پێشەکی
جەژنی پیر شالیار یەکێکە لە کۆنترین و خۆشەویستترین مەراسیمە کوردییەکان؛ جەژنێکی زیندووی زۆر کۆن کە هەموو ساڵێک لە گوندە چیاییەکەی هەورامان تەخت، لە دڵی ناوچەی هەورامانی کوردستان، بەڕێوە دەچێت. لە ڕۆژی چلەمی زستاندا بەڕێوە دەچێت و یادکردنەوەی هاوسەرگیریی دەستانیی پیر شالیاری چارەسەرکەری دانا و بەساڵاچوو و شازادەیەکی بوخارای دوورە؛ چیرۆکێکی چارەسەرکردنی پەرجووئاسا و ئاهەنگی شادمانە کە خەڵکی هەورامان چەندین سەدە بە زیندوویی هێشتوویانەتەوە.
لە جێی سەرنجترین تایبەتمەندییەکانی جەژنەکە کۆنیی زۆر و ئەو چینە قووڵانەی نەریتە کە دەپارێزێت. لە ژێر شێوە دەرەکییەکانی، شوێنەواری میراتی ئایینیی پێش ئیسلامی جیهانی کوردی هەیە، ئایینە کۆنەکەی ئەهورا مەزدا و جیهانی زەردەشت، کە لەگەڵ شێوە ئیسلامی و سۆفییەکانی دواتردا لە مەراسیمێکی مۆسیقا و قوربانی و شادیی بەکۆمەڵدا چنراون. خودی ناوی هەورامان، ئەو خاکەی جەژنەکەی تێدا بەڕێوە دەچێت، دەوترێت بە مانای خاکی ئەهورایە، نیشتەجێگەی خوڵقێنەری دانا.
پیر شالیار وەک جەژنێکی دیار و تایبەت بە کوردی خەڵکی هەورامیئاخێوی بەرزاییەکانی زاگڕۆس، لە بەنرخترین نەریتە زیندووەکانی جیهانی کوردییە؛ مەراسیمێکە کە لە ناوەڕاستی زستاندا بە مۆسیقا و خوان و یادەوەریی دەستانێکی کۆن سەرتاپای کۆمەڵگەیەک پێکەوە دەبەستێتەوە. ناسینی واتە بینینی دیمەنێک لە قووڵی و کۆنیی نەریتی کولتووریی کورد و شاهیدبوون لە یەکێک لە بەردەوامترین جەژنەکانی کوردستان، کە بە درێژایی سەدەکان لە گوندێکی چیایی دووردا بە زیندوویی هێڵراوەتەوە و وەک هێمایەکی ناسنامەی کولتووریی کورد بەرز دەنرخێنرێت.
ناوەڕۆک
مۆسیقا، قوربانی و خوانی بەکۆمەڵ
جەژنی پیر شالیار چییە؟
جەژنی پیر شالیار، کە هەروەها بە شێوەی پیر شەلیار دەنووسرێت، مەراسیمێکی کۆن و نەریتیی کوردییە کە هەموو ساڵێک لە گوندە چیاییەکەی هەورامان تەخت بەڕێوە دەچێت، لە ناوچەی هەورامان کە لە هەردوو دیوی سنووری ئێران و عێراقدایە. لە ڕۆژی چلەمی زستاندا بەڕێوە دەچێت و بە درێژایی سێ هەفتەی بەدوایەکدا لە چەند قۆناغدا بەردەوام دەبێت. جەژنەکە یادکردنەوەی هاوسەرگیریی دەستانیی پیر شالیارە، چارەسەرکەر و کەسایەتییەکی پیرۆزی دانا و بەساڵاچووی هەورامان، و شا بەهار خاتون، شازادەیەکی بوخارا کە دەوترێت بە پەرجوو چارەسەری کردووە. خەڵکی هەورامان بە مۆسیقا، قوربانی، خوانی بەکۆمەڵ و سەمای پیرۆزی دەروێشەکان ئەم دەستانە کۆنە یاد دەکەنەوە؛ لە مەراسیمێکدا کە باوەڕ وایە چەندین سەدە تەمەنی هەیە و چینە قووڵەکانی میراتی پێش ئیسلامی ناوچەکە دەپارێزێت. لە جیاوازترین و بەرزەنرخترین جەژنە زیندووەکانی جیهانی کوردییە.
