پێشەکی
گەلیم و فەرشتەنان لە گەورەترین و بەهاترین هونەرەکانی گەلی کوردە؛ نەریتێکی پیشەی ڕستن و چنینە کە ڕەگی بۆ ڕابردوویەکی دوور دەچێتەوە و تیایدا تەونچییە کوردەکان، بەتایبەتی ژنان، بە خوری بریسکەدار و ڕەنگی درەوشاوە بەرهەمیان بە جوانییەکی سەرنجڕاکێش دروست کردووە. لە گەلیمە ئەندازەییە بەرچاوەکانی هۆزەکانەوە تا فەرشە گرێدراوە ناودارەکانی شارەکانی وەک بیجار و سنە، تەونچنیی کوردی یەکێکە لە هونەرە بەرزەکانی ناوچە فراوانترەکە؛ میراتێکی لێهاتوویی و ڕەنگ و هێمایە کە لەسەر تەون چنراوە.
فەرش و گەلیمە کوردییەکان بە ڕەنگە زیندوو و تێرەکانیان، خوری بریسکەدار و کوالێتیی بەرز، نەخشە بەدڵنیایی داڕێژراوەکان و کۆمەڵە دەوڵەمەندەکەی نەخشەکانیان ناسراون؛ زۆرێک لە نەخشەکان لە سروشت و میراتە هێماییە کۆنەکەی جیهانی کوردییەوە وەرگیراون. ئەم چنراوانە زۆر لە ڕاخەری زەوی زیاتر بوون و لە خودی پێکهاتەی ژیانی کوردیدا تەنرابوون؛ پێداویستییە کردارییەکانیان دابین دەکرد و لە هەمان کاتدا باوەڕ و ناسنامە و هونەری تەونچی و گەلەکەیان دەردەبڕی. لە نەخشەکانیاندا دەکرێت هێما و چیرۆکەکانی کولتوورێک بخوێنرێنەوە و هەر پارچەیەک کە بەدەست و بە کاری درێژخایەن چنراوە، شتێک لە ڕۆح و میراتی کورد هەڵدەگرێت.
تەونچنیی کوردی نەریتێکی زیندووە کە هێشتا بەڕێوە دەچێت و بەنرخ دەزانرێت و کۆکەرەوان و شارەزایانی هونەر لە سەرتاسەری جیهاندا بەهای بۆ دادەنێن؛ یەکێکە لە جوانترین و تایبەتترین دەربڕینەکانی کولتووری ماددیی کوردی. ناسینی واتە بەهادان بە هونەری گەلێک، لێهاتوویی تەونچیی کورد لە پشت تەونەکەی، درەوشاوەیی ڕەنگ و نەخش و قووڵایی ئەو واتایەی لە گەلیم و فەرشەکانی کوردستاندا تەنراوە. میراتی نەتەوەیەکە کە بە خوری چنراوە؛ هونەرێکی بەنرخ و بەردەوام کە جوانی و ناسنامەی گەلی کوردی بە درێژایی سەدەکان گواستووەتەوە.
ناوەڕۆک
تەونچنیی کوردی چییە؟
تەونچنیی کوردی هونەری نەریتیی ڕستن و چنینی گەلی کوردە و دروستکردنی هەردوو جۆری گەلیمی بێپرز و فەرشی گرێدراوی پرزدار، لەگەڵ چنراوی دیکە، بە خوری و ڕیشاڵی سروشتیی دیکە لەسەر تەون دەگرێتەوە. لە سەرتاسەری خاکە کوردییەکاندا بەڕێوە دەچێت و بەتایبەتی ژنانی کورد ئەنجامی دەدەن؛ بە خوری بریسکەدار، ڕەنگە زیندووە بە بۆیەی سروشتی ڕەنگکراوەکان، نەخشە بەرچاو و بەدڵنیایی داڕێژراوەکان و کۆمەڵە دەوڵەمەندەکەی نەخشەکان ناسراوە، کە زۆرێکیان لە سروشت و هێماگەریی کۆنەوە وەرگیراون. ئەم نەریتە، لە نێو زۆر شێوازی ناوچەییدا، گەلیمە ئەندازەییە بەرچاوەکانی هۆزە کۆچەر و گوندییەکان و فەرشە گرێدراوە ناودارەکانی ناوەندەکانی تەونچنیی وەک بیجار و سنە دەگرێتەوە. چنراوە کوردییەکان زۆر لە تەنها ڕاخەری زەوی زیاتر بوون؛ لە ژیانی کوردیدا بۆ مەبەستی کرداری و ڕێوڕەسمی بەکاردەهاتن و باوەڕ و ناسنامە و هونەری دروستکەرەکانیان دەردەبڕی. تەونچنیی کوردی نەریتێکی زیندووە کە لە سەرتاسەری جیهاندا بەنرخ دەزانرێت و لە جوانترین و تایبەتترین هونەرە کوردییەکانە.
