پێشەکی
لە ناو باوەڕە کۆنەکانی جیهانی کورددا، یارسان یەکێکە لە تایبەتمەندترین و قووڵترینەکان. بە ئەهلی حەق، خەڵکی حەقیقەت، و لە عێراق بە کاکەییش ناسراوە؛ ئایینێکی ڕەسەنی کوردییە بە ڕەگی قووڵ و فێرکارییەکی عیرفانیی دەوڵەمەند، کە مامۆستا ڕۆحانییە گەورەکە، سوڵتان سەهاک، لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی پانزەیەمدا گەیاندییە شێوە کلاسیکییەکەی. بە مۆسیقا پیرۆزەکەی و فێرکارییە باتنییەکانی دەربارەی ڕۆح و کتێبە پیرۆزەکەی بە زمانی کوردی، یارسان باوەڕێکە لە هیچ باوەڕێکی تر ناچێت.
لە ناوەڕۆکی یارساندا، ڕوانگەیەک هەیە بۆ دەرکەوتنی خودایی بە شێوەی مرۆڤ لە درێژایی سەردەمەکاندا، فێرکارییەک دەربارەی گەشتی ڕۆح بە ناو ژیانی زۆردا بەرەو کەماڵ، و پەرستشێک کە ناوەندەکەی تەنبورە پیرۆزەکە و سرودە ئایینییە گۆرانیپێگوتراوەکانی باوەڕەکەیە. شوێنکەوتوانی لە ڕێوڕەسمی جەمدا کۆ دەبنەوە، شیعرە پیرۆزەکانی کەلامی سەرەنجام بە زمانی گۆرانی دەخوێننەوە و ڕوو لە شوێنە پیرۆزەکانی باوەڕەکەیان لە خاکە کوردییەکان دەکەن. ئایینی حەقیقەتی ناوەوەیە، ئەو حەقیقەتەی ناوەکەی لێوە وەرگرتووە.
یارسان، کە لە مێژە بە هەڵە لێی تێگەیشتوون و زۆرجار چەوساوەتەوە، بە درێژایی سەدەکان ناسنامە جیاوازەکەی و نەریتە پیرۆزەکانی پاراستووە؛ باوەڕێکی زیندووی ڕەنگە ملیۆنێک کەسە، زۆربەیان کورد، لە ئێران و عێراق و دیاسپۆرا. تێگەیشتن لە یارسان تێگەیشتنە لە یەکێک لە دەستکەوتە ڕۆحانییە گەورەکانی جیهانی کورد؛ ئایینێک بە قووڵایی عیرفانی و مۆسیقای پیرۆز و دانایی کۆن، کە بەشێکی بەهادارە لە میراتی کورد.
ناوەڕۆک
یارسان چییە؟
یارسان، کە بە یاری یان ئەهلی حەق، خەڵکی حەقیقەت، ناوی دەبرێت، ئایینێکی ڕەسەنی کوردییە کە سوڵتان سەهاک لە کۆتایی سەدەی چواردەیەم یان سەرەتای سەدەی پانزەیەمدا لە ناوچەی گۆرانی ڕۆژئاوای ئێران، بە شێوە کلاسیکییەکەی دایمەزراند. باوەڕێکی جیاوازە بە کتێبی پیرۆزی خۆی، کەلامی سەرەنجام، کە بە زمانی کوردیی گۆرانی نووسراوە؛ و سیستەمی قووڵی باوەڕەکانی خۆی هەیە کە لەسەر دەرکەوتنی خودایی بە شێوەی مرۆڤ و گواستنەوەی ڕۆح و پەرستش بە مۆسیقای پیرۆز و ڕێوڕەسمی جەم چڕ دەبێتەوە. شوێنکەوتوانی، کە ڕەنگە نیو ملیۆن بۆ ملیۆنێک یان زیاترن، زۆربەیان کوردی ئێران و عێراقن؛ لە عێراق بە کاکەییش ناسراون.