گوندی هەورامان تەخت
جەژنەکە بە شوێنی بەڕێوەچوونەکەیەوە بەستراوە و جیا ناکرێتەوە: گوندی هەورامان تەخت، نیشتەجێگەیەکی چیایی جێی سەرنج لە بەرزاییەکانی زاگڕۆس، کە ماڵەکان لەسەر یەکتر بە لێژە توندەکاندا دروست کراون، سەربانی ماڵێک دەبێتە حەوشەی ماڵەکەی سەرووی خۆی؛ بە بەردی بێ تێکەڵەی بەستنەوە و هاوتەریب لەگەڵ لێژیی چیاکە دروست کراون. خەڵکی ئەم ناوچەیە کوردن کە بە شێوەزارە تایبەتەکەی خۆیان، هەورامی، دەدوێن و لە سەردەمی کۆنەوە لەم چیایانەدا ژیاون.
خودی ناوی هەورامان پڕە لە مانای کۆن. لە یەک لێکدانەوەی باودا، لە هەورا هاتووە، کە بە ئەهورا، ناوی خوڵقێنەرە داناکەی ئایینە کۆنە ئێرانییەکە، ئەهورا مەزدا، پەیوەستە، و وشەیەک بە مانای ماڵ یان خاک؛ بەمە هەورامان بە مانای خاکی ئەهورایە، نیشتەجێگەی خاوەنی دانا. خەڵکی ناوچەکە پاشگری تەخت، بە مانای کورسی یان ناوەندی فەرمانڕەوایی، بە ڕەنگدانەوەی ئەو باوەڕە دەزانن کە هەورامان تەخت جارێک شوێنێکی گرنگ بۆ نەتەوەی کورد بووە. ئەم گوندە چیاییە، بە ماڵە بەردینە کۆنەکان و نەریتە قووڵەکانیەوە، شوێنە پیرۆزەکەی جەژنی پیر شالیارە؛ ئەو شوێنەی دەستانەکەی تێدا یاد دەکرێتەوە و مەراسیمەکە بە زیندوویی دەهێڵرێتەوە، و خودی ناوەکەی یادەوەریی ئەو ئایینە کۆنە هەڵدەگرێت کە قووڵترین ڕیشەکانی جەژنەکە لێوە سەرچاوە دەگرن.
خاڵە سەرەکییەکان
پیر شالیار جەژنێکی کۆنی کوردییە کە لە گوندی هەورامان تەخت بەڕێوە دەچێت.
لە ڕۆژی چلەمی زستاندا بەڕێوە دەچێت، بە چەند قۆناغێک لە ماوەی سێ هەفتەدا.
یادکردنەوەی هاوسەرگیریی دەستانیی پیر شالیاری چارەسەرکەر و شازادەیەکی بوخارایە.
جەژنەکە مۆسیقا، قوربانی، خوانی بەکۆمەڵ و سەمای پیرۆزی تێدایە.
لە ژێر شێوەکانی دواتردا چینە قووڵەکانی پێش ئیسلام دەپارێزێت کە ڕیشەیان لە زەردەشتیدایە.
لە بەرزەنرخترین جەژنە زیندووەکانی جیهانی کوردییە.
زانیارییە خێراکان
ناو: جەژنی پیر شالیار (پیر شەلیار)
شوێن: هەورامان تەخت، لە ناوچەی هەورامانی کوردستان
خەڵک: کوردە هەورامیئاخێوەکانی بەرزاییەکانی زاگڕۆس
کات: ڕۆژی چلەمی زستان، بە درێژایی سێ هەفتە
یادکردنەوە: هاوسەرگیریی پیر شالیار و شا بەهار خاتون
پیر شالیار: چارەسەرکەر و کەسایەتییەکی پیرۆزی دانا و بەساڵاچووی هەورامان
شازادەکە: شا بەهار خاتون، کچی پاشای بوخارا
ڕێوڕەسمە سەرەکییەکان: گوێزبەخشین، گۆرانی لەسەر سەربان، قوربانی، سەمای پیرۆز
مۆسیقا: دەف و سروودە پیرۆزەکان
تەمەن: باوەڕ وایە چەندین سەدە تەمەنی هەیە
دەستانی پیر شالیار
لە ناوەندی جەژنەکەدا دەستانی خودی پیر شالیار هەیە؛ پیرەمێردێکی دانا و پیرۆزی هەورامان کە ناوبانگی وەک چارەسەرکەر لە خاکە دوورەکاندا بڵاو بووەوە. لە نەریتەکەدا پاشای بوخارای دوور کچێکی خۆشەویستی هەبوو، شازادە شا بەهار خاتون، کە کەڕ و بێزمان بوو و هیچ پزیشکێک نەیدەتوانی چارەسەری بکات. بە ئارەزووی چاککردنەوەی، پاشا ڕایگەیاند کچەکەی دەبێتە هاوسەری هەر کەسێک کە بتوانێت چارەسەری بکات.
