پێشەکی
دەق هونەری نەریتیی خاڵکوتانە لە نێو کورددا؛ نەریتێکی کۆنی نەخشکردنی پێست کە پێش هەمووان ژنانی کورد هەڵگری بوون. نەخشە تاریکەکانی سەر ڕوو و دەست و جەستەیان بە درێژایی سەدەکان واتای پاراستن و زاوزێ و جوانی و ناسنامەیان هەڵگرتووە. ئەم خاڵە بەدەستکوتراوانە کە بە دەق و هەندێک جاریش بە خاڵ ناسراون، لە سەرنجڕاکێشترین و کۆنترین نەریتە جەستەییەکانی جیهانی کوردین؛ هونەرێکی زیندووی پێستن کە بۆ ڕابردووی قووڵ دەگەڕێتەوە.
دەق زۆر لە ڕازاندنەوەیەکی سادە زیاترە و واتای دەوڵەمەندی هەیە. باوەڕ وابوو ئەو نەخشانە چاوەزخم دوور دەخەنەوە، هەڵگرەکەیان لە زیان دەپارێزن، زاوزێ و تەندروستی دەهێنن، جوان دەکەن و هۆز و ناسنامەی ژنەکە دیاری دەکەن. ژنانی تەمەندار بە ڕەشەدووکەڵ و شیر و دەرزی و بەپێی نەخشە وەرگیراوەکان لە سروشت و نەریت دەقیان دروست دەکرد. نەریتێک بوو کە لە نێو ژناندا نەوە دوای نەوە دەگوازرایەوە، هەر نەخشێک واتای تایبەتی خۆی هەبوو؛ بەمە خاڵەکانی ژنێک دەکرا تا ڕادەیەک وەک تۆمارێکی ژیان و سەر بە کۆمەڵگەبوونی بخوێندرێنەوە.
دەق نەریتێکە کە کۆنیی قووڵی پێش ئیسلامی هەیە، بەڵام لە سەردەمی دواییدا کز بووە؛ قەدەغە ئایینییەکان و گۆڕانەکانی ژیانی نوێ ڕێگرییان لە کردووە، تا بەساڵاچووە خاڵکوتراوەکان لە کۆتا هەڵگرانی نەخشە کۆنەکان بوون. بەڵام لە سەردەمی ئێمەدا نەریتەکە زیندوو دەکرێتەوە و نەوەیەکی نوێی هونەرمەندانی کورد وەک بەشێکی بەنرخی میراتی خۆیان دەیگەڕێننەوە. ناسینی دەق واتە ئاشنابوون بە یەکێک لە جوانترین و پڕواتاترین نەریتە فۆلکلۆرییەکانی کورد؛ هونەرێکی کۆنی پێست کە تێیدا پاراستن و جوانی و ناسنامە لەسەر خودی جەستە دەنووسرێن.
ناوەڕۆک
دەق لە نێو ئێزدیان و ئەوانی دیکەدا
دەق چییە؟
دەق، کە خاڵیشی پێ دەوترێت، کردەوە نەریتییەکەی خاڵکوتانە لە نێو کورددا: نەخشکردنی پێست بە نەخشە تاریکەکان کە بە دەست دەکوترێن و پێش هەمووان ژنانی کورد لەسەر ڕوو و چەناگە و دەست و مل و پێیان، هەندێک جاریش بەشەکانی دیکەی جەستەیان هەڵگری بوون. ژنانی تەمەندار خاڵەکانیان بە مەرەکەبی ڕەشەدووکەڵی تێکەڵ بە شیر و بە دەرزی، بەپێی نەخشە وەرگیراوەکان لە سروشت و نەریت دروست دەکرد. دەق زۆر لە ڕازاندنەوە زیاتر بوو و واتای قووڵی هەبوو: پاراستن لە چاوەزخم و زیان، زاوزێ و تەندروستی و جوانی، هەروەها دیاریکردنی هۆز و ناسنامە. دەق نەریتێک بوو بە ڕیشەی کۆنی پێش ئیسلامی، کە لە نێو ژناندا نەوە دوای نەوە دەگوازرایەوە؛ هەرچەندە لە سەردەمی نوێدا لە ژێر فشارەکانی قەدەغەی ئایینی و گۆڕانی کۆمەڵایەتیدا کز بووە، ئێستا وەک بەشێکی بەنرخی میراتی کولتووریی کوردی زیندوو دەکرێتەوە.