خەڵکی حەقیقەت
ئەو ناوەی شوێنکەوتوانی باوەڕەکە پێی بە فراوانترین شێوە ناسراون، ئەهلی حەق، واتە خەڵکی حەقیقەت؛ و ناوەڕۆکی ئایینەکە دەردەخات. چونکە یارسان پێش هەموو شتێک باوەڕی حەقیقەتی ناوەوەیە، ئەو ڕاستییە ڕۆحانییە کۆتاییەی لە ژێر شێوە ڕواڵەتییەکانی ئایینەوە هەیە. یارسانییەکان باوەڕەکەیان بە ئاشکراکردنی ئەم قووڵترین حەقیقەتە دەزانن؛ و خودی ناوەکەیان پابەندبوونیان پێی ڕادەگەیەنێت.
باوەڕەکە بە چەند ناوێک ناسراوە. شوێنکەوتوانی ناوی یارسان یان یاری لێ دەنێن و خۆیان بە یارسانی ناو دەبەن؛ ئەوانەی لە دەرەوەی کۆمەڵگەکەن لە مێژە ئەهلی حەقیان پێ گوتوون؛ و لە عێراق کۆمەڵگەکە بە کاکەیی ناسراوە. زۆربەی یارسانییەکان کوردن، بە تایبەتی لە هۆزەکانی گۆران و هۆزە کوردییەکانی تر؛ خۆیان بە سەر بە گەلی کورد دەزانن و زمانی پیرۆزیان گۆرانییە، زمانێکی کوردی. بەمە باوەڕەکە بە ناسنامەی کوردییەوە بە قووڵی بەستراوە؛ ئایینێکی ڕەسەنی خاکە کوردییەکانە، تەنانەت لەگەڵ بڵاوبوونەوەی لە دیاسپۆرای سەرانسەری جیهاندا.
خاڵە سەرەکییەکان
یارسان، یان ئەهلی حەق، ئایینێکی ڕەسەنی کوردییە.
سوڵتان سەهاک لە دەوروبەری 1400دا بە شێوە کلاسیکییەکەی دایمەزراند.
ناوەکەی، ئەهلی حەق، واتە خەڵکی حەقیقەت.
فێر دەکات کە خودایی لە حەوت سەردەمدا بە شێوەی مرۆڤ دەردەکەوێت.
باوەڕی بە گواستنەوەی ڕۆح بە ناو ژیانی زۆردا هەیە.
پەرستشەکەی لەسەر تەنبوری پیرۆز و جەم و سرودەکانی کەلام چڕ دەبێتەوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: یارسان؛ یاری؛ ئەهلی حەق (خەڵکی حەقیقەت)؛ کاکەیی
جۆر: ئایینێکی ڕەسەنی کوردی
دامەزرێنەر: سوڵتان سەهاک، لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی 15
سەرچاوە: ناوچەی گۆرانی ڕۆژئاوای ئێران (کوردستان)
دەقی پیرۆز: کەلامی سەرەنجام، بە کوردیی گۆرانی
زمانی پیرۆز: گۆرانی (هەورامی)
باوەڕی بنەڕەتی: دەرکەوتنە خوداییە یەک‌لەدوای‌یەکەکان؛ گواستنەوەی ڕۆحەکان
پەرستش: ڕێوڕەسمی جەم، بە تەنبوری پیرۆز و سرودەکانی کەلام
شوێنە پیرۆزەکان: پەردیوەر و مەزاری بابا یادگار
شوێنکەوتوان: ڕەنگە 500,000 بۆ زیاتر لە ملیۆنێک، زۆربەیان کورد
سوڵتان سەهاک و سەرچاوەکان
شێوە کلاسیکییەکەی یارسان سوڵتان سەهاک دایمەزراند؛ کە بە سوڵتان سۆهاک یان ئیسحاقیش ناوی دەبرێت، مامۆستایەکی ڕۆحانیی کورد کە لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی پانزەیەمدا لە خاکی گۆرانی ڕۆژئاوای ئێران ژیا. نەریتەکە دەڵێت سوڵتان سەهاک لە دووشیزەیەک، خاتون ڕەزبار، لەدایک بوو؛ کاتێک لە خەودا بوو و دانە هەنارێک کەوتە دەمی، سکی پڕ بوو؛ لەدایکبوونێکی موعجیزەئاسا کە باوەڕەکە ڕێزی لێ دەگرێت. لە پەردیوەر لەسەر ڕووباری سیروان نیشتەجێ بوو، نزیکترین هاوەڵەکانی لە دەوری خۆی کۆ کردەوە و شێوەی جێگیر و فێرکاری و ڕێوڕەسم و شیعرە پیرۆزەکانی بە زمانی گۆرانی بە باوەڕەکە بەخشی.