ناوبانگی پیر شالیار تەنانەت گەیشتە بوخارا و پاشا کچەکەی بۆ گەشتە درێژەکەی هەورامان نارد، بەو هیوایەی چارەسەرکەرە داناکە ڕەنگە چارەسەری بکات. کاتێک شازادەکە نزیک گوندەکە بووەوە، شتێکی سەرسوڕهێنەر ڕوویدا: لە نەریتەکەدا دێوێک کە ناوچەکەی ئازار دەدا، لە نزیک ماڵی پیرەکە لە تاشەبەردێکەوە بە مردوویی کەوتە خوارەوە، و هەر لەو شوێنە شازادەکە لەناکاو چاک بووەوە و بیستن و قسەکردنی گەڕایەوە. هەمووان ئەمەیان بە پەرجووی پیر شالیار زانی. بە سوپاسگوزاری و شادییەوە شازادەکە هاوسەرگیری لەگەڵ چارەسەرکەرە دانا و بەساڵاچووەکە کرد، و سەرتاپای ناوچەکە لە ئاهەنگێکی گەورەی هاوسەرگیریدا شاد بوو. جەژنەکە هەموو ساڵێک ئەم چارەسەرکردنە پەرجووئاسا و هاوسەرگیرییە شادمانە یاد دەکاتەوە، و گۆڕی پیر شالیار لە هەورامان هەر ناوەندێکی مەراسیمەکەیە. دەستانەکە، کە لە نەریتەکەدا چەندین سەدەی بەسەردا تێپەڕیوە، چیرۆکە پیرۆزەکەی ناوەندی یەکێکە لە بەردەوامترین جەژنە کوردییەکان.
سێ قۆناغەکەی جەژنەکە
جەژنی پیر شالیار لە یەک ڕۆژدا کۆتایی نایەت، بەڵکو لە چەند قۆناغدا بەڕێوە دەچێت، بە نەریت بە درێژایی سێ هەفتەی بەدوایەکدا، کە لە دەوروبەری ڕۆژی چلەمی زستان دەست پێ دەکات. لە قۆناغی یەکەمدا منداڵەکانی گوندەکە ڕۆڵێکی بەرزەنرخ دەگێڕن: بە گوندەکەدا دەگەڕێن و گوێز دابەش دەکەن، کە لە نەریتەکەدا لە باخی خودی پیر شالیارن، و بە هەمووان ڕادەگەیەنن کاتی جەژنەکە هاتووە. ئەم دەستپێکە جوانە، بە منداڵەکان کە هەواڵ و گوێزەکان لە ماڵێکەوە بۆ ماڵێکی دیکە دەبەن، جەژنەکە دەخاتە جووڵە.
لە قۆناغی دواتردا ئاهەنگەکە دەگاتە لوتکەی خۆی. پێش بەیانی، لە نەریتەکەدا، منداڵان دەچنە سەربانی ماڵەکانی گوندەکە تا ئەو گۆرانییە نەریتییانە بڵێن کە هاتنی ڕۆژەکە ڕادەگەیەنن. دوای هەڵاتنی خۆر ئاژەڵ، مەڕ و مانگا، قوربانی دەکرێن و گۆشتەکە بۆ خوانە بەکۆمەڵەکە ئامادە دەکرێت کە لە ناوەندی جەژنەکەدایە. خەڵک بۆ مۆسیقا، لێدانی دەف، گوتنی سروودە پیرۆزەکان و سەمای دەروێشەکان کۆ دەبنەوە. لە قۆناغێکی دواتردا خەڵک لە گۆڕی پیر شالیار کۆ دەبنەوە، کە نان، لە نەریتەکەدا پڕکراو بە گوێز، و خواردنی دیکە لە نێو کۆمەڵگە کۆبووەکەدا دابەش دەکرێن. لە ڕێگەی ئەم قۆناغانەوە، کە بە هەفتەکانی ناوەڕاستی زستاندا بڵاو بوونەتەوە، سەرتاپای گوند و ناوچەکە لە ئاهەنگێکی بەردەوامی مۆسیقا و خوان و پەرستن و شادیی بەکۆمەڵدا پێکەوە کۆ دەبنەوە، و دەستانە کۆنەکە جارێکی دیکە لە مەراسیمە زیندووەکەدا نوێ دەبێتەوە.
