پێشەکی
زۆر پێش ئەوەی باوەڕی یارسانی لە شاخە گۆرانییەکانی هەورامان شێوەی کۆتایی خۆی وەربگرێت، نەریتەکە باسی سەرەتایەکی پێشووتری دەرکەوتنی خودا لە ناوچە شاخاوییەکانی لوڕستان دەکات، لە کەسایەتیی شا خۆشیندا. لە باوەڕی ئەهلی حەق، شوێنکەوتووانی ئایینی یارسانی، شا خۆشین یەکێک بوو لە دەرکەوتنە مەزنەکانی خودا لە شێوەی مرۆڤدا؛ سێیەمی دەرکەوتنە هەرە بەرزەکان، کە وەک منداڵێکی ڕووناکی لە کچێکی باکرە لە شاخە لوڕییەکان لەدایک بوو. سەردەمەکەی سەر بە قۆناغی سەرەتایی و پێکهاتنی باوەڕەکەیە، پێش تەواوبوونی ئاشکراکردنی حەقیقەتی خودایی لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا.
چیرۆکی شا خۆشین پەنجەرەیەک دەکاتەوە بۆ یەکێک لە تایبەتترین خەسڵەتەکانی ئایینی یارسانی: ئەو باوەڕەی کە خودا لە درێژەی سەردەمەکاندا، بە دەرکەوتنی لە شێوەی مرۆڤدا، هاتووەتە ناو جیهان؛ هەر دەرکەوتنێک سەردەم و چیرۆکی پیرۆزی خۆی هەیە. بیرەوەریی ئەم سەردەمانە لە شیعرە پیرۆزەکانی باوەڕەکەدا، کەلامی سەرەنجام، پارێزراوە؛ سەردەمی شا خۆشین کە لە لوڕستان ڕوو دەدات، یەکێکە لە سەرەتاییترین ئەو سەردەمانە.
شا خۆشین زیاتر لە کەسایەتییە مێژووییەکانی باوەڕەکە، کەسایەتییەکی ئەفسانە پیرۆزەکانە؛ بە وێنەی پڕڕووناکیی لەدایکبوون و دەرکەوتنی خودایی دەورە دراوە. چیرۆکەکەی سەر بە سەرەتای ئەفسانەیی نەریتی یارسانییە، ئەو کاتەی بەپێی باوەڕی شوێنکەوتووان، ڕووناکیی خودا بۆ یەکەم جار بەسەر شاخەکانی ناوچە کوردی و لوڕییەکاندا درەوشایەوە. ناسینی ئەو چوونە ناو جیهانی سەرەتایی و پڕبینینی ڕۆحانیی یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین باوەڕەکانی کوردە.
ناوەڕۆک
شا خۆشین کێ بوو؟
شا خۆشین، کە بە بابا خۆشین و شا خوشینیش ناودەبرێت و ناوی کاتی لەدایکبوونی بە موبارەک دەگێڕدرێتەوە، دەرکەوتنێکی خوداییە کە لە باوەڕی یارسانی، ئەهلی حەق، ڕێزی لێدەگیرێت؛ یەکێک لە ئایینە تایبەتەکانی کورد. لە باوەڕی یارسانیدا کە خودا لە سەردەمە یەک لە دوای یەکەکاندا بە شێوەی مرۆڤ دەردەکەوێت، شا خۆشین بە سێیەمی دەرکەوتنە مەزنەکان دادەنرێت، دوای دروستکەر و عەلی و پێش سوڵتان سەهاک. بەپێی نەریت لە سەرەتای سەدەی یازدەدا لە کچێکی باکرە لە شاخەکانی لوڕستان لەدایک بووە. کەسایەتییەکی قۆناغی سەرەتایی و ئەفسانەیی باوەڕەکەیە؛ سەردەمەکەی لە شیعرە پیرۆزەکانیاندا وەک سەرەتای ئایینەکە لە ناوچە شاخاوییەکان بیر دەخرێتەوە.
باوەڕ بە دەرکەوتنی خودا
بۆ تێگەیشتن لە شا خۆشین، پێویستە لە باوەڕە تایبەتە یارسانییەکە بە دەرکەوتنی خودا تێ بگەین. ئەهلی حەق باوەڕیان وایە زاتی خودا بە تەواوی دوور نەماوەتەوە، بەڵکو لە سەردەمە یەک لە دوای یەکەکانی مێژوودا بە شێوەی مرۆڤ هاتووەتە ناو جیهان؛ لە نەریتەکەیاندا ئەمە بە مەزهەرییەت، واتە دەرکەوتنە خوداییەکان، ناودەبرێت. لە هەر سەردەمێکدا خودا لە دەرکەوتنێکی سەرەکیدا دەردەکەوێت، لەگەڵ دەرکەوتنی لاوەکی، و حەقیقەتی خۆی لە نوێوە بۆ مرۆڤایەتی ئاشکرا دەکات. ئەم باوەڕە بە هاتنی یەک لە دوای یەکی خودا بۆ ناو جیهان، یەکێکە لە خەسڵەتە پێناسەکەرەکانی ئایینەکە.