هەرچەندە سوڵتان سەهاک وەک دامەزرێنەری باوەڕە کلاسیکییەکە ڕێزی لێ دەگیرێت، یارسان خۆی بە زۆر کۆنتر دەزانێت؛ بە ڕەگێک کە لە ڕێگەی مامۆستا و دەرکەوتنە پێشووەکانەوە بۆ خودی سەرەتا دەگەڕێتەوە. کەسایەتییەکانی وەک شا خۆشین وەک دەرکەوتنی پێشووی خودایی ڕێزیان لێ دەگیرێت؛ باوەڕەکە لە ڕەگە ڕۆحانییە قووڵە ئێرانی و کوردییەکانی پێش ئیسلامەوە سەرچاوە دەگرێت. ڕۆڵی سوڵتان سەهاک گەیاندنی ئەم ڕەوتە کۆنەی حەقیقەت بوو بە شێوە تەواو و کۆتاییەکەی؛ لە دەوری خۆی و هاوەڵە پیرۆزەکانی، حەفت تەن، حەوت کەسەکە، ئەو ڕێکخستنە پیرۆزەی دامەزراند کە باوەڕەکە بۆ هەموو سەردەمەکانی داهاتوو پێناسە دەکات.
حەوت دەرکەوتنەکە
لە ناوەڕۆکی خوداناسیی یارساندا فێرکاریی دەرکەوتنی خودایی بە شێوەی مرۆڤ هەیە. یارسانییەکان باوەڕیان بە یەک خودا هەیە، جەوهەرە خوداییە بەرزترینەکە، کە بە درێژایی سەردەمەکان بە زنجیرەیەک دەرکەوتنی خودایی، بە شێوەی مرۆڤ، خۆی ئاشکرا کردووە؛ باوەڕ وایە لە خولە گەورەکانی جیهاندا حەوت دەرکەوتنی وا هەیە. لە هەر سەردەمێکدا جەوهەری خودایی دەردەکەوێت، لەگەڵ کۆمەڵێک بوونەوەری مەلەکی کە ئەوانیش شێوەی مرۆڤ وەردەگرن؛ بەمە خودایی لە ڕێگەی ئەم بەرجەستەبوونە یەک‌لەدوای‌یەکانەوە لە جیهاندا کار دەکات.
لە سەردەمە ئێستایی و گەیشتووەکە بە لووتکەدا، باوەڕ وایە بەرزترین دەرکەوتن خودی سوڵتان سەهاکە؛ حەوت کەسەکە، حەفت تەن، لە دەوریدان و وەک دەرکەوتنی بوونەوەرە مەلەکییە پیرۆزەکان لێیان تێ دەگەن. ئەم فێرکارییەی دەرکەوتنی خودایی، کە بەپێی ئەو خودا و مەلەکەکان لە هەر سەردەمێکدا دێنە شێوەی مرۆڤ، یەکێکە لە تایبەتمەندترین سیمای باوەڕەکە؛ هەموو تێگەیشتنی یارسانی لە مێژووی پیرۆز وەک زنجیرەیەکی سەردەمی خودایی شێوە پێ دەدات، هەر یەکەیان بە دەرکەوتنی خودایی و هاوەڵە پیرۆزەکانی خۆی، کە لە کۆتاییدا دەگاتە ئاشکراکردنی حەقیقەتی کۆتایی لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا.