مۆسیقا، قوربانی و خوانی بەکۆمەڵ
مۆسیقا لە خودی ناوەندی جەژنی پیر شالیاردا جێی هەیە، هەروەک لە ناوەندی کولتووری کوردیدا. تەپڵە گەورەکە، دەف، بە ئاهەنگەکەدا دەنگ دەداتەوە و ڕیتمە بەهێزەکەی سروودە پیرۆزەکان و سەماکە هاوڕێیەتی دەکات. ناوچەی هەورامان لە جیهانی کوردیدا بە نەریتە مۆسیقییەکەی ناوبانگی هەیە، و جەژنەکە پڕە لە دەنگی دەف و گوتنی گۆرانییە پیرۆزەکان؛ مۆسیقا کۆمەڵگەکە بە پەرستن و شادییەوە پێکەوە دەبەستێتەوە. سەمای پیرۆزی دەروێشە خۆجێییەکان، کە بە ڕیتمی دەف و سروودەکان جێبەجێ دەکرێت، لە دیارترین و کاریگەرترین تایبەتمەندییەکانی ئاهەنگەکەیە.
قوربانیکردنی ئاژەڵ و خوانی بەکۆمەڵ بە هەمان شێوە لە ناوەندی جەژنەکەدان. مەڕ و مانگای قوربانیکراو گۆشتی خوانێکی گەورە و هاوبەش دابین دەکەن، کە لە نەریتەکەدا وەک شلە ئامادە دەکرێت؛ هاوبەشکردنی خواردن، نان و گوێز و گۆشتی قوربانی، سەرتاپای کۆمەڵگەکە لە جەژنەکەدا پێکەوە دەبەستێتەوە. ئەم خوانە بەکۆمەڵە کە هەمووان بە یەکسانی بەشدارن لە خواردنی جەژنەکە، ڕۆحی یەکێتی و پێکەوەبوون دەنوێنێت کە لە ناوەندی جەژنەکەدا جێی هەیە. مۆسیقا و قوربانی و خواردنی هاوبەش پێکەوە جەژنی پیر شالیار دەکەنە ئاهەنگێکی سەرتاپای کۆمەڵگە، کۆبوونەوەی خەڵکی هەورامان لە ناوەڕاستی زستاندا بۆ نوێکردنەوەی نەریتە کۆنەکەیان بە شادی و پەرستن و هاوڕێیەتی، کە دەنگی دەف بە گوندە چیاییەکەدا دەنگ دەداتەوە.
ڕیشە کۆنەکان
یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین لایەنەکانی جەژنی پیر شالیار کۆنیی زۆری ڕیشەکانی و ئەو چینانەی نەریتی کۆنە کە دەپارێزێت. هەرچەند دەستانی پیر شالیار و شێوەکانی جەژنەکە وەک ئەمڕۆ بەڕێوە دەچن بە نەریتە ئیسلامی و سۆفییەکانی ناوچەکەوە بەستراون، بە دەروێشەکان و سەما پیرۆزەکەیانەوە، لە مێژە توێژەران و چاودێران تێبینییان کردووە لە ژێر ئەم شێوە دواترانەدا شوێنەواری میراتی ئایینیی زۆر کۆنتر و پێش ئیسلامی جیهانی کوردی هەیە. بە شێوەیەکی فراوان وای دادەنرێت جەژنەکە توخمەکانی سەردەمی زەردەشت و ئایینە کۆنە ئێرانییەکە، تەنانەت چینە کۆنترەکانی باوەڕیش، دەپارێزێت.