گەلیم و فەرش
دوو شێوازە گەورەکەی تەونچنیی کوردی گەلیم و فەرشی گرێدراون، کە بە تەکنیکەکانیان لە یەکتر جیا دەبنەوە. گەلیم، کە لە کوردیدا بە ناوی وەک گەلیم یان بەر ناسراوە، چنراوێکی تەخت و بێپرزە؛ بە تێهەڵکێشکردنی تاڵە ڕەنگاوڕەنگەکانی پۆ بەناو تاردا دروست دەکرێت و قوماشێکی تەخت بەرهەم دەهێنێت کە زۆرجار لە هەردوو ڕووەوە بەکاردەهێنرێت. گەلیمەکانی هۆزە کوردەکان بە نەخشە ئەندازەییە بەرچاوەکان و ڕەنگە درەوشاوەکانیان ناسراون؛ هونەرێکن کە هێزێکی بینراوی سەرنجڕاکێشیان هەیە. فەرشی گرێدراو بە پێچەوانەوە بە بەستنی گرێی تاکی خوری لە دەوری تاڵەکانی تار دروست دەکرێت بۆ پێکهێنانی پرزێکی چڕ؛ تەکنیکێکی ئاڵۆزتر و کاتبرترە کە دەرفەتی وردەکاریی ناسکتر دەدات.
لە نێو ئەم دوو شێوازە گەورەیەدا تەونچنیی کوردی جۆراوجۆرییەکی دەوڵەمەندی جۆر و تەکنیک دەگرێتەوە. چنراوە تەختە زبر و تۆکمەکانی گوند و هۆز هەن کە بۆ بەکارهێنانی ڕۆژانە چنراون؛ چنراوە تەخت و ناسکەکانی شارەکان کە بە شێوازی تابلۆتەنان چنراون؛ فەرشە گرێدراوە بەردەوامەکان کە بە پتەوی ناسراون؛ و چنراوی دیکەی وەک جاجم، چنراوێکی تەخت کە ڕووەکەی بە تار داپۆشراوە، و جۆرەها کیسە و بەرگ و ڕازێنەرەوە. جیاوازیی نێوان گەلیمی تەخت و فەرشی گرێدراو بنەڕەتیترین جیاوازی لە جیهانی تەونچنیی کوردیدایە؛ گەلیم بە گشتی بەرچاوتر و ئەندازەییترە و فەرش دەرفەتی نەخشی ئاڵۆزتر دەدات، هەرچەندە هەردووکیان تایبەتمەندییە کوردییەکانی خوری باش و ڕەنگی تێر و نەخشی بەدڵنیایی داڕێژراو هاوبەشن. گەلیم و فەرش بە جۆرە جیاوازەکانیانەوە پێکەوە نەریتە گەورە و جۆراوجۆرەکەی تەونچنیی کوردی پێک دەهێنن؛ هونەرێک بە زۆر تەکنیکەوە کە هەستی تایبەتی کوردی بۆ ڕەنگ و خوری و نەخش یەکیان دەخات.
خاڵە سەرەکییەکان
تەونچنیی کوردی هەردوو گەلیمی تەختی بێپرز و فەرشی گرێدراوی پرزدار دەگرێتەوە.
بە خوری بریسکەدار و بۆیە سروشتییە زیندووەکان و نەخشە بەرچاوە بەدڵنیایی داڕێژراوەکان ناسراوە.
بەتایبەتی ژنانی کورد لە پشت تەون ئەنجامیان دەدا.
بیجار و سنە لە ناودارترین ناوەندەکانی تەونچنیی کوردین.
نەخشەکان لە سروشت و هێماگەریی کۆنەوە وەردەگیرێن، لەوانەش وێنەی بوونەوەران.
چنراوە کوردییەکان واتای ناسنامە و باوەڕ و میرات هەڵدەگرن.
زانیارییە خێراکان
نەریت: گەلیم و فەرشتەنانی کوردی
گەلیم: چنراوی تەخت (گەلیم، بەر)؛ بەرچاو و ئەندازەیی
فەرش: پرزی گرێدراو؛ دەرفەتی وردەکاریی ناسکتر دەدات
بەرهەمهێنەر: بەتایبەتی ژنانی کورد، لە پشت تەون
کەرەستە: خوری بریسکەدار و بەدەستڕستراو، بە بۆیەی سروشتی ڕەنگکراو
ناوەندە ناودارەکان: بیجار (فەرشە ئاسنینەکە) و سنە (سنەندەج)
نەخشەکان: نەخشی ئەندازەیی هۆزەکان و نەخشی گوڵی بە هێڵی چەماوە
نەخشە بچووکەکان: سروشت، هێما کۆنەکان، ئاژەڵ و وێنەی بوونەوەران
بەکارهێنان: ڕاخەری زەوی، کیسە، بەرگ و ڕازێنەرەوە
ئەمڕۆ: نەریتێکی زیندوو کە لە جیهاندا بەنرخ دەزانرێت
تەونچی و تەون
لە ناوەندی نەریتی تەونچنیی کوردیدا تەونچییەکە، بەتایبەتی ژنی کورد، لە پشت تەونەکەی کار دەکات. لە کۆمەڵگەی نەریتیی کوردیدا تەونچنی تا ڕادەیەکی زۆر هونەر و کاری ژنان بوو؛ لێهاتووییەک کە نەوە دوای نەوە لە دایکەوە بۆ کچ دەگوازرایەوە و بەشی هەرە زۆری گەلیم و فەرشە کوردییەکان بەرهەمی دەستی ژنانە. تەونچی لەسەر تەون کار دەکرد؛ لە گوندەکان و لە نێو هۆزە کۆچەرەکاندا زۆرجار تەونێکی ئاسۆیی سادە بوو کە دەکرا دابنرێت و هەڵبگیرێتەوە، و لە شارەکاندا تەونێکی ستوونی جێگیرتر بوو.