گەشتی ڕۆح
ستوونێکی گەورەی تری باوەڕی یارسان فێرکاریی گواستنەوەی ڕۆحە؛ بە کوردی بە دۆن‌بەدۆن یان دونادونی ناسراوە، واتە گواستنەوەی ڕۆح لە جەستەیەکەوە بۆ جەستەیەکی تر. یارسانییەکان باوەڕیان وایە ڕۆح تەنها جارێک ناژیت، بەڵکو بە ناو ژیانی زۆری یەک‌لەدوای‌یەکدا گەشت دەکات و لە درێژایی سەردەمەکاندا لە جەستەیەکەوە بۆ یەکێکی تر دەگوازرێتەوە؛ لەم گەشتە درێژەی بەرجەستەبوونی زۆردا ڕۆح پاک و پەروەردە دەکرێت و بەرەو کەماڵ و یەکگرتن لەگەڵ خودایی بەرز دەبێتەوە. ئەم باوەڕە ئاسۆیەکی فراوان و هیوابەخش بە ڕوانگەی یارسان بۆ ژیانی مرۆڤ دەبەخشێت؛ تێیدا چارەنووسی ڕۆح لە درێژایی ژیانی زۆردا دەکرێتەوە.
تێگەیشتنی یارسان لە جیهان وەک دوو جیهانی پەیوەست بە یەکتر، بە ئەمەوە بەستراوە: جیهانی ناوەوە و شاراوە، باتنی، و جیهانی دەرەوە و دیار، زاهیری؛ هەر یەکەیان بە ڕێکخستنی خۆی. هەرچەندە مرۆڤ تەنها جیهانی دەرەوە هەست پێ دەکات، لە ڕاستیدا یاساکانی ناوەوە ژیانی بەڕێوە دەبەن. ئەم جیاوازییەی نێوان حەقیقەتی ناوەوە و شێوەی دەرەوە بە ناو هەموو بیری یارساندا دەڕوات؛ چونکە باوەڕەکە باوەڕی دانایی باتنی و شاراوەیە، حەقیقەت، ئەو ڕاستییە ناوەکییەی خەڵکی حەقیقەت لە ژێر ڕواڵەتی شتەکاندا بەدوایدا دەگەڕێن. ئایینی گەشتی قووڵی ڕۆح و گەڕان بەدوای حەقیقەتی ناوەوەیە.
تەنبوری پیرۆز و جەم
پەرستشی یارسانییەکان لەسەر مۆسیقای پیرۆز و ڕێوڕەسمە کۆمەڵاییەتییەکەی جەم چڕ دەبێتەوە. لە ناوەڕۆکی پەرستشەکەیاندا تەنبور هەیە، ئەو ئامێرە ژێدارییە پیرۆزە ملی درێژەی کە یارسانییەکان وەک شتێکی پیرۆز ڕێزی لێ دەگرن؛ تەنها ئامێرێکی مۆسیقا نییە، بەڵکو واسیتەیەکی پیرۆزە کە لە ڕێگەیەوە لە خودایی نزیک دەبنەوە. لێدانی تەنبور و گوتنی سرودە پیرۆزەکان لەگەڵ دەنگیدا لە خودی ناوەندی پەرستشی یارساندان؛ و بە قووڵترین ڕێزەوە مامەڵە لەگەڵ ئامێرەکە دەکرێت.
کردەوە سەرەکییەکەی پەرستشی کۆمەڵاییەتیی یارسان جەمە؛ کۆبوونەوە یان ئەنجومەنە ڕێوڕەسمییەکە کە لە هۆڵێکی تایبەت، جەمخانە، بەڕێوە دەچێت. لە جەمدا کۆمەڵگەکە کۆ دەبێتەوە بۆ لێدانی تەنبوری پیرۆز، گوتنی سرودە پیرۆزەکانی کەلام، نوێژکردن و بەشداریکردن لە خواردنێکی کۆمەڵاییەتیی پیرۆزکراو؛ ئەو پێشکەشکراوەی بە نیاز ناسراوە. ئەم کۆبوونەوانە، بە مۆسیقا پیرۆزەکەیان و شیعرەکەیان و خواردنە هاوبەشەکەیان، کۆمەڵگەکە لە پەرستشدا بە یەکترەوە دەبەستن و دڵی باوەڕەکە دەردەخەن. بۆ یارسانییەکان کردەوەی چاک بەرامبەر ئەوانی تر و پەرستشی دڵسۆزانە لە ڕێوڕەسمی ڕواڵەتی گرنگترن؛ و ڕۆحە گەرمە کۆمەڵاییەتییەکەی جەم، کە لە دەوری تەنبوری پیرۆز کۆ بووەتەوە، ئەم ئامانجەی باوەڕێکی دڵ و حەقیقەت بەرجەستە دەکات.