هونەرێکی کۆنی پێست
دەق نەریتێکی زۆر کۆنە؛ بەپێی تێگەیشتنی توێژەران زۆر پێش هاتنی ئیسلام، تەنانەت پێش مەسیحییەت و ئایینەکانی دیکەی ئێستای ناوچەکە، بۆ نەریتە کۆنەکانی جیهانی کوردی دەگەڕێتەوە. بە ڕابردووی قووڵی پێش ئیسلامەوە دەبەسترێتەوە و هەندێک ڕیشەکانی بۆ نەریتە کۆنە شامانی یان زەردەشتییەکان دەگەڕێننەوە؛ نەخشکردنی جەستە بۆ پاراستن و واتای ڕۆحی بەشێکە لە چینێکی زۆر کۆنی کولتووری مرۆیی.
خاڵکوتانی لەم جۆرە یەکێکە لە کۆنترین نەریتەکانی مرۆڤ؛ لە زۆر کولتووردا هەیە و بۆ زۆر هەزار ساڵ لەمەوپێش دەگەڕێتەوە. دەقی کوردی بەشێکە لەم میراتە قووڵەی جەستەی نەخشکراو. لە نێو کورددا، بەتایبەتی لە نێو ژناندا، بوو بە نەریتێکی تایبەت و پڕواتا کە نەخش و واتا و شێوازە تایبەتەکانی جیهانی کوردی هەڵدەگرت. خودی کۆنیی دەق بەشێکە لە هێزەکەی: لە نەخشەکانی بەساڵاچووە خاڵکوتراوەکانی نەوەکانی دواییدا بەردەوامیی هونەرێکی کۆن دەبینرا؛ نەریتێک کە بۆ ڕابردووی قووڵی گەلی کورد دەگەڕێتەوە و هەمان نەخش و واتاکان لە ڕێگەی نەوە بێژمارەکانی ژنانەوە گوازراوەتەوە. بەمە دەق بەستەرێکی زیندووە لەگەڵ جیهانی کۆندا، هونەرێکی پێست کە واتاکانی بە درێژایی سەدەکان هەڵگرتووە؛ یەکێک لە کۆنترین نەریتەکانی جیهانی کوردی.
خاڵە سەرەکییەکان
دەق، کە خاڵیشی پێ دەوترێت، هونەری نەریتیی کوردیی خاڵکوتانە.
پێش هەمووان ژنانی کورد لەسەر ڕوو و دەست و جەستە هەڵگری بوون.
مەرەکەبەکە لە ڕەشەدووکەڵی تێکەڵ بە شیر دروست دەکرا و ژنانی تەمەندار بە دەرزی دەیانکوتا.
نەخشەکان چاوەزخمیان دوور دەخستەوە و پاراستن و زاوزێ و جوانییان دەهێنا.
نەخش و جێگەکانیان هەروەها هۆز و ناسنامەی ژنەکەیان دیاری دەکرد.
نەریتێکی کۆنی پێش ئیسلامی بوو؛ لە سەردەمی نوێدا کز بوو و ئێستا زیندوو دەکرێتەوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: دەق (هەروەها خاڵ)؛ خاڵکوتانی نەریتیی کوردی
هەڵگری: پێش هەمووان ژنانی کورد
جێگە: ڕوو و چەناگە و دەست و مل و پێ و جەستە
مەرەکەب: ڕەشەدووکەڵ یان ڕەشەدووکەڵی چرا، تێکەڵ بە شیر
کوتراو لەلایەن: ژنانی تەمەندار، بە دەرزی
واتاکان: پاراستن و زاوزێ و جوانی و ناسنامەی هۆزی
دووری دەخاتەوە: چاوەزخم و زیان
نەخشەکان: خاڵ و خۆر و مانگ و ئەستێرە و گەنم و ئاسک و باڵندە
ڕیشەکان: کۆن و پێش ئیسلامی
ئەمڕۆ: کز بووە، بەڵام وەک میرات زیندوو دەکرێتەوە
دەق چۆن دروست دەکرا؟
دروستکردنی دەق پیشەیەکی نەریتی بوو کە لە نێو ژناندا دەگوازرایەوە و ژنانی شارەزای تەمەندار کە نەخش و شێوازەکانیان دەزانی جێبەجێیان دەکرد. خاڵکوتەر، کە لە نەریتەکەدا زۆرجار ژنێکی بەساڵاچوو بوو، سەرەتا نەخشە هەڵبژێردراوەکەی لەسەر پێست دەکێشا؛ پاشان بە دەرزی نەخشەکەی لە پێستدا دەکوتا و مەرەکەبە تاریکەکەی دەخستە ژێر ڕووی پێست بۆ ئەوەی نەخشەکە هەمیشەیی بێت. پرۆسەکە ئازاربەخش بوو، بەڵام خاڵە دروستبووەکە بە درێژایی تەمەن دەمایەوە.