کاری تەونچنی پێویستی بە لێهاتوویی و ئارامگرتن و زەحمەتێکی زۆر هەبوو. تەونچی سەرەتا خورییەکەی ئامادە دەکرد، بەدەست دەیڕست و دەیکردە ڕیشاڵ و بە ڕەنگە خوازراوەکان ڕەنگی دەکرد، پاشان تاڵەکانی تار لەسەر تەون دادەنا. خودی چنین، چ تێهەڵکێشکردنی گەلیمی تەخت بێت یان بەستنی گرێ تاکە بێژمارەکانی فەرشی پرزدار، کارێکی هێواش و زۆر ورد بوو؛ یەک فەرشی ناسک بەرهەمی چەندین مانگ کار بوو. تەونچی نەخشەکەی لە بیرەوەری و خەیاڵیدا هەڵدەگرت و لە نەریتی هۆزەکاندا زۆرجار بەبێ نەخشەی نووسراو کار دەکرد؛ پشت بە کۆمەڵە نەخشە میراتگرتووەکان و داهێنانی خۆی دەبەست، بۆیە هەر پارچەیەک نیشانی دروستکەرەکەی هەڵدەگرت. ئەم تێکەڵەی لێهاتوویی میراتگرتوو و داهێنانی تاکەکەسی خەسڵەتی تەونچنیی کوردی پێک دەهێنێت: چنراوەکان لە هەمان کاتدا بەرهەمی نەریتێکی کۆن و دەربڕینی تەونچییە تاکەکەسییەکەن؛ بەرهەمی نەوەکانی ژنانی کوردن کە هونەرەکەیان بەرەو پێش بردووە و لێهاتوویی و خەیاڵ و شتێک لە ژیانی خۆیان تێدا ڕشتووە.
خوری و بۆیە و ڕەنگ
کەرەستەکانی تەونچنیی کوردی، بەتایبەتی خوری و بۆیەکان، لە ناوەندی جوانییە ناسراوەکەیدان. خاکە کوردییەکان بە چیاکان و نەریتە درێژخایەنەکەی ئاژەڵداری و لەوەڕاندنەوە خورییەکی کوالێتیبەرزیان بەرهەم دەهێنا و چنراوە کوردییەکان بە خوری بریسکەدار و پلەبەرزیان ناسراون، کە تەونچییەکان بەدەست دەیڕستن و قووڵایی و درەوشانەوەیەکی تایبەت بە ڕەنگەکان دەبەخشێت. کوالێتیی خوری یەکێکە لە تایبەتمەندییە ستایشکراوەکانی فەرش و گەلیمە کوردییەکان.
ڕەنگەکانی تەونچنیی کوردی، کە بە نەریت بە بۆیە سروشتییە وەرگیراوەکان لە ڕووەک و کانزا و سەرچاوەی سروشتیی دیکە دروست دەکران، لە جوانییە شکۆدارەکانی ئەم هونەرەن. گەلیم و فەرشە کوردییەکان بە ڕەنگە زیندوو و تێر و هاوئاهەنگەکانیان ناسراون؛ سوورە تێرەکان، شینە نیلییە تۆخەکان، زەعفەرانی و ژەنگاوە درەوشاوەکان و زۆر ڕەنگی دیکە کە تەنانەت کاتێک بەرچاون جوان و ڕووناک دەمێننەوە. تایبەتمەندییەکی بەنرخ جیاوازیی سروشتیی نێو خوری ڕەنگکراوەکەیە کە بە ئەبراش ناسراوە؛ گۆڕانە ناسکەکانی ڕەنگێک بە درێژایی چنراوەکە کە لە ڕەنگکردنی سروشتییەوە دێن و لە جیاتی یەکدەستییەکی بێجووڵە، جووڵە و قووڵاییەکی زیندوو بە پارچەکە دەبەخشن. تەونچیی کورد حەزی لە ڕەنگ بوو و کۆمەڵە ڕەنگە درەوشاوە و هاوئاهەنگەکانی تەونچنیی کوردی لەگەڵ خوری بریسکەداردا یەکێکە لە تایبەتمەندییە هەرە سەرنجڕاکێش و خۆشەویستەکانی؛ جۆراوجۆرییەکی پڕجۆشی ڕەنگ کە لەگەڵ ئەوەشدا بە هاوئاهەنگییەکی دڵخواز ڕێکخراوە و نیشانی دید و هونەری تەونچییەکەیە.