کەلامی سەرەنجام
دەقی پیرۆزی یارسان کەلامی سەرەنجامە، کتێبە پیرۆزە سەرەکییەکەی باوەڕەکە؛ کۆمەڵەیەکی شیعری پیرۆز کە فێرکاری و گەردوونناسی و مێژووی پیرۆزی ئایینەکە تۆمار دەکات. بە گۆرانی، کە بە هەورامیش ناوی دەبرێت، دانراوە؛ زمانێکی کوردی کە زمانی پیرۆزی باوەڕەکەیە، و بەشێکی زۆری دەدرێتە پاڵ سەردەمی سوڵتان سەهاک و هاوەڵەکانی. وشەی کەلام واتە قسە یان سرودی پیرۆز؛ و لە پەرستشدا کەلامەکان بە مۆسیقای تەنبور دەگوترێن.
لە بەشێکی زۆری مێژوویدا، شیعرە پیرۆزەکانی یارسان بە زارەکی گواستراونەتەوە و بە توندی پارێزراون؛ بەپێی سروشتە باتنییەکەی باوەڕەکە و ئەزموونە درێژەکەی چەوساندنەوە، کە نهێنیپارێزیی کردبوو بە ڕێگەیەکی مانەوە. بەمە کەلامی سەرەنجام و کۆمەڵە فراوانترەکەی شیعرە پیرۆزەکانی یارسان گەنجینەیەکی دانایی عیرفانین بە زمانی کوردی؛ میراتێکی بەهاداری ئەدەبی و ڕۆحانی. ئەوەی پیرۆزترین دەقی باوەڕەکە بە زمانێکی کوردی دانراوە خۆی گرنگە؛ ئایینەکە بە زمانی کوردی و جیهانی کوردەوە بە قووڵی دەبەستێتەوە و یارسان دەکات بە دەربڕینێکی تایبەتیی کوردی بۆ ژیانی ڕۆحانی.
هێما و مانا
یارسان ڕوانگەیەکی قووڵ و تایبەت بۆ ژیانی ڕۆحانی بەرجەستە دەکات. لە فێرکارییەکەی دەربارەی دەرکەوتنی خودایی بە شێوەی مرۆڤ لە درێژایی سەردەمەکاندا، ڕوانگەیەکی خودایەک پێشکەش دەکات کە بە قووڵی لە جیهاندا بەشدارە و لە هەر سەردەمێکی مێژووی پیرۆزدا دێتە شێوەی مرۆڤ بۆ ڕێنماییکردن و ڕزگارکردن. لە فێرکارییەکەی دەربارەی گەشتی ڕۆح بە ناو ژیانی زۆردا بەرەو کەماڵ، ڕوانگەیەکی هیوابەخش و فراوانی چارەنووسی مرۆڤ پێشکەش دەکات؛ هەڵکشانی درێژی ڕۆح بەرەو یەکگرتن لەگەڵ خودایی. لە گەڕانیشیدا بەدوای حەقیقەتی ناوەوە، لە ژێر شێوە ڕواڵەتییەکانی ئایین، گەڕانە عیرفانییەکە بەدوای ڕاستییە شاراوەکەی شتەکان بەرجەستە دەکات.
پێش هەموو شتێک، یارسان هێمای داهێنان و قووڵایی ڕۆحانیی جیهانی کوردە. وەک باوەڕێکی ڕەسەنی کوردی، بە دەقی پیرۆزی بە زمانێکی کوردی و مۆسیقا پیرۆزەکەی لە تەنبوردا و ڕەگەکانی لە نەریتە ڕۆحانییە کۆنەکانی ناوچەکە، یەکێکە لە دەستکەوتە ئایینییە گەورەکانی گەلی کورد. مانەوەی لە سەدەکانی تێگەیشتنی هەڵە و چەوساندنەوەدا بەڵگەی خۆڕاگری و زیندوویی ڕۆحانیی شوێنکەوتوانیەتی. بیرکردنەوە لە یارسان بیرکردنەوەیە لە میراتە دەوڵەمەند و کۆنە ڕۆحانییەکەی کورد؛ باوەڕێکی مۆسیقا و نهێنی و گەڕان بەدوای حەقیقەت.