خودی مەرەکەبەکە لە ماددە سروشتییەکان دروست دەکرا، پێش هەموویان ڕەشەدووکەڵ یان ڕەشەدووکەڵی چرا، ئەو پاشماوە ڕەشەی سووتان کە بە شیر تێکەڵ دەکرا بۆ دروستکردنی ڕەنگێکی تاریک و بەردەوام. بەپێی نەریتەکە، شیری بەکارهاتوو زۆرجار شیری مەمکی ژنێک بوو کە کچێکی لەدایک کردبوو؛ وردەکارییەک کە بە باوەڕەکانی هێز و هەمیشەییبوونی نەخشەکەوە پەیوەست بوو. مەرەکەبەکە هەندێک جار بە ماددە سروشتییەکانی دیکەش تێکەڵ دەکرا. ڕەنگە ڕەشباو یان سەوزە تاریکەکە لە پێستی دەرزیلێدراودا دەخرایە ناوەوە و دوای ساڕێژبوون دەبوو بە نەخشە تاریکە هەمیشەییەکەی دەق. ئەم شێوازە نەریتییە ـ نەخشە بەدەستکێشراوەکە و دەرزی و مەرەکەبی ڕەشەدووکەڵ و شیر، کە ژنێکی تەمەنداری شارەزا بەکاری دەهێنا ـ شێوازی دروستکردنی دەق بوو نەوە دوای نەوە؛ پیشەیەکی ئارامگرتن و زانیاری بوو کە لە ژنێکەوە بۆ ژنێکی دیکە دەگوازرایەوە و بەهۆیەوە نەخشە کۆنەکان بەردەوام دەبوون و لە نوێوە لەسەر پێستی هەر نەوەیەک دەنووسران.
واتاکانی نەخشەکان
دەق هەرگیز تەنها ڕازاندنەوە نەبوو؛ هەر نەخشێک واتای هەبوو و خاڵەکان چەند مەبەستێکی قووڵیان لە ژیانی ئەو ژنە کوردەدا جێبەجێ دەکرد کە هەڵگریان بوو. لە پێش هەموویانەوە پاراستن هەبوو: باوەڕ وابوو دەق چاوەزخم دوور دەخاتەوە و هەڵگرەکەی لە زیان و هێزە بەدکارەکان دەپارێزێت؛ پاسەوانێک بوو کە لەسەر پێست نووسرابوو. باوەڕ وابوو ئەو نەخشانەی لەسەر ڕوو، بەتایبەتی لە نێوان چاوەکاندا، دەکوتران چاوەزخم و ئەو زیانە دوور دەخەنەوە کە دەتوانێت بیهێنێت.
جگە لە پاراستن، دەق واتای زاوزێ و تەندروستی و جوانیشی هەڵدەگرت. هەندێک نەخش بە زاوزێ و دایکایەتییەوە پەیوەست بوون و بەپێی ئەو پەیوەندییە جێگەیان دیاری دەکرا؛ باوەڕ وابوو ئەوانی دیکە تەندروستی دەهێنن یان نەخۆشی چارەسەر دەکەن. زۆریان بۆ جوانی دەکوتران و ڕوو و دەستی ژنی هەڵگریان دەڕازاندەوە. دەق نیشانەیەکی بەهێزی ناسنامەش بوو: نەخش و جێگەکانیان دەیانتوانی هۆز و بنەماڵەی ژنێک دیاری بکەن، بۆ ئەوەی لە خاڵەکانی ژنەکەدا سەر بە کۆمەڵگەبوون و گەلەکەی بخوێندرێنەوە؛ نەخشێکی تایبەت وەک شێوەی "V" لەسەر چەناگە نیشانەی سەر بە هۆزبوون بوو. بە هەموو ئەم واتایانە ـ پاراستن و زاوزێ و جوانی و ناسنامە ـ دەق نەریتێکی زۆر پڕواتا بوو؛ نەخشەکانی سەر پێست هیوا و سەر بە کۆمەڵگەبوون و ناسنامەی ژنی هەڵگریان هەڵدەگرت، زمانێکی دەوڵەمەند کە لەسەر جەستە نووسرابوو.
نەخشەکان و هێماگەرییان
نەخشەکانی دەق لە کۆمەڵەیەکی نەریتیی نەخشەکانەوە وەردەگیران؛ زۆریان لە سروشتەوە ئیلهامیان وەرگرتبوو و هەر یەکێک هێماگەریی تایبەتی خۆی هەبوو. لە باوترینەکان خاڵ و هێڵ و شێوە ئەندازەییەکان بوون، لەگەڵ وێنە وەرگیراوەکان لە جیهانی سروشتی و ئاسمان. خۆر و مانگ و ئەستێرەکان و وێنەی وەک گەنم و ئاسک و باڵندە هەموویان بەشێک بوون لە زمانی دەق؛ هەر یەکێک واتای خۆی هەبوو.