خودی شوێنەکە ئاماژە بەم ڕیشە کۆنانە دەکات: ناوی هەورامان وەک خاکی ئەهورا مەزدا، دیاریکردنی کاتی جەژنەکە بە ژماردنی کۆنی وەرزەکان لە ناوەڕاستی زستاندا، و توخمەکانی خودی ڕێوڕەسمەکان، هەموویان ئاماژە بە مەراسیمێکی زۆر کۆن دەکەن، کۆنتر لە هاتنی ئیسلام بۆ ناوچەکە. هەندێک چاودێر شوێنەواری نەریتی تەنانەت کۆنتر تێدا دەبینن، وەک پەرستنی میترا و ڕێوڕەسمەکانی گۆڕانی وەرزەکان. کەواتە جەژنی پیر شالیار بەستەرێکی زیندووە بۆ ڕابردووە کۆنە ئایینییەکەی جیهانی کوردی؛ مەراسیمێک کە تێیدا میراتە قووڵەکەی پێش ئیسلامی ناوچەکە بەردەوامە، لەگەڵ شێوەکانی دواتردا چنراوە بۆ ئاهەنگێک کە بە درێژایی گۆڕانە گەورەکانی مێژوو پایەدار بووە. لەم ڕووەوە یەکێکە لە بەنرخترین پەنجەرەکان بۆ قووڵیی کۆنی کولتووری و ئایینیی جیهانی کوردی.
هێما و مانا
جەژنی پیر شالیار سەرەتا بەردەوامی و پایەداریی نەریتی کوردی بە درێژایی سەدەکان دەنوێنێت. ئەوەی گوندێکی چیایی دوور بۆ ئەم هەموو سەدان ساڵە مەراسیمێکی کۆنی بە زیندوویی هێشتووەتەوە کە ڕیشەکانی دەگەنەوە بۆ پێش هاتنی ئیسلام، بەڵگەیەکی بەهێزە بۆ قووڵی و خۆڕاگریی نەریتی کولتووری و ئایینیی کورد. جەژنەکە پەتێکی زیندووە کە کوردەکانی ئەمڕۆ بە ڕابردووە کۆنەکەی خاکەکەیان دەبەستێتەوە، و بووەتە هێمایەکی بەرزەنرخی ناسنامەی کولتووریی کورد، پێش هەموو شتێک بۆ خەڵکی هەورامیی ناوچەکە.
جەژنەکە هەروەها بەها قووڵەکانی کۆمەڵگە و چاکبوونەوە و شادی دەنوێنێت. دەستانەکەی ناوەندی چیرۆکێکی چارەسەرکردنی پەرجووئاسا و هاوسەرگیرییەکی شادمانەیە، و خودی جەژنەکە کۆبوونەوەیەکی گەورەی سەرتاپای کۆمەڵگەیە بە مۆسیقا و خوان و ئاهەنگ. هاوبەشکردنی خواردن، قوربانیی بەکۆمەڵ، گۆرانی و سەما، هەموویان یەکێتی و هاوڕێیەتیی خەڵکی هەورامان دەردەبڕن کە لە ناوەڕاستی زستاندا کۆ دەبنەوە بۆ نوێکردنەوەی بەستەرە کۆنەکەیان. جەژنەکە بە چینبەندیی کۆن و دواتر، پێش ئیسلام و ئیسلامی، هەروەها ئەو شێوازە دەنوێنێت کە میراتی کولتووری و ئایینیی جیهانی کوردی بەناو گۆڕانە گەورەکانی مێژوودا بەردەوام بووە و گوازراوەتەوە؛ کۆن لەناو نوێدا دەژی. کەواتە جەژنی پیر شالیار ئاهەنگی بەردەوامی و کۆمەڵگە و یادەوەریی زیندووی نەریتێکی کۆنە، یەکێک لە پڕماناترین و جوانترین جەژنەکانی سەرتاپای جیهانی کوردی.
پیر شالیار و کورد
جەژنی پیر شالیار مەراسیمێکی دیار و تایبەت بە کوردە، یەکێک لە کۆنترین و بەرزەنرخترین نەریتە زیندووەکانی جیهانی کوردی. کوردە هەورامیئاخێوەکانی ناوچەی هەورامان بەڕێوەی دەبەن و بووەتە هێمایەکی بەهێزی ناسنامەی کولتووریی خەڵکی ئەو ناوچەیە و بە شێوەیەکی فراوانتر قووڵی و کۆنیی نەریتی کوردی. بە پێچەوانەی میراتە گەورە و هاوبەشەکەی شاهنامە یان جیهانی فراوانتری ئێرانی، جەژنی پیر شالیار بە تایبەتی ڕیشەی لە ناوچە کوردییەکەی هەورامان و کولتوورە تایبەتە هەورامییەکەیدا هەیە.