شیعرە پیرۆزەکانی یارسانییەکان، کەلامی سەرەنجام، بیرەوەریی ئەم سەردەمانە دەپارێزن و دەرکەوتنە یەک لە دوای یەکەکانی خودا دەگێڕنەوە: سەردەمی خاوندگار، دروستکەر؛ سەردەمی عەلی؛ سەردەمی شا خۆشین؛ و سەردەمی سوڵتان سەهاک، کۆتاییترین و ئەو سەردەمەی حەقیقەتی خودایی تێیدا تەواو ئاشکرا بوو. هەر یەکێکیان بەشێکە لە ئاشکراکردنی بەردەوامی زاتی خودا لە جیهاندا. شا خۆشین وەک سێیەمی ئەم دەرکەوتنە مەزنانە شوێنی خۆی هەیە، کەسایەتییەکی پڕڕووناکیی مێژووی سەرەتایی باوەڕەکە؛ چیرۆکەکەی دەبێت لە چوارچێوەی ئەم دیدە فراوانەدا لێک بدرێتەوە کە خودا جار لە دوای جار دێتە ناو شاخەکان و خەڵکی ناوچە شاخاوییەکان.
خاڵە سەرەکییەکان
شا خۆشین دەرکەوتنێکی خوداییە کە لە باوەڕی یارسانیی کورد ڕێزی لێدەگیرێت.
بە سێیەمی دەرکەوتنە مەزنەکان دادەنرێت، پێش سوڵتان سەهاک.
ناوی کاتی لەدایکبوونی بە موبارەک دەگێڕدرێتەوە و سەردەمەکەی لە لوڕستان ڕوو دەدات.
نەریتەکە دەڵێت لە کچێکی باکرە و لە تەنۆچکەیەکی ڕووناکیی خۆر لەدایک بووە.
سەردەمەکەی نوێنەرایەتیی قۆناغی سەرەتایی و پێکهاتنی باوەڕەکە لە ناوچە شاخاوییەکان دەکات.
کەسایەتییەکی ئەفسانە پیرۆزەکانە، نە کەسێک کە بە بەڵگەی مێژوویی پتەو ناسرابێت.
زانیارییە کورتەکان
ناو: شا خۆشین (هەروەها بابا خۆشین، شا خوشین)؛ ناوی کاتی لەدایکبوون: موبارەک
جۆر: دەرکەوتنێکی خودایی لە باوەڕی یارسانیدا
پلە: سێیەمی دەرکەوتنە مەزنەکان، پێش سوڵتان سەهاک
کاتی لەدایکبوون: سەرەتای سەدەی 11، لە لوڕستان (لورستان)
شێوەی لەدایکبوون: بە لەدایکبوو لە کچێکی باکرە و لە تەنۆچکەیەکی ڕووناکیی خۆر دادەنرێت
سەردەم: سەردەمی لوڕستان، قۆناغی سەرەتایی باوەڕەکە لە ناوچە شاخاوییەکان
باپیری لە لای دایکەوە: میرزا ئەمانە، سەرۆکی گوندێک لە لوڕستان
هاوەڵەکان: بەپێی نەریت چوار فریشتەی یاریدەدەر هاوەڵی بوون
گرنگی: نوێنەرایەتیی گەشەی سەرەتایی باوەڕە یارسانییەکە دەکات
ئایین: یارسانی، ئەهلی حەق، ئایینێکی کوردیی زاگرۆس
سێیەمین دەرکەوتنی خودایی
لە ڕیزبەندیی دەرکەوتنە خوداییەکانی یارسانیدا، شا خۆشین پلەی سێیەمی لە نێو دەرکەوتنە مەزنەکاندا هەیە. یەکەمین دەرکەوتن هی دروستکەرە، خاوندگار، کە جیهانی هێنایە بوون؛ دووەمین هی عەلییە، ئەو کەسایەتییە ڕێزلێگیراوەی لە ئیسلامی شیعەشدا ڕۆڵێکی ناوەندی هەیە؛ سێیەمین شا خۆشینە؛ و چوارەمین و کۆتاییترین دەرکەوتنی مەزن سوڵتان سەهاکە، کە باوەڕەکە لە سەردەمی ئەودا شێوەی کۆتایی خۆی وەرگرت. بەمە شا خۆشین لە زنجیرەی دەرکەوتنە هەرە بەرزەکاندا شوێنی خۆی هەیە؛ دەرکەوتنی خودا لە جیهاندا، لە سەردەمێک پێش تەواوبوونی ئاشکراکردنی حەقیقەتی خودایی لە باوەڕەکەدا.