بەپێی نەریتەکە، نەخشە جیاوازەکان واتای تایبەتیان هەڵدەگرت. باوەڕ وابوو وێنەی چاو چاوەزخم دوور دەخاتەوە؛ ئاسک بە ناسکی و بەختی باشەوە پەیوەست بوو؛ خۆر و مانگ بە ژیانێکی درێژ و تەندروست؛ هەندێک شێوەی ئەندازەیی و بازنە بە زاوزێ؛ خاچ بە پاراستن لە ڕۆحە بەدکارەکان و لۆزە بە هێز. شێوەی "V"، زۆرجار لەسەر چەناگە، ناسنامەی هۆزی دیاری دەکرد. نەخشە وەرگیراوەکان لە سروشت ـ گەنمی دروێنە و گیانلەبەرە کێوییەکان و خۆر و ئەستێرەکانی ئاسمان ـ هەڵگرەکەیان بە جیهانی سروشتی و گەردوونی و هێزەکانیانەوە دەبەستەوە. ئەم نەخشانە پێکەوە زمانێکی دەوڵەمەندی هێمایی پێک دەهێنن، کە تێیدا نەخشەکانی سەر پێستی ژنێک باس لە پاراستن و زاوزێ و جوانی و سەر بە کۆمەڵگەبوون و پەیوەندی بە سروشت و گەردوون دەکەن. خوێندنەوەی دەق، نەخش بە نەخش، جیهانێکی تەواوی باوەڕ و هێماگەریی نەریتیی کوردی ئاشکرا دەکات، کە لە هونەرە کۆنەکەی پێستی نەخشکراودا نووسراوە. شاماران و کەسایەتییە خۆشەویستەکانی دیکەی نەریتی کوردیش بەشێکن لەم جیهانە فراوانترەی هێماگەری و نەخشی نەریتیی کوردی.
دەق لە نێو ئێزدیان و ئەوانی دیکەدا
هەرچەندە دەق لە نێو کوردی کۆمەڵگە جیاوازەکاندا هەبوو، بەتایبەتی بە کوردە ئێزدی و عەلەویەکانەوە پەیوەست بوو و لە نێویاندا زۆر باش پارێزرابوو؛ لەوێ نەریتەکە بەهێز مابووەوە. بەتایبەتی لە کۆمەڵگە ئێزدییەکاندا دەق گرنگییەکی زیاتری هەبوو، نەخشە سادەکانی خاڵ لەسەر ڕوو و دەست و پێ زاڵ بوون بۆ دوورخستنەوەی چاوەزخم و پاراستنی ڕۆحی؛ ڕەنگدانەوەی پاراستنی زۆر نەریتی کۆنی پێش ئیسلام بوو لەلایەن ئێزدیانەوە.
دەق لە نێو کۆمەڵگەکانی دیکەی ناوچەکەشدا هەبوو، لەوانە هەندێک گرووپی عەرەب و ئاشووری و ئەوانی دیکە؛ بەشێک بوو لە نەریتێکی فراوانتری ناوچەیی خاڵکوتانی ڕوو و جەستە، کە لە باکووری ئەفریقاوە تا میسۆپۆتامیا درێژ دەبێتەوە و نەریتی پەیوەندیداری لە نێو ئەمازیغەکانی مەغریب و بەدەوی و ئەوانی دیکەدا هەیە. لە چوارچێوەی ئەم میراتە فراوانە ناوچەییەدا، دەقی کوردی بە نەخش و واتا و شێوازە تایبەتەکانی نەریتێکی تایبەتی پێک هێنابوو؛ لە نێو کورددا زۆر باش پارێزرابوو، پێش هەمووان لە کۆمەڵگە ئێزدی و عەلەویەکاندا. بەرچاویبوونی تایبەتی دەق لە نێو ئێزدیاندا ئەو شێوازە ڕەنگ دەداتەوە کە ئەم کۆمەڵگایانە، تا ڕادەیەک جیا و پابەند بە ڕێگا کۆنەکان، نەریتە زۆر کۆنەکانیان پاراست کە لە شوێنی دیکە زووتر کز بوون. لە بەساڵاچووە خاڵکوتراوە ئێزدی و کوردەکانی نەوەکانی دواییدا بەردەوامیی زیندووی ئەم هونەرە کۆنە دەبینرا؛ ئەوانەی نەخش و واتا کۆنەکانیان لەسەر پێستیان هەڵگرتبوو، بۆ ئێستایان گواستبوونەوە.