یارسان و کورد
یارسان شوێنێکی خۆشەویستی لە میراتی کورددا هەیە؛ چونکە یەکێکە لە باوەڕە ڕەسەنە گەورەکانی جیهانی کورد، لە خاکە کوردییەکانەوە هاتووە، بە زمانێکی کوردی دەردەبڕدرێت و بە زۆرینەیەکی زۆرەوە کورد شوێنی دەکەون. شوێنکەوتوانی، بە تایبەتی لە هۆزەکانی گۆران و هۆزە کوردییەکانی تری ڕۆژئاوای ئێران و باکووری عێراق، خۆیان بە سەر بە گەلی کورد دەزانن؛ و باوەڕەکە بە ناسنامە و زمان و کولتووری کوردییەوە بە قووڵی بەستراوە. تەنبوری پیرۆز و سرودە گۆرانییەکان و شوێنە پیرۆزەکانی باوەڕەکە لە شاخە کوردییەکان، هەموویان یارسان بە جیهانی کوردەوە بە توندی دەبەستنەوە.
بۆ گەلێک کە میراتە ڕۆحانییەکەی دەوڵەمەند و جۆراوجۆرە و باوەڕی زۆر لەخۆ دەگرێت، یارسان یەکێک لە تایبەتمەندترین و قووڵترین نەریتە ئایینییە کوردییەکان نوێنەرایەتی دەکات؛ لە تەنیشت باوەڕە کۆنەکانی تری ناوچەکە وەک بەشێکی بەهاداری میراتی کورد وەستاوە. شوێنکەوتوانی زۆرجار ڕووبەڕووی تێگەیشتنی هەڵە و گومان و چەوساندنەوە بوونەتەوە و زۆریان لە ژێر فشاردا باوەڕەکەیان شاردووەتەوە؛ بەڵام بە درێژایی سەدەکان نەریتەکانیان و مۆسیقا پیرۆزەکەیان و کتێبە پیرۆزەکەیان پاراستووە. ڕێزگرتن لە یارسان ڕێزگرتنە لە قووڵایی ڕۆحانی و خۆڕاگریی گەلی کورد؛ و داننانە بە یەکێک لە باوەڕە زیندووە گەورەکان کە کورد پێشکەشی جیهانی کردووە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا یارسانییەکان «عەلی‌ئەلڵاهی» یان پەرستەری عەلین؟ نەخێر؛ ئەمە ناونانێکە کە یارسانییەکان بە توندی وەک تێگەیشتنێکی هەڵە و بوختان ڕەتی دەکەنەوە. هەرچەندە باوەڕی یارسان ڕێزگرتن لە عەلی وەک یەکێک لە دەرکەوتنەکانی خودایی لە سەردەمێکی پێشوودا لەخۆ دەگرێت، باوەڕەکە پەرستنی عەلی نییە؛ و یارسانییەکان ناوە سووکایەتیئامێزەکەی «عەلی‌ئەلڵاهی» ڕەت دەکەنەوە کە هەندێک جار بەسەریاندا بڕاوە. یارسان ئایینێکی جیاوازە بە دامەزرێنەری خۆی، سوڵتان سەهاک، دەقی پیرۆز و فێرکارییەکانی خۆی؛ دەبێت بەپێی پێناسەکانی خۆی لێی تێ بگەین.