ناوەندە ناودارەکانی تەونچنی
هەرچەندە تەونچنیی کوردی لە سەرتاسەری خاکە کوردییەکاندا بەڕێوە دەچوو، هەندێک ناوەند بەتایبەتی بە فەرش و گەلیمەکانیان ناوبانگیان دەرکرد. لە پێشەوەی ئەوان شارەکانی بیجار و سنەن، لە ناوچە کوردییەکانی ڕۆژاوای ئێران، کە ناوەکانیان لە جیهانی فەرشدا ناسراون. بیجار، کە بە شێوەی بیدجارش دەنووسرێت، بە فەرشە گرێدراوە زۆر بەردەوام و چڕچنراوەکانی ناسراوە؛ هێندە پتەو و تۆکمەن کە نازناوی فەرشە ئاسنینەکەی ئێرانیان وەرگرتووە. بە تەکنیکێکی تایبەت دروست دەکرێن کە تێیدا چنراوەکە بە ڕادەیەکی زۆر چڕ دەکرێتەوە بۆ پێکهێنانی پێکهاتەیەکی ڕەق و بەردەوام.
سنە، ناوە کۆنەکەی شاری سنەندەج کە پایتەختی پارێزگا کوردییەکەی ئێرانە، بە تەونچنیی ناسک ناسراوە؛ هەردوو فەرشی بەوردی گرێدراو و گەلیمێکی تەختی تایبەت و ناسک دەگرێتەوە، گەلیمی سنە، کە بە نەخشە چڕڕازاوە و ئاڵۆزەکانی ناودارە و جیاوازە لە گەلیمە ئەندازەییە بەرچاوترەکانی هۆزە کۆچەرەکان. ئەم ناوەندە شارانە لەگەڵ گوندە دەوروبەرەکان چنراوی زۆر ناسکیان بەرهەم دەهێنا و ناوەکانیان بوون بە نیشانەی کوالێتی و تایبەتی. لە تەنیشت فەرشە ناودارەکانی شارەکان، چنراوە کۆچەر و گوندییەکانی هۆزە کوردەکان بە نەخشە بەرچاوتر و ئەندازەییتر و هێماییەکانیان لقێکی گەورەی دیکەی ئەم نەریتە پێک دەهێنن. فەرشە ناسکەکانی ناوەندەکانی وەک بیجار و سنە و چنراوە بەرچاوە هۆزەکییەکانی گوندییان و کۆچەران پێکەوە جیهانە دەوڵەمەند و جۆراوجۆرەکەی تەونچنیی کوردی پێک دەهێنن؛ لە فەرشی شار بە هەرە وردترین نەخشەوە تا گەلیمی هۆز بە هەرە بەرچاوترین نەخشی بینراوەوە، هەموویان نیشانە تایبەتە کوردییەکە هەڵدەگرن.
نەخشەکان و واتاکانیان
نەخشەکانی گەلیم و فەرشە کوردییەکان دەوڵەمەندن بە نەخشی بچووک کە زۆرێکیان واتا هەڵدەگرن و لە سروشت و ژیانی ڕۆژانە و میراتە هێماییە کۆنەکەی جیهانی کوردییەوە وەرگیراون. لە نەریتی هۆزەکاندا تەونچیی کورد بەوە ناسراو بوو کە ڕووی چنراوەکەی بە نەخش بەچڕی پڕ دەکردەوە و حەزی لە بۆشایی نەبوو؛ بۆیە ڕووەکە پڕە لە نەخش و هێما. لە نێو نەخشەکاندا شێوە ئەندازەییەکان، ڕووەک و گوڵی بەشێوەکراو، ئاژەڵ و تەنانەت وێنەی مرۆڤ هەن، لەگەڵ گۆڵە ناوەندییەکان و چوارچێوەی جۆراوجۆر.
بەتایبەتی تێبینی کراوە کە چنراوە کوردییەکان نەخشی وەرگیراو لە میراتە هێماییە کۆنەکەی پێش ئیسلام و زەردەشتی لەخۆ دەگرن، هەروەها وێنەی ئاژەڵ و مرۆڤ، کە لە هەندێک تێگەیشتنی ئیسلامیدا وێنەکێشانیان پێ باش نییە؛ ئەم تایبەتمەندییە ڕەگە قووڵەکانی نەریتی هێمایی کوردی و ئازادیی تەونچی لە وەرگرتن لە کۆمەڵە نەخشە میراتگرتووەکەی دەردەخات. نەخشە جۆراوجۆرەکان پەیوەندیی واتایی و واتایان هەڵدەگرت و باوەڕ و دابونەریتەکانی ناوچە و گەلی تەونچییەکەیان دەردەبڕی؛ زۆرێکیان لە هێماکانی ئەو سروشتەوە وەرگیرابوون کە لە نیشتمانی چیاویی کورددا هێندە ئامادەیە. دەگوترێت هەندێک نەخش مێژوویەک وەبیر دەهێننەوە کە بۆ چەندین سەدە لەمەوپێش دەگەڕێتەوە. خوێندنەوەی ئەم نەخشانە، ئەو هێما و وێنانەی لە گەلیم و فەرشدا چنراون، پەنجەرەیەک بۆ باوەڕ و جیهانە هێماییەکەی تەونچیی کورد دەکاتەوە؛ نەخشەکان وەک جۆرێک زمان کار دەکەن کە میرات و ناسنامەی گەلەکەی پێ دەردەبڕێت. بۆیە نەخشەکانی تەونچنیی کوردی تەنها ڕازێنەرەوە نین، بەڵکو واتادارن؛ کۆمەڵەیەکی دەوڵەمەندی هێما کە بە خوری و ڕەنگ چنراوە.