داڕمان و زیندووکردنەوە
لە سەردەمی نوێدا نەریتە کۆنەکەی دەق ڕوو لە داڕمان چوو. چەند هێزێک دژایەتییان کرد: فشارەکانی قەدەغەی ئایینی، چونکە لە هەندێک تێگەیشتنی ئایینیدا ڕێگری لە خاڵکوتان کرا یان قەدەغە کرا؛ گۆڕانەکانی ژیانی نوێ و شارنشینی کە گواستنەوەی نەریتەکەیان لە نێو ژناندا پچڕاند؛ هەروەها ئەو پەڵە کۆمەڵایەتییەی بە نەخشە کۆنەکانەوە بەسترا. لە ئەنجامدا کردەوەکە بە درێژایی سەدەی بیستەم کز بوو و لە زۆر کۆمەڵگەدا بەساڵاچووە خاڵکوتراوەکان، ئەو ژنە تەمەندارانەی هەڵگری نەخشەکانی سەردەمێکی پێشوو بوون، بوون بە کۆتا هەڵگرە زیندووەکانی نەریتەکە؛ وا دەردەکەوت لەگەڵ کۆچی دوایی ئەواندا دەق ڕووبەڕووی لەناوچوون دەبێتەوە.
بەڵام لە ساڵانی دواییدا دەق ژیانی نوێی دۆزیوەتەوە. نەوەیەکی نوێی هونەرمەندان و چالاکوانانی کولتووریی کورد دەق بە بەشێکی بەنرخی میراتی خۆیان ناسیوە و دەستیان بە زیندووکردنەوەی هونەرە کۆنەکە کردووە؛ نەخش و شێوازە کۆنەکان دەخوێننەوە و پیشەکە لە نوێوە جێبەجێ دەکەن. لە ڕێگەی کارەکانیان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و پێشانگا و فیلمی بەڵگەنامەییەوە ئەم هونەرمەندانە دەق وەک دەربڕینێکی زیندووی ناسنامە و میراتی کوردی دەگەڕێننەوە و ژیانی نوێ بە نەریتێک دەبەخشن کە وا دەردەکەوت نزیکە لە ونبوون. لەم زیندووکردنەوەیەدا دەق لە یادگارێکی کزبووی ڕابردووەوە دەگۆڕێت بۆ هێمایەکی گەڕێنراوەی شانازیی کولتووریی کوردی؛ نەخشە کۆنەکان واتای نوێ بۆ نەوەیەک وەردەگرن کە هەوڵ دەدات پەیوەندی بە ڕیشەکانی خۆیەوە نوێ بکاتەوە. چیرۆکی دەق، لە نەریتێکی کۆنەوە بە داڕماندا بۆ زیندووکردنەوە، هاوشێوەی چیرۆکە فراوانترەکەی بەردەوامی و گەڕاندنەوەی میراتی کولتووریی کوردییە و دڵنیایی دەدات ئەم هونەرە جوان و کۆنەی پێست بۆ داهاتوو بگوازرێتەوە.
هێماگەری و واتا
دەق ئەو بیرۆکە قووڵە بەرجەستە دەکات کە جەستە هەڵگری واتا و ناسنامە و پاراستنە. بە نەخشکردنی پێست بە نەخشەکانی پاراستن و زاوزێ و جوانی و سەر بە کۆمەڵگەبوون، نەریتەکە خودی جەستە دەکاتە دەقێک کە بە هیوا و ناسنامە و نیگەرانییە ڕۆحییەکانی ژنی هەڵگری نووسراوە. دەق هەستی کۆنی مرۆڤ بە نووسینی واتا لەسەر جەستە بەرجەستە دەکات؛ هەڵگرتنی پاراستن و گەل و جێگەی خۆی لە گەردووندا لەسەر پێست.
دەق هەروەها گواستنەوەی نەریت لە نێو ژناندا و نەوە دوای نەوە و بەردەوامیی نەریتە کۆنەکان بەرجەستە دەکات. وەک هونەرێک کە لە ژنێکەوە بۆ ژنێکی دیکە دەگوازرایەوە و ژنە تەمەندارەکان بۆ ژنە گەنجەکان جێبەجێیان دەکرد، دەق داوێکی نەریت و زانیاریی ژنان بوو کە نەوەکانی بە میراتێکی هاوبەشی نەخش و واتاوە پێکەوە دەبەستەوە. بە کۆنیی زۆری خۆی و بەردەوامی تا سەردەمی دوایی، بەردەوامیی نەریتی کۆنی پێش ئیسلام لە جیهانی کوردیدا بەرجەستە دەکات. بە داڕمان و زیندووکردنەوەشی دەق چیرۆکە فراوانترەکەی میراتی کوردی بەرجەستە دەکات: کزبوونی نەریتە کۆنەکان لە ژێر فشارەکانی ژیانی نوێ و گۆڕانی ئایینیدا، و گەڕاندنەوەیان لەلایەن نەوەیەکی نوێوە وەک هێما بەنرخەکانی ناسنامە. بەمە دەق نەریتێکی زۆر پڕواتایە؛ هونەرێک کە تێیدا جەستە دەبێتە هەڵگری پاراستن و ناسنامە و جوانی و میراتە کۆنەکەی گەلی کورد بە واتای ڕاستەقینەی وشەکە لەسەر پێست دەنووسرێت. لە سەرنجڕاکێشترین و جوانترین نەریتە کولتوورییەکانی جیهانی کوردییە.
