بەشی کارەکە کە بۆ پەستانکردن و دوورینی چینە چڕەکان پێویستی بە هێز هەیە، بە نەریت ئەرکی پیاوانە کە لە کارگەکانیاندا بنەکان دروست دەکەن. دروستکردنی ڕوو، چنینی و دوورینی ڕووی پێڵاو، بە نەریت کاری ژنانە کە بەشەکانی پۆشەکە پێکەوە دەدوورن. بەستنی کۆتایی ڕوو بە بنەوە و تەواوکردنی ڕەنگە ئەرکی دروستکەرێکی سێیەمی لێهاتوو بێت. بەم شێوەیە کڵاشدروستکردن بە نەریت پیشەیەکی خێزانی بوو؛ پیشەکە و لێهاتووییە جۆراوجۆرەکانی نەوە دوای نەوە دەگوازرانەوە و لە نێوان ئەندامانی ماڵدا هاوبەش دەکران و پیاو و ژن هەریەک بەشی خۆیان ئەنجام دەدا. ئەم خەسڵەتە هاوبەش و خێزانبەستەیە بەشێکە لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی پیشەکە؛ کڵاش تەنها پێڵاوێکی جوان نییە، بەڵکو بەرهەمی نەریتێکی تەواوی کاری هاوبەش و لێهاتوویی میراتگرتووە کە لە ژیانی خێزان و کۆمەڵگەکانی هەورامان و ناوەندەکانی دیکەی پیشەکەدا تەنراوە.
کڵاش و گیوە
کڵاش پەیوەندییەکی نزیکی بە نەریتێکی فراوانتری پێڵاوی نەریتیی بەدەستدروستکراوەوە هەیە و زۆرجار بە هەمان شت دەناسرێن؛ ئەم نەریتە لە فارسیدا بە گیوە ناسراوە و کڵاشی کوردی شێوازێکی تایبەت و ناوداری ئەوەیە. وشەی کڵاش ناوە کوردییەکەی ئەم پێڵاوەیە، گیوەش زاراوە فراوانترەکەیە کە لە ئێران بۆ پێڵاوە هاوشێوە نەریتییە بەدەستچنراوەکان بەکاردەهێنرێت و لە ناوچە جیاوازەکاندا بە شێوازی جۆراوجۆر دروست دەکرێن. کڵاشی کوردی بە پێکهاتە تایبەتەکەی و پەیوەندییەکەی بە هەورامانەوە لە ناودارترین و ڕێزلێگیراوترین ئەم پێڵاوە نەریتییانەیە.
گیوە و کڵاش خەسڵەتە بنەڕەتییەکەی پێڵاوی نەریتیی سووک و بەدەستچنراویان هاوبەشە؛ لە کەرەستەی سروشتیی وەک پەمۆ و خوری دروست دەکرێن، بنێکی بەردەوام و دووراو و ڕوویەکی چنراویان هەیە و بۆ ئاسوودەیی داڕێژراون و لەگەڵ کەشوهەوادا دەگونجێن. لە نێو ئەم خێزانە فراوانترەدا کڵاشە کوردییەکەی هەورامان تەکنیک و شێواز و پێگەی تایبەتی خۆی هەیە و وەک پیشەیەکی تایبەتی کوردی دەناسرێت. پەیوەندیی نێوان کڵاش و نەریتە فراوانترەکەی گیوە ئەوە دەردەخات کە کولتووری ماددیی کوردی لە هەمان کاتدا بەشێکە لە جیهانی فراوانتری ناوچەکە و شێواز و میراتی تایبەتی خۆیشی هەیە. بۆ کورد کڵاش بە ئاشکرا هی خۆیانە؛ پێڵاوێکی کوردی بە ناوێکی کوردی کە بە جلوبەرگ و ناسنامەی کوردییەوە بەستراوە، هەرچەندە سەر بە خێزانە فراوانترەکەی پێڵاوی نەریتیی بەدەستدروستکراوی ناوچە فراوانترەکەشە. شکوفەدانێکی تایبەتی کوردییە بۆ پیشەیەکی کۆن و بڵاو.
ئەفسانە و کۆنێتی
کڵاش و نەریتە فراوانترەکەی گیوە پیشەیەکی زۆر کۆنن؛ ڕەگیان لە ناوچەی هەورامان و جیهانی فراوانتری کوردی و ئێرانیدا بۆ چەندین سەدە لەمەوپێش دەچێتەوە، بەپێی هەندێک گێڕانەوە زیاتر لە هەزار ساڵ. ئەم کۆنێتییە قووڵە بەشێکە لە پێگە و واتای کڵاش؛ پێڵاوەکە میراتی نەریتێکی زۆر کۆنی پیشەی دەست هەڵدەگرێت کە بەتایبەتی لە ناوچە چیاوییە نەریتپارێزەکەی هەورامان پارێزراوە.