بۆ کورد، و پێش هەموویان بۆ خەڵکی هەورامان، جەژنەکە میراتێکی بەنرخە؛ بەستەرێکی زیندوو بۆ ڕابردووە کۆنەکەی خاکەکەیان و دەربڕینێکی بەرزەنرخی ناسنامەی کولتوورییان. کۆنیی زۆر و پاراستنی میراتی پێش ئیسلام و بەردەوامیی بە درێژایی سەدەکان دەیکەنە سەرچاوەی شانازیی قووڵ و هێمایەکی بەهێزی خۆڕاگریی نەریتی کوردی. جەژنەکە سەردانکەر و چاودێر لە زۆر دوورتر لە ناوچەکەوە ڕادەکێشێت، کە دێن بۆ بینینی یەکێک لە کۆنترین و جیاوازترین مەراسیمە زیندووەکانی جیهانی کوردی. جەژنی پیر شالیار وەک جەژنێکی ڕاستەقینە و تایبەت بە کورد، کە ڕیشەی لە ناوچە و خەڵکێکی دیاریکراوی کوردیدا هەیە و دەگاتەوە بە ڕابردووی کۆن، جێگەیەکی تایبەتی لە میراتی کولتووریی کورددا هەیە؛ گەنجینەیەکی زیندووی چیاکانی هەورامان و بەڵگەیەک بۆ قووڵی و بەردەوامیی نەریتی کورد.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
پیر شالیار بەڕاستی کێ بوو؟ کەسایەتیی پیر شالیار پێش هەموو شتێک لە ڕێگەی دەستانەوە ناسراوە و باسەکانی دەربارەی جیاوازن. زۆرجار وەک چارەسەرکەر و کەسایەتییەکی پیرۆزی دانا و بەساڵاچووی هەورامان وەسف دەکرێت؛ هەندێک نەریت وای دادەنێن مووبەدێکی زەردەشتی بووە، کە ڕیشە کۆنەکانی جەژنەکە ڕەنگ دەداتەوە، لە کاتێکدا ئەوانی دیکە بە نەریتە سۆفی یان ئایینییەکانی دواتر دەیبەستنەوە، و هێشتا ئەوانی دیکە بە جیهانی فراوانتری ئایینیی ناوچەکە. دۆزینەوەی ڕاستییە مێژووییەکەی پشت دەستانەکە دژوارە، و باشترین تێگەیشتن لە پیر شالیار ئەوەیە وەک کەسایەتییەکی پیرۆزی دەستانی ببینرێت کە جەژنە کۆنەکە لە دەوریدا کۆ بووەتەوە، لەبری کەسێکی مێژوویی کە بە وردی بە بەڵگە تۆمار کرابێت. ڕاستگۆیانەیە وەک کەسایەتییەکی دەستان و نەریت پیشان بدرێت، کە ناسنامە مێژووییە وردەکەی نادیارە.
جەژنەکە بەڕاستی چەند کۆنە؟ لە نەریتەکەدا جەژنەکە بە چەندین سەدە تەمەن دادەنرێت و زۆرجار نزیکەی نۆ سەدە یان زیاتر باس دەکرێت؛ بە شێوەیەکی فراوان وای دادەنرێت توخمەکانی زۆر کۆنتریش دەپارێزێت کە دەگەنەوە بە میراتە زەردەشتییەکەی پێش ئیسلامی ناوچەکە. هەرچەند دیاریکردنی تەمەنی وردی جەژنەکە و کۆنیی وردی توخمە جیاوازەکانی بە دڵنیایی دژوارە، کۆکییەکی فراوان هەیە کە مەراسیمێکی زۆر کۆنە و چینە ڕاستەقینە کۆنەکانی نەریت دەپارێزێت. ڕاستگۆیانەیە وەک جەژنێکی کۆن و بەردەوام و خاوەن ڕیشەی قووڵی پێش ئیسلام پیشان بدرێت، لەگەڵ تێبینیی ئەوەی دیاریکردنی بەرواری وردی بنەچە و توخمەکانی ناکرێت.