دەق و کورد
دەق نەریتێکی تایبەت بە کوردە، بەتایبەتی بە ژنانی کوردەوە پەیوەستە و لە سەرتاسەری خاکە کوردییەکاندا پارێزراوە؛ لە ناوچە کوردییەکانی تورکیا و سووریا و عێراقەوە تا ناوچەکانی ئێران. هەرچەندە نەریتی پەیوەندیداری خاڵکوتانی جەستە لە نێو گەلانی دیکەی ناوچە فراوانترەکەدا دەبینرێت، دەقی کوردی بە نەخش و واتا و شێوازە تایبەتەکانی و بە بەرچاویبوونی تایبەتی لە نێو کوردە ئێزدی و عەلەویەکاندا بەشێکی ڕەسەن و تایبەتی میراتی کولتووریی گەلی کوردە.
بۆ کورد دەق میراتێکی بەنرخە، بەستەرێکی زیندووە لەگەڵ ڕابردووی کۆندا و نیشانەی ناسنامەیە. نەریتەکە بە مێژوو و باوەڕ و ناسنامەی گەلی کوردەوە پەیوەستە، پێش هەمووان بە ژنانی کوردەوە کە هونەرە کۆنەکەیان نەوە دوای نەوە هەڵگرتووە و گواستووەتەوە. لە زیندووکردنەوە دواییەکەیدا، کە هونەرمەندانی کورد بە گەڕاندنەوەی دەق وەک هێمای میرات و ناسنامە پێشەنگایەتیی دەکەن، نەریتەکە بووە بە دەربڕینێکی بەهێزی شانازیی کولتووریی کوردی و نوێکردنەوەی پەیوەندیی نەوەیەکی نوێ بە ڕیشەکانی خۆیەوە. دەق شاهیدیی قووڵی و کۆنیی نەریتی کوردی و میراتە دەوڵەمەندەکەی ژنانی کورد و خۆڕاگریی کولتوورێک دەدات کە نەریتە کۆنەکانی بە درێژایی سەدەکان هەڵگرتووە و ئێستا لە نوێوە دەیانگەڕێنێتەوە. بەشێکی جوان و پڕواتای میراتە کولتوورییە زیندووەکەی کوردە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا دەق لەگەڵ ئیسلامدا دەگونجێت؟ ئەمە لە مێژووی نەریتەکەدا خاڵێکی ڕاستەقینەی گرژییە. لە زۆر تێگەیشتنی ئیسلامیدا ڕێگری لە خاڵکوتان کراوە یان بە قەدەغە دانراوە، چونکە نەخشکردنی هەمیشەیی جەستە بە نەشیاو دادەنرێت. ئەم قەدەغە ئایینییە یەکێک بوو لەو هێزانەی لە سەردەمی نوێدا بوونە هۆی داڕمانی دەق. بەڵام بە درێژایی سەدەکان دەق لە نێو کوردە موسڵمان و ئێزدی و کوردەکانی دیکەشدا بەردەوام بوو، وەک نەریتێکی کولتووری و فۆلکلۆریی ڕیشەقووڵ مامەڵەی لەگەڵ دەکرا کە لەگەڵ کردەوەی ئایینیدا پێکەوە دەژیا، هەندێک جار بە نائارامی. ڕاستگۆیانەیە هەم ناڕەزاییە ئایینییەکانی یارمەتیدەری داڕمانی نەریتەکە و هەم بەردەوامیی درێژی دەق وەک نەریتێکی فۆلکلۆری لە نێو کۆمەڵگەکانی باوەڕی جیاوازدا بناسێنرێن؛ گرژیی نێوان قەدەغەی ئایینی و نەریتی پێشینان بەشێکە لە چیرۆکی دەق.
ئایا دەق تەنها تایبەتە بە کورد؟ دەق نەریتێکی ڕەسەن و تایبەت بە کوردە، نەخش و واتای خۆی و بەرچاویبوونی تایبەتی لە نێو کۆمەڵگە کوردییەکان و بەتایبەتی کۆمەڵگە ئێزدییەکاندا هەیە. لە هەمان کاتدا، نەریتەکانی خاڵکوتانی ڕوو و جەستە لە نێو گەلانی دیکەی ناوچە فراوانترەکەشدا دەبینرێن؛ لەوانە ئەمازیغەکانی باکووری ئەفریقا و بەدەویەکان و هەندێک کۆمەڵگەی عەرەب و ئاشووری، کە بەشێکن لە میراتێکی فراوانی ناوچەیی و تەنانەت جیهانیی خاڵکوتانی نەریتی. ڕاستگۆیانەیە هەم خەسڵەتە تایبەتە کوردییەکەی دەق و هەم جێگەکەی لە نێو ئەم بنەماڵە فراوانترەی نەریتاندا بناسێنرێت. ئەمە ڕەسەنایەتیی کوردییەکەی کەم ناکاتەوە، بەڵکو دەقی کوردی لە میراتە هاوبەشە مرۆییەکەی جەستەی نەخشکراودا جێگیر دەکات؛ دەق نموونەیەکی بەتایبەتی دەوڵەمەند و پڕواتای ئەو میراتەیە.