ئەفسانە و نەریت ئەم پێڵاوە بە کەسایەتییەکانی ڕابردووی کۆنەوە دەبەستنەوە. نەریتێکی فۆلکلۆریی ناسراو ناوی گیوە بە پاڵەوانی گیوەوە دەبەستێتەوە، کە بە گێڤیش دەنووسرێت؛ پاڵەوانە گەورەکەی شانامە، حەماسە فارسییەکە و حەماسەی میراتە ئێرانییە هاوبەشەکە. بەپێی ئەم نەریتە گیو لە ماوەی ساڵە درێژەکانی گەڕانیدا بەدوای شازادە ونبووەکەدا پێویستی بە پێڵاوێکی پتەو و سووک بۆ گەشتەکەی هەبوو؛ بۆیە گیوە دروست بوو و ناوەکەی لە پاڵەوانەکە وەرگرت. نەریتێکی دیکە وای دادەنێت کە پیر شالیار، پیاوە پیرۆزە ئەفسانەییە کۆنەکەی هەورامان، ئەم جۆرە پێڵاوەی لەپێ دەکرد. ئەم ئەفسانانە، کە پێڵاوە بێفیزەکە بە پاڵەوانەکانی حەماسە و پیاوە پیرۆزەکانی کۆنەوە دەبەستنەوە، شوێنە قووڵەکەی کڵاش لە نەریتی کوردی و هەستکردن بە کۆنێتییە زۆرەکەی دەردەخەن. هەرچەندە ئەم وشەناسییە فۆلکلۆرییانە و ئەفسانانە بابەتی نەریتن نەک مێژووی سەلمێنراو، قووڵایی کولتووری و پێگە بەنرخەکەی کڵاش دەردەبڕن؛ پێڵاوێک کە لە چیرۆک و میراتی جیهانی کوردی و ئێرانیی فراوانتردا تەنراوە و لە خەیاڵی نەریتدا خودی پاڵەوانەکانی ڕابردووی کۆن لەپێیان کردووە.
ناساندن و بووژاندنەوە
لە سەردەمی نزیکدا کڵاش ناساندنی ڕوو لە زیادبوون و بەهادانی نوێی بەدەست هێناوە، هەم وەک گەنجینەیەکی کولتووری و هەم وەک پیشەیەک کە شایەنی پاراستنە. شاری مەریوان، یەکێک لە ناوەندە گەورەکانی کڵاشدروستکردن لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بۆ ئەم پیشەیە ناساندنی نێودەوڵەتی بەدەست هێنا؛ لە پەیوەندی بە ئەنجومەنی جیهانیی پیشە دەستییەکانەوە وەک شارێکی تایبەت بە ئەم پیشە دەستییە نەریتییە ڕێزی لێ گیرا. هەروەها ناوچەی هەورامان یان ئورامانات، ناوەندی سەرەکیی کڵاش، لە ساڵەکانی دواییدا وەک دیمەنێکی کولتووری لە لیستی میراتی جیهانیی یونسکۆدا تۆمار کرا، بۆ ناساندنی میراتە قووڵەکەی ناوچەکە کە کڵاش بەشێکی ئەوەیە.
لە هەمان کاتدا پیشە نەریتییەکەی کڵاش لە جیهانی نوێدا ڕووبەڕووی کێشە بووەتەوە، بەتایبەتی ڕکابەریی پێڵاوی هەرزانی کارگەیی و هاوردەکراو، کە بژێوی دروستکەرە نەریتییەکان و مانەوەی پیشە دەستییە وردەکەی خستووەتە مەترسییەوە. لە وەڵامدا پیشەوەرە پابەندەکان و داکۆکیکارانی کولتوور بۆ پاراستن و ناساندن و بووژاندنەوەی پیشەکە کاریان کردووە؛ لێهاتووییە میراتگرتووەکان ڕادەگرن و بازاڕی نوێ دەدۆزنەوە و داکۆکی لە کڵاش دەکەن وەک هێمای میراتی کوردی و سەرچاوەی شانازی و بژێوی ناوخۆیی. کڵاش لە دەرەوەی کوردستانیش باو بووەتەوە؛ کوردانی دیاسپۆرا وەک هێمای ناسنامە لەپێی دەکەن و بە فراوانتریش وەک پیشەیەکی دەستیی تایبەت بەنرخ دەزانرێت. بەهۆی ئەم هەوڵانەوە پیشە کۆنەکەی کڵاش، هەرچەندە ڕووبەڕووی فشاری ڕاستەقینە دەبێتەوە، وەک نەریتێکی زیندوو بەردەوامە؛ وەک بەشێکی بەنرخی میراتی کولتووریی کوردی بەنرخ دەزانرێت و داکۆکیی لێ دەکرێت و بە شانازییەوە وەک هێمای ئەوەی کورد کێیە لەپێ دەکرێت. چیرۆکی کڵاش لە ئەمڕۆدا هەم چیرۆکی کێشە و هەم خۆڕاگرییە؛ پیشەیەکی کۆن کە بۆ جیهانی نوێ گوازراوەتەوە.