تەونچنی لە ژیانی کوردیدا
چنراوە کوردییەکان لە خودی پێکهاتەی ژیانی نەریتیی کوردیدا تەنرابوون و بۆ زۆر مەبەستی کرداری و ڕێوڕەسمی بەکاردەهاتن کە زۆر لە تەنها ڕازاندنەوە زیاتر بوون. فەرش و گەلیم زەویی ماڵ و چادرەکانیان دادەپۆشی و لە سەرمای چیاکاندا گەرمی و ئاسوودەییان دەبەخشی؛ وەک جێگەی نووستن و بەرگ و شوێنی دانیشتن بەکاردەهاتن؛ چنراوەکانی وەک کیسە و گواڵ و ڕازێنەرەوەش بێژمار پێداویستیی ڕۆژانەیان دابین دەکرد، لە هەڵگرتن و گواستنەوەی کەلوپەلەوە تا ڕازاندنەوەی ئاژەڵ.
لە دەرەوەی بەکارهێنانە کردارییەکانیان، چنراوەکان لە ژیانی کۆمەڵایەتی و ڕێوڕەسمیی کورددا شوێنێکی گرنگیان هەبوو. فەرش و گەلیمی باش شتی بەنرخ و پێگەبەرز بوون، بەشێک لە دەوڵەمەندیی خێزان و لە بۆنە گرنگەکاندا ئامادە بوون: چنراوەکان بەشێکی جەهازی بووک بوون، بەرهەمی کاری درێژخایەنی دەستی خۆی، پیشاندانی لێهاتووییەکەی و بەشێکی گرنگ لە هاوسەرگیری. چنراوەکان وەک دیاری دەدران و بۆ ڕێزگرتن لە میوان بەکاردەهاتن و وەک میراتی بەنرخ نەوە دوای نەوە دەگوازرانەوە. بەم هەموو شێوازانە چنراوەکە بە ژیانی ماڵ و کۆمەڵگەی کوردییەوە بەستراو بوو؛ هونەرێک کە لە هەمان کاتدا کرداری و بەنرخ بوو، بۆ بەکارهێنان چنرابوو بەڵام بە جوانی و بەهاکەی بەنرخ دەزانرا. خودی دروستکردنی چنراوەکانیش بەشێک لە ڕەوتی ژیان بوو، بەتایبەتی بۆ ژنان؛ کار و هونەرێک کە بە درێژایی وەرزەکان سەرقاڵی دەکردن و لە جیهانی کۆمەڵایەتیی ماڵ و گونددا تەنرابوو. بۆیە تەونچنیی کوردی شتێکی لە ژیان جیاکراوە نەبوو، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاوی ژیانی کوردی بوو، هونەرێک کە لە جیهانی ڕۆژانە و ڕێوڕەسمیی گەلەکەدا بەقووڵی جێگیر بوو.
هێماگەری و واتا
تەونچنیی کوردی پێش هەر شتێک هونەر و میراتی کولتووریی گەلی کورد دەنوێنێت کە بە خوری و ڕەنگ دەردەبڕێت. وەک یەکێک لە هونەرە بەرزەکانی جیهانی کوردی، شێوە بە داهێنان و لێهاتوویی و هەستی جوانیناسیی کورد دەدات، بەتایبەتی ژنانی کورد؛ ڕەنگە درەوشاوەکان و نەخشە بەدڵنیایی داڕێژراوەکان و نەخشە بچووکە دەوڵەمەندەکان پێکەوە گەلیم و فەرش دەکەنە بەرهەمی هونەری و هەڵگری میراتی کولتووری. لە نەخش و هێماکانیدا چنراوەکە باوەڕ و نەریت و ناسنامەی تەونچی و گەلەکەی هەڵدەگرێت.
چنراوەکە نەریت و کاری ژنانی کورد و پەیوەندیی نەوەکانیش دەنوێنێت. وەک هونەرێک کە لە دایکەوە بۆ کچ دەگوازرێتەوە و بەتایبەتی ژنان ئەنجامی دەدەن، نەریتێکی گەورەی داهێنان و لێهاتوویی ژنان دەنوێنێت؛ چنراوەکان بەرهەمی دەستی نەوەکانی ژنانی کوردن و هەریەکەیان شتێک لە دروستکەرەکەی هەڵدەگرێت. بەو نەخشانەی لە میراتە هێماییە کۆنەکەوە وەرگیراون، ڕەگە قووڵەکان و بەردەوامیی کولتووری کوردی دەنوێنێت و هێماکانی ڕابردوویەکی دوور لە نەخشدا دەپارێزێت. لە یەکخستنی کرداری و جوانیشدا، چنراوەیەک کە بۆ بەکارهێنان تەنراوە بەڵام وەک هونەر بەنرخ دەزانرێت، تایبەتمەندییەکی زۆرێک لە کولتووری ماددیی نەریتیی کوردی دەنوێنێت کە جوانی و واتا لە شتەکانی ژیانی ڕۆژانەدا تەنراون. بۆیە تەونچنیی کوردی هونەرێکی زۆر واتادارە کە میرات و ناسنامە و باوەڕ و داهێنانی گەلی کورد و نەریتە گەورەکەی هونەری ژنانی کورد پێکەوە بە شتی بەردەوام و جوان و بەنرخ دەچنێت. لە بەنرخترین گەنجینە کولتوورییەکانی کوردە.