ئایا یارسان لقێکی ئیسلامە؟ یارسانییەکان باوەڕەکەیان بە جیاواز دەزانن. لە ڕوانگەی خۆیاندا، مێژووی ئایین لە قۆناغە یەک‌لەدوای‌یەکەکاندا گەشەی کردووە: یاسا (شەریعەت)، ڕێگای سۆفیگەری (تەریقەت)، ناسینی عیرفانی (مەعریفەت)، و لە کۆتاییدا حەقیقەتی کۆتایی کە لە ڕێگەی سوڵتان سەهاکەوە ئاشکرا بووە؛ باوەڕیان وایە ئەمە جێگەی شێوە پێشووەکان دەگرێتەوە. بەپێی ئەم تێگەیشتنە، یارسانییەکان ئەرکە ڕێوڕەسمییەکانی ئیسلام جێبەجێ ناکەن، بەڵکو ڕێگای جیاوازی خۆیان دەگرنە بەر. باشترین شێوەی پێشکەشکردنی باوەڕەکە، بەپێی ئەوەی توێژەران و زۆر یارسانی باسی دەکەن، وەک ئایینێکی جیاوازە بە ناسنامەی خۆی؛ کە لە ڕەگە ئێرانی و کوردییەکانی پێش ئیسلام و کاریگەرییەکانی دواترەوە سەرچاوە دەگرێت، لەبری مەزهەبێکی ئایینێکی تر. ئەمانە بابەتی تێگەیشتنی کۆمەڵگەکەن لە خۆی، کە لێرەدا بە ڕێزەوە پێشکەش دەکرێن.
ئایا یارسان هەمان باوەڕی ئێزدییە؟ نەخێر؛ هەرچەندە هەندێک جار تێکەڵ دەکرێن و هەندێک تایبەتمەندیی هاوبەشیان هەیە، وەک ڕێزگرتن لە حەقیقەتی پیرۆز و کۆمەڵەیەکی حەوت بوونەوەری پیرۆز و باوەڕ بە گواستنەوەی ڕۆح؛ هەروەها شوێنەکەیان لە ناو باوەڕە ڕەسەنەکانی جیهانی کورددا. بەڵام ئایینی جیاوازن بە دامەزرێنەر و دەقی پیرۆز و ڕێوڕەسم و مێژووی جیاواز. یارسان، کە سوڵتان سەهاک دایمەزراندووە و کەلامی سەرەنجام و تەنبورە پیرۆزەکەی هەیە، باوەڕی خۆیەتی؛ وەک ئێزدییەتی باوەڕی خۆیەتی. هەر یەکەیان شایەنی ئەوەیە بە خۆی وەک دەربڕینێکی جیاوازی میراتە ڕۆحانییە دەوڵەمەندەکەی کورد لێی تێ بگەین.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
سوڵتان سەهاک: دامەزرێنەری باوەڕە کلاسیکییەکەی یارسان
حەفت تەن: حەوت کەسەکە، هاوەڵە پیرۆزەکانی سوڵتان سەهاک
تەنبور: ئامێرە ژێدارییە پیرۆزەکە لە ناوەندی پەرستشی یارساندا
کەلامی سەرەنجام: کتێبە پیرۆزەکەی باوەڕی یارسان
خاتون ڕەزبار: دایکە دووشیزەکەی سوڵتان سەهاک
پەردیوەر: پیرۆزترین پەرستگای باوەڕی یارسان
بابا یادگار: پیرە ڕێزلێگیراوەکە و مەزارەکەی، شوێنێکی گەورەی زیارەت
شا خۆشین: دەرکەوتنێکی پێشووی خودایی لە باوەڕی یارساندا
پرسیارە باوەکان
یارسان چییە؟
یارسان، کە بە یاری یان ئەهلی حەق (خەڵکی حەقیقەت) ناوی دەبرێت، ئایینێکی ڕەسەنی کوردییە کە سوڵتان سەهاک لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی پانزەیەمدا لە ڕۆژئاوای ئێران، بە شێوە کلاسیکییەکەی دایمەزراند. باوەڕێکی جیاوازە بە کتێبە پیرۆزەکەی خۆی، کەلامی سەرەنجام، بە زمانی کوردیی گۆرانی؛ و فێرکارییەکانی خۆی دەربارەی دەرکەوتنی خودایی بە شێوەی مرۆڤ، گواستنەوەی ڕۆح و پەرستش بە تەنبوری پیرۆز و ڕێوڕەسمی جەم.