هێماگەری و واتا
کڵاش پێش هەر شتێک هونەر و میراتی گەلی کورد دەنوێنێت کە لە شتێکی بێفیز بەڵام جواندا دەردەبڕدرێت و بۆ بەکارهێنانی ڕۆژانە و ڕێوڕەسمییە. وەک پیشەیەک کە بە تەواوی بەدەست و بە ئارامگرتن و لێهاتوویی میراتگرتوو لە کەرەستە سروشتییەکانی خاکەکە دروست دەکرێت، شێوە بە داهێنان و پیشەی دەستی کورد و پەیوەندیی قووڵیان بە ژینگەکەیانەوە دەدات. لەگەڵ جلوبەرگی نەریتی لەپێ دەکرێت و جلوبەرگەکەی ناسنامەی کوردی تەواو دەکات؛ میراتی گەلەکەیە کە لەسەر پێ دەگوازرێت.
کڵاش بەهاکانی نەریت و خێزان و کۆمەڵگەش دەنوێنێت. وەک پیشەیەکی خێزانی کە لێهاتووییەکانی نەوە دوای نەوە دەگوازرێنەوە و کارەکەی لە نێوان ئەندامانی ماڵدا هاوبەش دەکرێت، گواستنەوەی زانیاریی میراتگرتوو و خەسڵەتی هاوبەش و کۆمەڵایەتیی پیشە و ژیانی نەریتیی کوردی دەنوێنێت. بە کۆنێتییە قووڵەکەی و پەیوەندییەکەی بە ناوەندە سەرەکییە نەریتپارێزەکەی هەورامانەوە مانەوە و بەردەوامیی نەریتی کۆنی کوردی دەنوێنێت. لە چیرۆکە نوێیەکەشیدا، بە ناساندنی نێودەوڵەتی و ڕۆڵەکەی وەک هێمای ناسنامە و شانازی و هەوڵەکانی پاراستنی لە بەرامبەر فشارەکانی بازاڕی نوێدا، چیرۆکە فراوانترەکەی داکۆکی و ئاهەنگگێڕان بە میراتی کوردی دەنوێنێت. بۆیە کڵاش پیشەیەکی زۆر واتادارە کە هونەر و میرات و نەریتی خێزانی و ناسنامەی گەلی کورد لە شتێکی جواندا پێکەوە تەنراون؛ پێڵاوە بەدەستدروستکراوەکەی چیاکان کە بە شانازییەوە وەک هێمای ڕۆحی کوردی لەپێ دەکرێت. لە خۆشەویستترین نەریتە ماددییەکانی کوردە.
کڵاش و کورد
کڵاش لە تایبەتترین و بەهاترین پیشە دەستییە کوردییەکانە؛ پێڵاوێکی بەدەستدروستکراو بە ناوێکی کوردی، ڕەگداکوتاو لە ناوەندە سەرەکییە کوردییەکەی هەورامان، کە لەگەڵ جلوبەرگە نەتەوەییەکەی کورد لەپێ دەکرێت و بە ناسنامەی کوردییەوە بەستراوە. هەرچەندە سەر بە خێزانێکی فراوانتری ناوچەیی پێڵاوی نەریتییە، کڵاش لە شێوازە تایبەتەکانی و ناوەندی سەرەکی و شوێنی لە ژیان و کولتووری کوردیدا بە ئاشکرا کوردییە؛ بەشێکی ڕاستەقینە و خۆشەویست لە میراتی گەلی کورد.