تەونچنیی کوردی و کورد
تەونچنیی کوردی لە تایبەتترین و ستایشکراوترین هونەرە کوردییەکانە؛ نەریتە گەورەکەی ڕستن و چنینی گەلی کوردە کە لە سەرتاسەری خاکە کوردییەکاندا بەڕێوە دەچێت و خەسڵەتێکی ئاشکرای کوردی لە ڕەنگ و خوری و نەخشدا هەڵدەگرێت. هەرچەندە خاکە کوردییەکان لە نێو ناوچە فراوانترەکەی فەرشتەنانی ڕۆژهەڵاتی نزیکدان و تەونچنیی کوردی لە نەریتە فراوانترەکانی ناوچەکەدا بەشدارە و تێکەڵیان دەبێت، گەلیم و فەرشی کوردی هەست و میراتی تایبەتی خۆیان هەیە و شارەزایانی هونەر وەک نەریتێکی تایبەت و بەنرخ لە نێو جیهانی فراوانترەکەی تەونچنیدا دەیانناسێنن و بەهایان بۆ دادەنێن.
بۆ کورد تەونچنی بەشێکی بەنرخی میرات و ناسنامەی کولتوورییە، هونەرێک کە بە مێژوو و ژیانی ڕۆژانە و داهێنانی گەلەکەوە بەستراوە، بەتایبەتی ژنانی کورد. گەلیم و فەرشەکانی کوردستان جوانی و هێما و ناسنامەی گەلی کورد هەڵدەگرن و لە نێوان نەوەکان و لە سەردەمە سەختەکاندا هەڵگری بیرەوەری و میراتیش بوون. ئەمڕۆ تەونچنیی کوردی نەریتێکی زیندووە، هێشتا لە خاکە کوردییەکاندا بەڕێوە دەچێت و فەرش و گەلیمە کوردییەکان لە سەرتاسەری جیهاندا بەنرخ دەزانرێن و کۆ دەکرێنەوە؛ هەم وەک بەرهەمی هونەری و هەم وەک دەربڕینی میراتێکی کولتووریی تایبەت بەهایان بۆ دادەنرێت. تەونچنی شایەتییەکە بۆ هونەری گەلی کورد، نەریتە گەورەکەی پیشەی دەستی ژنانی کورد و قووڵایی و جوانیی کولتووری ماددیی کوردی. یەکێکە لە جوانترین و بەردەوامترین هونەرە زیندووەکانی کورد، میراتی گەلێک کە بە خوری و ڕەنگ چنراوە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا فەرشە کوردییەکان هەمان فەرشە فارسییەکانن؟ تەونچنیی کوردی لە نێو جیهانە فراوانترەکەی فەرشتەنانی ناوچەکەدایە، کە نەریتە گەورە فارسی و تورکی و قەفقازی و نەریتی دیکە دەگرێتەوە؛ تێکەڵبوون و کاریگەریی دوولایەنەی ڕاستەقینە هەیە. زۆر فەرشی کوردی کە لە ناوچە کوردییەکانی ئێراندا تەنراون هەندێک جار لە نێو پۆلی فراوانترەکەی فەرشە فارسییەکاندا پۆلێن دەکرێن و تەونچنیی کوردی هەندێک جار ڕەنگدانەوەی شێوازەکانی باکووری ڕۆژاوای ئێران یان قەفقازی تێدایە. لە هەمان کاتدا تەونچنیی کوردی خەسڵەتی تایبەتی خۆی هەیە، هەستی تایبەتی ڕەنگ و خوری و نەخشەکەی، و شارەزایانی هونەر وەک نەریتێکی جیاواز و بەنرخ دەیناسێنن. ڕاستگۆیانەیە هەم شوێنی تەونچنیی کوردی لە نێو خێزانە فراوانترە ناوچەییەکەی فەرش و هەم خەسڵەتە تایبەتە کوردییەکەی بناسرێت، نەک بە تەواوی لە نەریتی فارسی جیا بکرێتەوە یان بە تەواوی تێیدا بتوێنرێتەوە.