ئایا جەژنەکە ئیسلامییە یان پێش ئیسلامی؟ لە ڕاستیدا هەردووکیانە، و ئەم چینبەندییە بەشێکە لەوەی ئەوەندە سەرنجڕاکێشی دەکات. وەک ئەمڕۆ بەڕێوە دەچێت، جەژنەکە بە نەریتە ئیسلامی و بە تایبەتی سۆفییەکانی ناوچەکەوە بەستراوە، بە دەروێشەکان و سەما و پەرستنە پیرۆزەکانیانەوە. بەڵام لە ژێر ئەم شێوە دواترانەدا شوێنەواری ڕوونی میراتی ئایینیی زۆر کۆنتر و پێش ئیسلامی جیهانی کوردی دەپارێزێت؛ ئایینە کۆنەکەی ئەهورا مەزدا و توخمەکانی ڕەنگە تەنانەت کۆنتر. لەبری ئەوەی تەنها یەکێکیان بێت، جەژنەکە چینبەندییەکی جێی سەرنجی کۆن و دواترە؛ تێیدا ڕابردووە قووڵەکەی پێش ئیسلام لەگەڵ ئێستای ئیسلامیدا چنراوە و بەردەوامە. ئەم چینبەندییە، کە دوورە لە ناکۆکی، هەر ئەوەیە کە ئەو قووڵییە نائاساییە بە جەژنەکە دەبەخشێت وەک بەستەرێکی زیندوو بۆ میراتە کۆنەکەی جیهانی کوردی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
نەورۆز: جەژنە گەورە کوردییەکەی ساڵی نوێ و بەهار
زەردەشت: پێغەمبەری ئایینە کۆنەکەی ژێر بناغەی جەژنەکە
ئەهورا مەزدا: خوڵقێنەرە داناکە کە ناوی لە هەوراماندا هەیە
میترا: یەزەتە کۆنەکە کە هەندێک دەنگدانەوەی ڕێوڕەسمەکانی لە جەژنەکەدا دەبینن
تەنبور و دەف: ئامێرە پیرۆزەکانی نەریتی مۆسیقیی کوردی
یارسانی: ئایینێکی ناوچەکە کە هەندێک جار بە پیر شالیارەوە دەبەسترێتەوە
دەنگبێژی: نەریتی کوردیی یادەوەریی بە گۆرانی و مۆسیقا
فۆلکلۆری کوردی: جیهانی فراوانتری نەریت و دەستانی کوردی
پرسیارە باوەکان
جەژنی پیر شالیار چییە؟
جەژنی پیر شالیار مەراسیمێکی کۆن و نەریتیی کوردییە کە هەموو ساڵێک لە گوندە چیاییەکەی هەورامان تەخت، لە ناوچەی هەورامانی کوردستان، بەڕێوە دەچێت. لە ڕۆژی چلەمی زستاندا بەڕێوە دەچێت، بە چەند قۆناغێک بە درێژایی سێ هەفتەی بەدوایەکدا، و یادکردنەوەی هاوسەرگیریی دەستانیی پیر شالیارە، چارەسەرکەرێکی دانا و بەساڵاچووی هەورامان، و شا بەهار خاتون، شازادەیەکی بوخارا کە دەوترێت چارەسەری کردووە. مۆسیقا، قوربانی، خوانی بەکۆمەڵ و سەمای پیرۆزی دەروێشەکانی تێدایە و لە بەرزەنرخترین جەژنە زیندووەکانی جیهانی کوردییە.
پیر شالیار کێ بوو؟
لە دەستانەکەدا پیر شالیار چارەسەرکەرێکی دانا و پیرۆز و بەساڵاچووی هەورامان بوو کە ناوبانگی بە خاکە دوورەکاندا بڵاو بووەوە. دەوترێت شازادە کەڕ و بێزمانەکە، شا بەهار خاتون، کچی پاشای بوخارا، چارەسەر کردووە و هاوسەرگیریی لەگەڵ کردووە؛ جەژنەکە یادکردنەوەی هاوسەرگیرییەکەیانە. باسەکانی دەربارەی جیاوازن: هەندێک وای دادەنێن مووبەدێکی زەردەشتی بووە، کە ڕیشە کۆنەکانی جەژنەکە ڕەنگ دەداتەوە، ئەوانی دیکە بە سۆفی یان نەریتەکانی دیکە دەیبەستنەوە. باشترین تێگەیشتن لێی ئەوەیە وەک کەسایەتییەکی پیرۆزی دەستانی ببینرێت کە جەژنە کۆنەکە لە دەوریدا کۆ بووەتەوە.