ئەهلی حەق واتە چی؟
ئەهلی حەق واتە خەڵکی حەقیقەت. ناوەکە ناوەڕۆکی باوەڕەکە دەردەخات؛ کە لەسەر حەقیقەت، ڕاستییە ناوەکی یان کۆتاییەکەی ژێر شێوە ڕواڵەتییەکانی ئایین، چڕ دەبێتەوە. یارسانییەکان باوەڕەکەیان بە ئاشکراکردنی ئەم قووڵترین ڕاستییە ڕۆحانییە دەزانن و ناوەکەیان پابەندبوونیان پێی ڕادەگەیەنێت. باوەڕەکە بە یارسان و یاری و، لە عێراق، بە کاکەییش ناسراوە.
کێ یارسانی دامەزراند؟
شێوە کلاسیکییەکەی یارسان سوڵتان سەهاک دایمەزراند؛ مامۆستایەکی ڕۆحانیی کورد کە لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی پانزەیەمدا لە ناوچەی گۆرانی ڕۆژئاوای ئێران ژیا. لە پەردیوەر نیشتەجێ بوو و فێرکاری و ڕێوڕەسم و شیعرە پیرۆزە جێگیرەکانی بە باوەڕەکە بەخشی؛ حەفت تەن، حەوت کەسەکە، لە دەوری خۆی کۆ کردەوە. باوەڕەکە خۆی بە کۆنتر دەزانێت؛ سوڵتان سەهاک ڕەوتێکی کۆنتری حەقیقەتی گەیاندە شێوە تەواوەکەی.
یارسانییەکان باوەڕیان بە چییە؟
یارسانییەکان باوەڕیان بە یەک خودا هەیە کە لە درێژایی سەردەمەکاندا بە زنجیرەیەکی حەوت دەرکەوتنی خودایی، بە شێوەی مرۆڤ، دەرکەوتووە؛ بەرزترینیان سوڵتان سەهاکە لە سەردەمی ئێستادا، لەگەڵ بوونەوەرە مەلەکییە پیرۆزەکان. باوەڕیان بە گواستنەوەی ڕۆح بە ناو ژیانی زۆردا بەرەو کەماڵ و بە جیاوازیی نێوان جیهانی ناوەوە و شاراوە و جیهانی دەرەوە و دیار هەیە. باوەڕەکەیان باوەڕی حەقیقەتی ناوەوە و مۆسیقای پیرۆز و پەرستشە.
ڕۆڵی تەنبور لە یارساندا چییە؟
تەنبور، ئامێرە ژێدارییە پیرۆزە ملی درێژەکە، لە خودی ناوەندی پەرستشی یارساندایە؛ وەک تەنها ئامێرێک ڕێزی لێ ناگیرێت، بەڵکو وەک شتێکی پیرۆز کە لە ڕێگەیەوە لە خودایی نزیک دەبنەوە. لە جەمدا، ڕێوڕەسمە کۆمەڵاییەتییەکە کە لە جەمخانە بەڕێوە دەچێت، باوەڕداران تەنبوری پیرۆز لێ دەدەن و سرودە پیرۆزەکانی کەلام دەڵێن؛ لەگەڵ نوێژ و خواردنێکی کۆمەڵاییەتیی پیرۆزکراو. تەنبور و مۆسیقا پیرۆزەکەی لە ناوەندی ژیانی پەرستشی باوەڕەکەدان.
ئایا یارسانییەکان کوردن؟
بەڵێ، بە زۆرینەیەکی زۆر. شوێنکەوتوانی یارسان زۆربەیان کوردن، بە تایبەتی لە هۆزەکانی گۆران و هۆزە کوردییەکانی تری ڕۆژئاوای ئێران و باکووری عێراق؛ خۆیان بە سەر بە گەلی کورد دەزانن. زمانی پیرۆزی باوەڕەکە گۆرانییە، زمانێکی کوردی؛ و ئایینەکە بە ناسنامە و کولتووری کوردییەوە بە قووڵی بەستراوە، کە دەیکات بە یەکێک لە باوەڕە ڕەسەنە گەورەکانی جیهانی کورد.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەهلی حەق (یارسان) - Alevi Ansiklopedisi
یارسانی (ئەهلی حەق) - Sara Distribution
لە ناو باوەڕە نهێنیپارێزەکەی یارسان لە ئێران - BBC
ڤ. مینۆرسکی، تێبینییەکان دەربارەی ئەهلی حەق (توێژینەوەی بنەمایی)