ئایا تەنها ژنان تەونچنیی کوردی ئەنجام دەدەن؟ لە کۆمەڵگەی نەریتیی کوردیدا تەونچنی تا ڕادەیەکی زۆر هونەر و کاری ژنان بوو؛ بەشی هەرە زۆری گەلیم و فەرشە کوردییەکان بەرهەمی دەستی ژنانە و لێهاتووییەکە لە دایکەوە بۆ کچ دەگوازرایەوە. ئەم پەیوەندییە بەهێزەی تەونچنی بە ژنانەوە ڕاستەقینە و گرنگە. لە هەمان کاتدا پیاوانیش لە هەندێک بەشی بازرگانیی فراوانتری ڕستن و چنین و فەرشدا بەشدار بوون، لەوانەش لە کارگە بازرگانییەکانی شارەکان و کڕین و فرۆشتن و تەواوکردنی فەرشەکان، و هەندێک تەونچنییش بە دەستی پیاوان ئەنجام دەدرا. ڕاستگۆیانەیە هەم ڕۆڵە ناوەندی و دیاریکەرەکەی ژنان لە نەریتی تەونچنیی کوردی، بەتایبەتی لە گوندەکان و لە نێو هۆزەکاندا، و هەم بەشداریی پیاوان لە هەندێک بەشی جیهانە فراوانترەکەی ڕستن و چنین، بەتایبەتی لایەنە بازرگانییەکەی، بناسرێت.
ئایا نەخشەکان واتای جێگیر و لێکدانەوەهەڵگر هەیە؟ نەخشەکانی تەونچنیی کوردی دەوڵەمەندن بە پەیوەندیی واتایی و واتا، لە سروشت و نەریت و هێماگەریی کۆنەوە وەرگیراون و زۆرێکیان واتای باوەڕ و ناسنامەی تەونچی و گەلەکەی دەردەبڕن. لە هەمان کاتدا باشترە وریا بین لەوەی نەخشەکان وەک کۆدێکی جێگیر و بەوردی لێکدانەوەهەڵگر بزانین کە هەر هێمایەک تەنها یەک واتای گشتگیری هەبێت. واتای نەخشەکان بەپێی ناوچە و هۆز و تەونچی دەگۆڕا و زۆرجار زیاتر پەیوەندی بە نەریتی میراتگرتوو و پەیوەندیی واتایی و هەستی خودی تەونچییەوە هەبوو لەوەی سیستەمێکی ڕەق بێت. هەندێک گێڕانەوەی باو واتای زۆر دیاریکراو و دڵنیا بە نەخشی تایبەت دەبەخشن، بەڵام توێژەران زۆرجار وریاتر دەبن. ڕاستگۆیانەیە نەخشەکان وەک واتادار و دەوڵەمەند بە پەیوەندیی واتایی بناسێنرێن کە نەریتێکی هێمایی ڕاستەقینە دەنوێنن، لەگەڵ داننان بەوەی واتاکانیان جۆراوجۆر و ناوچەیین و هەمیشە بەوردی یان بەدڵنیایی لێکدانەوەیان ناکرێت.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
جلوبەرگی نەریتیی کوردی: جلوبەرگە نەخشودووردراوەکەی کورد
دەق: خاڵکوتانە نەریتییەکان، هونەرێکی هێمایی دیکەی کوردی
شاماران: نەخشێکی خۆشەویستی دیزاین و تەونچنیی کوردی
زەردەشت: ئایینە کۆنەکە کە هێماکانی لە تەونچنیی کوردیدا دەردەکەون
فەرەوەهەر: هێمایەکی کۆنی میراتە ئێرانییەکە
گۆڤەند: سەمای بازنەیی کوردی
نەورۆز: ساڵی نوێ و جەژنی کوردی
فۆلکلۆری کوردی: جیهانە فراوانترەکەی دابونەریتی کوردی
پرسیارە باوەکان
تەونچنیی کوردی چییە؟
تەونچنیی کوردی هونەری نەریتیی ڕستن و چنینی گەلی کوردە و هەردوو گەلیمی تەختی بێپرز و فەرشی گرێدراوی پرزدار، لەگەڵ چنراوی دیکە، دەگرێتەوە کە بە خوری لەسەر تەون دروست دەکرێن. لە سەرتاسەری خاکە کوردییەکاندا بەڕێوە دەچێت و بەتایبەتی ژنانی کورد ئەنجامی دەدەن؛ بە خوری بریسکەدار و ڕەنگە زیندووە بە بۆیەی سروشتی ڕەنگکراوەکان و نەخشە بەرچاوە بەدڵنیایی داڕێژراوەکان و کۆمەڵە دەوڵەمەندەکەی نەخشەکان ناسراوە. گەلیمە ئەندازەییە بەرچاوەکانی هۆزەکان و فەرشە گرێدراوە ناودارەکانی ناوەندەکانی وەک بیجار و سنە دەگرێتەوە.
جیاوازیی نێوان گەلیم و فەرش چییە؟
گەلیم کە لە کوردیدا بە گەلیم یان بەر ناسراوە، چنراوێکی تەخت و بێپرزە کە بە تێهەڵکێشکردنی پۆی ڕەنگاوڕەنگ بەناو تاردا دروست دەکرێت؛ قوماشێکی تەخت بەرهەم دەهێنێت کە زۆرجار لە هەردوو ڕووەوە بەکاردەهێنرێت و لە نێو هۆزە کوردەکاندا بە نەخشە ئەندازەییە بەرچاوەکانی ناودارە. فەرشی گرێدراو بە بەستنی گرێی تاکی خوری لە دەوری تار دروست دەکرێت بۆ پێکهێنانی پرزێکی چڕ؛ تەکنیکێکی ئاڵۆزتر و کاتبرترە کە دەرفەتی وردەکاریی ناسکتر دەدات. گەلیم بە گشتی بەرچاوتر و ئەندازەییترە و فەرش توانای نەخشی ئاڵۆزتری هەیە.