ئایا دەق تەنها بۆ ژنان بوو؟ پێش هەمووان ژنان هەڵگری دەق بوون و لە نێویاندا باوتر و پڕوردەکاریتر بوو؛ بەهێزترین پەیوەندیی بە ژنانی کورد و بە نەریتە ژنانەکەی گواستنەوەیەوە هەیە. بەڵام تەنها تایبەت بە ژنان نەبوو: پیاوانیش هەندێک جار هەڵگری دەق بوون، هەرچەندە لە مێژوودا نەریتەکە لە نێویاندا زۆر کەمتر باو بوو و نەخش و واتاکان دەکرا جیاواز بن. پەیوەندیی بەهێزی دەق بە ژنانەوە جێگەی سەرەکیی لە ژیان و باوەڕ و ناسنامەی ژنانی کورددا ڕەنگ دەداتەوە؛ ئەوان هەم هەڵگرە سەرەکییەکانی و هەم پارێزەر و گوازەرەوەی نەریتەکە بوون، هەرچەندە نەریتەکە بە تەواوی تەنها بۆ ئەوان نەبوو. لە زیندووکردنەوە هاوچەرخەکەیدا دەق تا ڕادەیەک کەمتر تەنها بە ژنانەوە پەیوەستە، چونکە نەوەیەکی نوێ وەک بەشێکی هاوبەشی میراتی کوردی دەیگەڕێنێتەوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئێزدییەت: ئەو باوەڕەی دەق لە نێو خەڵکەکەیدا بەتایبەتی پارێزرابوو
زەردەشت: ئەو باوەڕە کۆنەی هەندێک ڕیشەکانی دەقی بۆ دەگەڕێننەوە
شاماران: کەسایەتییەکی خۆشەویستی هێماگەری و نەخشی کوردی
جەژنی پیر شالیار: نەریتێکی زیندووی کۆنی دیکەی کورد
بووکە بارانە: مەراسیمی بووکی بارانی کوردی
چاوەزخم و دێوەکان: ئەو هێزە زیانبەخشانەی کە مەبەست لە دەق دوورخستنەوەیان بوو
ئەناهیتا: خوداوەندی کۆنی مێینەی زاوزێ و ئاوەکان
فۆلکلۆری کوردی: جیهانە فراوانەکەی نەریت و باوەڕی کورد
پرسیارە باوەکان
دەق چییە؟
دەق، کە خاڵیشی پێ دەوترێت، هونەری نەریتیی کوردیی خاڵکوتانە: نەخشکردنی پێست بە نەخشە تاریکەکان کە بە دەست دەکوترێن و پێش هەمووان ژنانی کورد لەسەر ڕوو و چەناگە و دەست و مل و پێ هەڵگری بوون. ژنانی تەمەندار خاڵەکانیان بە مەرەکەبی ڕەشەدووکەڵی تێکەڵ بە شیر و بە دەرزی، بەپێی نەخشە وەرگیراوەکان لە سروشت و نەریت دروست دەکرد. دەق زۆر لە ڕازاندنەوە زیاتر بوو و واتای پاراستن لە چاوەزخم و زاوزێ و تەندروستی و جوانی و ناسنامەی هۆزیی هەڵدەگرت. نەریتێکی کۆنی پێش ئیسلامییە کە ئێستا زیندوو دەکرێتەوە.
خاڵەکانی دەق چۆن دروست دەکران؟
خاڵکوتەر، کە زۆرجار ژنێکی بەساڵاچووی شارەزای پیشەکە بوو، سەرەتا نەخشەکەی لەسەر پێست دەکێشا، پاشان بە دەرزی لە پێستدا دەیکوتا و مەرەکەبە تاریکەکەی دەخستە ژێر ڕووی پێست بۆ ئەوەی نەخشەکە هەمیشەیی بێت. مەرەکەبەکە لە ڕەشەدووکەڵ یان ڕەشەدووکەڵی چرای تێکەڵ بە شیر دروست دەکرا؛ بەپێی نەریتەکە زۆرجار شیری مەمکی ژنێک کە کچێکی لەدایک کردبوو، هەندێک جاریش ماددە سروشتییەکانی دیکەی بۆ زیاد دەکرا. پرۆسەکە ئازاربەخش بوو، بەڵام خاڵە دروستبووەکە بە درێژایی تەمەن دەمایەوە. پیشەکە لە نێو ژناندا نەوە دوای نەوە دەگوازرایەوە.