بۆ کورد کڵاش میراتێکی بەنرخ و هێمایەکی پڕشانازیی ناسنامەیە. لە نەورۆز و هاوسەرگیری و بۆنە ئاهەنگی و ڕێوڕەسمییەکاندا لەگەڵ جلوبەرگی نەریتی لەپێ دەکرێت و بەشێکە لە دەربڕینی بینراوی میرات و سەر بە کۆمەڵگەبوونی کوردی؛ وەک هێمای پیشەی دەست و نەریت و شانازیی کوردی بەنرخ دەزانرێت. لە سەرتاسەری خاکە کوردییەکان و دیاسپۆرادا کڵاش وەک نیشانەی ناسنامەی کوردی لەپێ دەکرێت و بەنرخ دەزانرێت؛ هەوڵەکانی پاراستن و ناساندنی پیشەکەش بەشێکن لە پابەندیی فراوانتری گەلی کورد بە داکۆکی لە میراتە کولتوورییەکەیان و ئاهەنگگێڕان بەو میراتە. کڵاش شایەتییەکە بۆ هونەر و خۆڕاگریی گەلی کورد، قووڵایی کولتووری ماددییان و پەیوەندیی بەردەوامی نێوان کورد و نیشتمانە چیاوییەکە کە نەریتەکانیانی داڕشتووە. یەکێکە لە جوانترین و خۆشەویستترین پیشە زیندووەکانی کورد؛ میراتی کوردستانە کە لەپێ دەکرێت و بە شانازییەوە بە جیهان پیشان دەدرێت.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا کڵاش و گیوە هەمان شتن؟ کڵاش پەیوەندییەکی نزیکی بە نەریتێکی فراوانتری پێڵاوی نەریتیی بەدەستدروستکراوەوە هەیە کە لە فارسیدا بە گیوە ناسراوە و هەردووکیان زۆرجار بە هەمان شت دەناسرێن؛ کڵاش لە بنەڕەتدا ناو و شێوازە کوردییەکەی ئەم جۆرە پێڵاوەیە. گیوە لە ناوچە جیاوازەکاندا بە شێوازی جۆراوجۆر دروست دەکرێت و کڵاشە کوردییەکەی هەورامان شێوازێکی تایبەت و ناودارە لە نێو ئەم خێزانە فراوانترەدا. ڕاستگۆیانەیە هەم دان بەوەدا بنرێت کە کڵاش سەر بە نەریتە فراوانترەکەی گیوەی ناوچەکەیە و هەم ئەوەی شێوازێکی تایبەتی کوردییە بە تەکنیک و ناوەندی سەرەکی و شوێنی تایبەتی خۆی لە کولتووری کوردیدا. کڵاش بە ئاشکرا کوردییە، هەرچەندە بەشێکە لە خێزانێکی فراوانتری پێڵاوی نەریتی.
ئایا تەنها پیاوان کڵاش لەپێ دەکەن؟ بەتایبەتی پیاوان کڵاش لەپێ دەکەن وەک بەشێک لە جلوبەرگی نەریتیی پیاوی کورد و بە بەهێزترین شێوە بە جلوبەرگی پیاوانەوە پەیوەندیدارە. بەڵام لە مێژوودا ژنانیش لەگەڵ پیاوان کڵاشیان لەپێ کردووە و تەنها پێڵاوی پیاوان نییە. پەیوەندییە بەهێزەکەی بە پیاوانەوە شوێنەکەی لە جلوبەرگە نەتەوەییە پیاوانەکەدا دەردەخات، بەڵام هەردوو لایەن پێڵاوەکەیان لەپێ کردووە. جێی سەرنجە کە لە دروستکردنی کڵاشدا هەم پیاوان و هەم ژنان ڕۆڵی بنەڕەتیی خۆیان هەیە؛ پیاوان بنەکان دروست دەکەن و ژنان ڕووی پێڵاوەکان دەدوورن، بۆیە ئەم پیشەیە، بەبێ گوێدان بەوەی کێ لەپێی دەکات، نەریتێکی هاوبەشی هەردووکیانە.