جەژنەکە لە کوێ و کەی بەڕێوە دەچێت؟
جەژنەکە لە گوندی هەورامان تەخت بەڕێوە دەچێت، نیشتەجێگەیەکی چیایی جێی سەرنج لە بەرزاییەکانی زاگڕۆس لە ناوچەی هەورامان کە لە هەردوو دیوی سنووری ئێران و عێراقدایە، نیشتەجێگەی کوردە هەورامیئاخێوەکان. لە ڕۆژی چلەمی زستاندا بەڕێوە دەچێت و بە درێژایی سێ هەفتەی بەدوایەکدا بە چەند قۆناغێک بەردەوام دەبێت، زۆرجار بەپێی ڕۆژژمێری نوێ لە سەرەتای شوباتدا. هەروەها ئاهەنگێکی پەیوەست بە جەژنەکە لە بەهاردا بەڕێوە دەچێت. جەژنە زستانییەکە ناوبانگدارترینە و زۆرترین وردەکاریی هەیە.
لە جەژنەکەدا چی ڕوو دەدات؟
جەژنەکە لە چەند قۆناغدا بەڕێوە دەچێت. لە یەکەمدا منداڵەکانی گوندەکە گوێز دابەش دەکەن و ڕادەگەیەنن جەژنەکە هاتووە. لە قۆناغی دواتردا منداڵان پێش بەیانی لە سەربانەکانەوە گۆرانی دەڵێن، دوای هەڵاتنی خۆر ئاژەڵ قوربانی دەکرێن و کۆمەڵگەکە بۆ لێدانی دەف، گوتنی سروودەکان و سەمای پیرۆزی دەروێشەکان کۆ دەبێتەوە. خەڵک هەروەها لە گۆڕی پیر شالیار کۆ دەبنەوە، کە نان و خواردن دابەش دەکرێن. مۆسیقا و قوربانی و خوانی بەکۆمەڵ سەرتاپای کۆمەڵگەکە پێکەوە دەبەستنەوە.
جەژنی پیر شالیار چەند کۆنە؟
لە نەریتەکەدا جەژنەکە بە چەندین سەدە تەمەن دادەنرێت و زۆرجار نزیکەی نۆ سەدە یان زیاتر باس دەکرێت؛ بە شێوەیەکی فراوان وای دادەنرێت توخمەکانی زۆر کۆنتریش دەپارێزێت کە دەگەنەوە بە میراتە زەردەشتییەکەی پێش ئیسلامی ناوچەکە. هەرچەند دیاریکردنی تەمەنی ورد و کۆنیی وردی توخمە جیاوازەکانی بە دڵنیایی دژوارە، کۆکییەکی فراوان هەیە کە مەراسیمێکی زۆر کۆنە و چینە ڕاستەقینە کۆنەکانی نەریت دەپارێزێت.
جەژنەکە بۆچی بۆ کورد گرنگە؟
جەژنەکە مەراسیمێکی دیار و تایبەت بە کوردە و هێمایەکی بەهێزی ناسنامەی کولتووریی خەڵکی هەورامی و قووڵی و کۆنیی نەریتی کوردییە. تەمەنی زۆر و پاراستنی میراتی پێش ئیسلام و بەردەوامیی بە درێژایی سەدەکان دەیکەنە سەرچاوەی شانازیی قووڵ و بەڵگەیەک بۆ خۆڕاگریی کولتووری کوردی. بەستەرێکی زیندووە بۆ ڕابردووە کۆنەکەی جیهانی کوردی، یەکێک لە کۆنترین و جیاوازترین جەژنە زیندووەکانی کوردستان.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
هەورامان یادکردنەوەی ئەو کەسایەتییە دەستانییە دەکات کە شازادەیەکی چارەسەر کرد — Rudaw
پیر شالیار — New York Kurdish Cultural Center
جەژنی پیر شالیار لە هەورامان — PUKmedia
مەراسیمی پیر شالیار — TasteIran
جەژنی کوردیی پیر شالیار لە هەورامان تەخت — Adventure Iran
پیر شالیار: ڕێوڕەسمێکی کۆنی چیایی لە کوردستان — SURFIRAN
چیرۆکی جوانی ڕێوڕەسمەکانی پیر شالیار لە کوردستان — Tehran Times