واتای دەق چی بوو؟
دەق واتای قووڵی هەڵدەگرت. لە پێش هەموویانەوە پاراستن هەبوو: باوەڕ وابوو چاوەزخم دوور دەخاتەوە و هەڵگرەکەی لە زیان دەپارێزێت. هەروەها واتای زاوزێ و دایکایەتی و تەندروستی و جوانیی هەڵدەگرت و هۆز و ناسنامەی ژنێک دیاری دەکرد؛ نەخش و جێگەکانی وەک شێوەی V لەسەر چەناگە نیشانەی سەر بە هۆزبوون بوون. نەخشە جیاوازەکان واتای جیاوازیان هەبوو: چاو چاوەزخمی دوور دەخستەوە، ئاسک بەختی باشی دەهێنا، خۆر و مانگ ژیانی درێژ، بازنە زاوزێ و خاچ پاراستن.
بۆچی دەق لە نێو ئێزدیاندا بەتایبەتی باو بوو؟
دەق لە نێو کوردی کۆمەڵگە جیاوازەکاندا هەبوو، بەڵام بەتایبەتی بە کوردە ئێزدی و عەلەویەکانەوە پەیوەست بوو و لە نێویاندا باش پارێزرابوو. لە کۆمەڵگە ئێزدییەکاندا گرنگییەکی زیاتری هەبوو؛ نەخشە سادەکانی خاڵ بۆ دوورخستنەوەی چاوەزخم و پاراستنی ڕۆحی بەکار دەهاتن. ئەمە ئەو شێوازە ڕەنگ دەداتەوە کە ئێزدیان، تا ڕادەیەک جیا و پابەند بە ڕێگا کۆنەکان، زۆر نەریتی زۆر کۆنی پێش ئیسلامیان پاراست کە لە نێو کۆمەڵگەکانی دیکە زووتر کز بوون؛ دەق یەکێک بوو لەوانە.
بۆچی دەق داڕما؟
دەق لە سەردەمی نوێدا لە ژێر چەند فشارێکدا ڕوو لە داڕمان چوو: قەدەغەی ئایینی، چونکە لە هەندێک تێگەیشتنی ئیسلامیدا ڕێگری لە خاڵکوتان کرا یان بە قەدەغە دانرا؛ گۆڕانەکانی ژیانی نوێ و شارنشینی کە گواستنەوەی نەریتەکەیان لە نێو ژناندا پچڕاند؛ هەروەها پەڵەی کۆمەڵایەتی. لە ئەنجامدا کردەوەکە بە درێژایی سەدەی بیستەم کز بوو و لە زۆر کۆمەڵگەدا بەساڵاچووە خاڵکوتراوەکان بوون بە کۆتا هەڵگرە زیندووەکانی نەریتەکە. بەڵام لە ساڵانی دواییدا نەوەیەکی نوێی هونەرمەندانی کورد زیندوویان کردووەتەوە.
ئایا دەق زیندوو دەکرێتەوە؟
بەڵێ. نەوەیەکی نوێی هونەرمەندان و چالاکوانانی کولتووریی کورد دەق بە بەشێکی بەنرخی میراتی خۆیان ناسیوە و دەستیان بە زیندووکردنەوەی هونەرە کۆنەکە کردووە؛ نەخش و شێوازە کۆنەکان دەخوێننەوە و پیشەکە لە نوێوە جێبەجێ دەکەن. لە ڕێگەی کارەکانیان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و پێشانگا و فیلمی بەڵگەنامەییەوە دەق وەک دەربڕینێکی زیندووی ناسنامە و میراتی کوردی دەگەڕێننەوە؛ لە یادگارێکی کزبووەوە دەیگۆڕن بۆ هێمایەکی گەڕێنراوەی شانازیی کولتووریی کوردی و دڵنیایی دەدەن نەریتەکە بۆ داهاتوو بگوازرێتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
دەق: هونەرێکی ڕوو لە لەناوچوون لە نێو ژنە کوردەکانی تورکیادا — Daily Sabah
پێشەکییەک بۆ خاڵکوتانی کوردی — دەنگە موسڵمانەکانی زانکۆی ئیندیانا
خاڵە نەریتییەکانی ژنانی ئەمازیغ و بەدەوی و کورد — Middle East Eye
شێوازی خاڵکوتانی کوردی — Kurdaily
مەرەکەبی پێشینان: ئەرکی ئێلوو بۆ پاراستنی نەریتی دەقی کوردی — Arts Help