ئایا ئەفسانەی گیو سەرچاوە ڕاستەقینەکەی گیوەیە؟ نەریتە فۆلکلۆرییەکە کە ناوی گیوە بە گیو، پاڵەوانەکەی شانامە، دەبەستێتەوە چیرۆکێکی بەنرخ و ناسراوە؛ بەڵام باشترە وەک وشەناسییەکی فۆلکلۆری و ئەفسانە تێی بگەین نەک وەک ڕاستییەکی مێژوویی سەلمێنراو. سەرچاوە ڕاستەقینەکانی پیشەکە لە نەریتە قووڵەکەی پێڵاوی بەدەستدروستکراوی ناوچەکەدان کە بۆ چەندین سەدە لەمەوپێش دەچێتەوە، نەک لە داهێنەرێکی تاکی ئەفسانەیی. ئەفسانەکە، وەک ئەو نەریتەی کە پیر شالیار ئەم جۆرە پێڵاوەی لەپێ کردووە، وەک دەربڕینی قووڵایی کولتووری و کۆنێتیی بەنرخەکەی کڵاش و گیوە بەنرخە؛ پێڵاوە بێفیزەکە بە پاڵەوان و پیاوە پیرۆزەکانی ڕابردووی کۆنەوە دەبەستێتەوە. ڕاستگۆیانەیە ئەمانە وەک نەریت و ئەفسانەی واتادار پیشان بدرێن نەک وەک مێژووی ڕاستەقینە. خۆشەویستی و ڕێزی بۆ ئەم پیشەیە دەردەخەن.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
جلوبەرگی نەریتیی کوردی: جلوبەرگە نەتەوەییەکە کە کڵاش تەواوی دەکات
گەلیم و فەرشە کوردییەکان: پیشەیەکی گەورەی دیکەی کوردی بە خوری و لێهاتوویی
جەژنی پیر شالیار: جەژنە کۆنەکەی هەورامان، نیشتمانی کڵاش
گیو: پاڵەوانەکەی شانامە کە ئەفسانە بە گیوەوە دەیبەستێتەوە
نەورۆز: ساڵی نوێی کوردی کە کڵاش تێیدا لەپێ دەکرێت
گۆڤەند: سەمای بازنەیی کوردی کە بە جلوبەرگی نەریتی ئەنجام دەدرێت
شانامە: حەماسە گەورەکەی میراتە ئێرانییە هاوبەشەکە
فۆلکلۆری کوردی: جیهانە فراوانترەکەی دابونەریتی کوردی
پرسیارە باوەکان
کڵاش چییە؟
کڵاش پێڵاوە نەریتییە بەدەستدروستکراوەکانی کوردە: پێڵاوێکی سووک و بەدەستدووراو کە بە شێوەی باو سپییە و لە پەمۆ و خوری و چەرم بە تەواوی بەدەست دروست دەکرێت. پێڵاوەکە بنێکی بەردەوامی هەیە کە لە زۆر چینی پەستاندراوی قوماشی پەمۆ و چرمی مانگا پێک دێت و بە ڕیشاڵی چەرم دەدوورێت، و ڕوویەکی چنراو لە خوری یان پەمۆ. بەتایبەتی پیاوان وەک بەشێک لە جلوبەرگی نەریتیی کوردی لەپێی دەکەن، لەگەڵ جلوبەرگی نەتەوەیی لە بۆنە ئاهەنگییەکانی وەک نەورۆز و هاوسەرگیریدا؛ بەتایبەتی لە ناوچەی هەوراماندا دروست دەکرێت.
کڵاش لە کوێ دروست دەکرێت؟
ناوەندی سەرەکیی کڵاش ناوچەی هەورامان (ئورامانات)ە، ناوچە چیاوییەکەی هەردوو لای سنووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان (باکووری ڕۆژاوای ئێران) و باشووری کوردستان (باکووری عێراق). ناوەندە ناودارەکان شاری مەریوان لە کوردستانی ئێران و نزیک دەریاچەی زریبار دەگرنەوە کە بۆ ئەم پیشەیە ناساندنی نێودەوڵەتی بەدەست هێنا، هەروەها ناوچەی هەڵەبجە و بازاڕی سابوونکەرانی سلێمانی لە کوردستانی عێراق کە زۆر دروستکەری هەورامی تێیدا نیشتەجێ بوون. هەمان ناوچە بە پاراستنی قووڵی نەریتی کوردی ناسراوە.
کڵاش چۆن دروست دەکرێت؟
کڵاش بە تەواوی بەدەست دروست دەکرێت. بنەکە کە دروستکردنی زۆرترین زەحمەتی دەوێت، لە زۆر چینی قوماشی پەمۆ پێک دێت؛ دەبڕدرێن و قات دەکرێن و پەستان دەکرێن و دەکوترێن تا یەکەیەکی چڕ پێک بهێنن، پاشان بە ڕیشاڵی چەرم دەدوورێت و چرمی مانگاش بەکاردەهێنرێت؛ بنێکی تاک ڕەنگە زۆر زیاتر لە سەد پارچەی پەستاندراوی تێدا بێت. ڕووی پێڵاوەکە لە ڕیشاڵی خوری یان پەمۆ دەچنرێت یان دەتەنرێت. پاشان بن و ڕوو پێکەوە دەدوورێن و تەواو دەکرێن. هەموو پرۆسە وردەکە نزیکەی هەفتەیەک یان زیاتر بۆ هەر جووتێک دەخایەنێت.