بیجار و سنە چین؟
بیجار و سنە شارن لە ناوچە کوردییەکانی ڕۆژاوای ئێران کە بە تەونچنییان ناودارن. بیجار (بیدجار) بە فەرشە گرێدراوە زۆر بەردەوام و چڕچنراوەکانی ناسراوە، کە هێندە تۆکمەن نازناوی فەرشە ئاسنینەکەی ئێرانیان وەرگرتووە. سنە، ناوە کۆنەکەی سنەندەج کە پایتەختی پارێزگا کوردییەکەی ئێرانە، بە تەونچنیی ناسک ناسراوە، لەوانە گەلیمێکی تەختی تایبەت و ناسک، گەلیمی سنە، کە بە نەخشە چڕڕازاوە و ئاڵۆزەکانی ناودارە. هەردوو ناو لە جیهانی فەرشدا نیشانەی کوالێتین.
کێ تەونچنییەکەی ئەنجام دەدا؟
لە کۆمەڵگەی نەریتیی کوردیدا تەونچنی تا ڕادەیەکی زۆر هونەر و کاری ژنان بوو؛ لێهاتووییەک کە نەوە دوای نەوە لە دایکەوە بۆ کچ دەگوازرایەوە و بەشی هەرە زۆری گەلیم و فەرشە کوردییەکان بەرهەمی دەستی ژنانە. تەونچی خورییەکەی ئامادە و ڕەنگ دەکرد، تەونەکەی دادەنا و پارچەکەی دەچنی؛ زۆرجار نەخشەکەی لە بیرەوەرییدا هەڵدەگرت و پشت بە کۆمەڵە نەخشە میراتگرتووەکان و داهێنانی خۆی دەبەست. پیاوانیش لە هەندێک بەشی بازرگانیی فراوانتری ڕستن و چنین، بەتایبەتی لایەنە بازرگانییەکەی، بەشدار بوون.
نەخشەکان چ واتایەکیان هەیە؟
نەخشەکانی تەونچنیی کوردی لە سروشت و ژیانی ڕۆژانە و هێماگەریی کۆنەوە وەرگیراون؛ شێوە ئەندازەییەکان و ڕووەکی بەشێوەکراو و ئاژەڵ و تەنانەت وێنەی مرۆڤ دەگرێتەوە، لەگەڵ نەخشی میراتی پێش ئیسلام و زەردەشتی. زۆرێکیان پەیوەندیی واتایی و واتا هەڵدەگرن کە باوەڕ و دابونەریت و ناسنامەی تەونچی و گەلەکەی دەردەبڕن. بەڵام واتاکان بەپێی ناوچە و هۆز و تەونچی دەگۆڕان و باشترە وەک نەریتێکی هێمایی دەوڵەمەند تێبگەین، نەک وەک کۆدێکی جێگیر و بەوردی لێکدانەوەهەڵگر کە هەر هێمایەک یەک واتای گشتگیری هەبێت.
ئایا تەونچنیی کوردی هێشتا بەڕێوە دەچێت؟
بەڵێ؛ تەونچنیی کوردی نەریتێکی زیندووە، هێشتا لە خاکە کوردییەکاندا بەڕێوە دەچێت و فەرش و گەلیمە کوردییەکان لە سەرتاسەری جیهاندا بەنرخ دەزانرێن و کۆ دەکرێنەوە؛ هەم وەک بەرهەمی هونەری و هەم وەک دەربڕینی میراتێکی کولتووریی تایبەت بەهایان بۆ دادەنرێت. وەک زۆر پیشەی نەریتی، ڕووبەڕووی فشارەکانی ژیانی نوێ و بەرهەمهێنانی ماشینی بووەتەوە، بەڵام بەردەوامە و هێشتا بەهادان و هەوڵ بۆ ڕاگرتنی ئەم نەریتە هەیە کە لە جوانترین و ستایشکراوترین هونەرە کوردییەکانە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بیرەوەری و ململانێ و فەرش لە کوردستانی عێراقدا ـ پەیمانگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
گەلیمی سنە و تەونچییەکانی گەلیم: توێژینەوەیەک لە فەرشێکی نەریتیی کوردی ـ Academia.edu
ڕێبەری فەرشە کۆنە کوردییەکان: گەلیم و بیجار و سنە ـ Claremont Rug Company
فەرشە کوردییەکان و فەرشە کۆنە کوردییەکان ـ Nazmiyal
فەرشە بەدەستدروستکراوەکانی کوردستان ـ Verna Carpets
تاڵەکانی نەریت: ڕێبەری شێوازەکانی فەرشی فارسی ـ Visit Our Iran