بۆچی کڵاشدروستکردن لە نێوان پیاوان و ژناندا دابەش دەکرێت؟
بە شێوەی نەریتی کڵاشدروستکردن پیشەیەکی خێزانییە بە دابەشکردنێکی باوی کارەوە. دروستکردنی بن، سەختترین و لە ڕووی جەستەییەوە پڕزەحمەتترین بەشی کارەکە کە بۆ پەستانکردن و دوورینی چینە چڕەکان پێویستی بە هێز هەیە، بە نەریت ئەرکی پیاوانە. دروستکردنی ڕوو، چنینی و دوورینی ڕووی پێڵاو، بە نەریت کاری ژنانە. بەستنی کۆتایی و تەواوکردنی ڕەنگە لەلایەن دروستکەرێکی سێیەمی لێهاتووەوە ئەنجام بدرێت. بەم شێوەیە کڵاشدروستکردن بە نەریت پیشەیەکی خێزانیی هاوبەش بوو و لێهاتووییەکانی نەوە دوای نەوە دەگوازرانەوە.
پەیوەندیی نێوان کڵاش و گیوە چییە؟
کڵاش پەیوەندییەکی نزیکی بە نەریتێکی فراوانتری پێڵاوی نەریتیی بەدەستدروستکراوەوە هەیە کە لە فارسیدا بە گیوە ناسراوە و کڵاشی کوردی شێوازێکی تایبەت و ناوداری ئەوەیە. کڵاش ناوە کوردییەکەیە؛ گیوە زاراوە فراوانترە ناوچەییەکەیە بۆ پێڵاوە هاوشێوە بەدەستچنراوەکان کە بە شێوازی جۆراوجۆر دروست دەکرێن. کڵاشە کوردییەکەی هەورامان بە پێکهاتە تایبەتەکەی و پێگەکەی لە ناودارترین ئەمانەیە. نەریتێکی فۆلکلۆری ناوی گیوە بە گیو، پاڵەوانەکەی شانامە، دەبەستێتەوە کە دەگوترێت لە گەڕانە درێژەکانی پێویستی بەو جۆرە پێڵاوە هەبووە.
ئایا ئەمڕۆ هێشتا کڵاش دروست دەکرێت؟
بەڵێ، هەرچەندە پیشەکە ڕووبەڕووی کێشە دەبێتەوە. کڵاشە نەریتییە بەدەستدروستکراوەکە ڕکابەریی پێڵاوی هەرزانی کارگەیی و هاوردەکراو دەکات کە بژێوی دروستکەرە نەریتییەکانی خستووەتە مەترسییەوە. لە وەڵامدا پیشەوەرە پابەندەکان و داکۆکیکارانی کولتوور بۆ پاراستن و ناساندن و بووژاندنەوەی پیشەکە کار دەکەن، لێهاتووییە میراتگرتووەکان ڕادەگرن و داکۆکی لە کڵاش دەکەن وەک هێمای میراتی کوردی. مەریوان بۆ کڵاش وەک شاری پیشەی دەست ڕێزی لێ گیرا و ناوچەی هەورامان لە لیستی میراتی جیهانیی یونسکۆدا تۆمار کرا. کڵاش نەریتێکی زیندوو و بەنرخکراو ماوەتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
کڵاش: پێڵاوێکی کولتووری و داهێنەرانە کە بۆ مانەوە دروست کراوە ـ Kurdistan Chronicle
پێڵاوی نەریتیی کوردی لە هەرێمی کوردستاندا گەشە دەکات ـ PUKmedia
کەلاش یان گیوە (ئەسپادرێل)ی کوردستان ـ ICRO
کڵاش، پێڵاوێک بە دیزاینێکی تایبەت ـ ResearchGate
پێڵاوی کڵاشی مەریوان ـ TasteIran
کڵاشی کوردی: چیرۆکی حەز و میرات و خۆڕاگری ـ The New Region
پێڵاوی نەریتی لە شارێکی کوردیی عێراق گەشە دەکات ـ ئەلعەرەبیە