شا خۆشین وەک سێیەمی ئەم دەرکەوتنانە نوێنەرایەتیی قۆناغێکی چارەنووسساز دەکات لە پەرەسەندنی دیدی یارسانی بۆ مێژووی پیرۆز. سەردەمەکەی دوای دەرکەوتنە بنیاتنەرەکانی دروستکەر و عەلی دێت و ڕێگا بۆ کۆتاییترین و تەواوترین ئاشکراکردنی حەقیقەتی خودایی لە سەردەمی سوڵتان سەهاک خۆش دەکات. لە تێگەیشتنی باوەڕداراندا هەر دەرکەوتنێک لەسەر ئەوەی پێش خۆی بنیاد دەنرێت و هەنگاو بە هەنگاو شوێنکەوتووان بەرەو تەواوی حەقیقەتی خودایی دەبات. شا خۆشین بەستەرێکی بنەڕەتیی ئەم زنجیرەیەیە؛ وەک موژدەبەخشی ئەو بەیانەی کە لەگەڵ سوڵتان سەهاکدا بە تەواوی دەردەکەوێت.
لەدایکبوون لە کچێکی باکرە
لەدایکبوونی شا خۆشین بە وێنەی پڕڕووناکیی ئەفسانە پیرۆزەکان دەگێڕدرێتەوە. نەریتەکە دەڵێت ناوی کاتی لەدایکبوونی موبارەک بوو و لە ناوچەی لوڕستان لەدایک بوو، ئەو شوێنەی باپیری لە لای دایکەوە، میرزا ئەمانە، سەرۆکی گوندێک بوو. بەڵام شێوەی دووگیانبوونی دایکی، وەک نەریتەکە دەیگێڕێتەوە، پەرجوو بوو: دایکی هێشتا باکرە بوو کە دووگیان بوو؛ لە وێنەی ئەفسانەکەدا تەنۆچکەیەکی خۆر دووگیانی کردبوو، خودی ڕووناکیی خودا کە دەهاتە ناو جیهان.
ئەفسانەکە بەردەوام دەبێت: باوکی کچەکە بەهۆی دووگیانبوونە نهێنییەکەیەوە تووڕە بوو و باوەڕی نەدەکرد؛ لە شاخەکان بەجێی هێشت. ئەو بە دڵی پڕ لە پەشێوی لە شاخەکاندا دەگەڕا، تا ئەسپەسوارێکی نهێنی بە ناوی کاکە ڕایا دەرکەوت و پێی گوت منداڵێکی ڕووناکی لەدایک دەکات. ئەم وێنەی لەدایکبوونی منداڵێکی خودایی لە کچێکی باکرە بەهۆی ڕووناکیی خۆرەوە، لە نەریتی یارسانیدا دووبارە دەبێتەوە؛ لە لەدایکبوونی خودی سوڵتان سەهاک لە خاتوونی ڕەزباری باکرەشدا دەبینرێتەوە. ئەم وێنەیە ئەو باوەڕە بنەڕەتییە یارسانییە دەردەبڕێت کە خودا بەڕاستی، بە ڕووناکی و بە جەستە، دێتە ناو جیهانی مرۆڤ.
سەردەمی لوڕستان
سەردەمی شا خۆشین بە ڕوونی بە لوڕستانەوە گرێدراوە، خاکە شاخاوییەکەی لوڕ و لەکەکان لە باشووری ناوچەی گۆران؛ ئەم چوارچێوە جوگرافییە گرنگە. توێژەران ئەفسانەکانی شا خۆشین بە نوێنەرایەتیی سەرەتاییترین قۆناغی پێکهاتنی باوەڕە یارسانییەکە لە ناوچە شاخاوییەکان لێک دەدەنەوە، چینی لوڕیی نەریتەکە؛ پێش ئەوەی باوەڕەکە لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا، لە باکوورتر، لە ناوچە گۆرانییەکەی هەورامان شێوەی کۆتایی خۆی وەربگرێت. بە دەربڕینێکی دیکە، شا خۆشین سەر بە سەرەتای ئایینەکەیە.
بەم پێیە کەسایەتیی شا خۆشین شاهیدێکی بەهادارە بۆ ڕەگە قووڵەکان و گەشەی هێواش و بەردەوامی باوەڕی یارسانی. سەردەمی لوڕستانی ئەو ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە نەریتەکە بە تێپەڕبوونی کات گەشەی کردووە؛ سەرەتا لە نێو لوڕ و لەکەکانی ناوچە شاخاوییەکانی باشوور شێوەی وەرگرتووە، پاشان لە نێو کوردە گۆرانییەکاندا گەیشتووەتە شێوە کلاسیکییەکەی. یارسانییەکان بە ڕێزگرتن لە شا خۆشین بیر لە سەردەمی سەرەتایی و پێکهاتنی ئایینەکەیان دەکەنەوە؛ ئەو بەستەرێکە لە نێوان سەرەتای ئەفسانەیی باوەڕەکە و گەشەی دواتری کە پشتبەستنی بە مێژوو زیاترە. ئەو دەرکەوتنەکەی سەردەمی سەرەتایی ناوچە شاخاوییەکانە، ئەو ڕووناکییە خوداییەی سەرەتا بەسەر لوڕستاندا درەوشایەوە.
هاوەڵە فریشتەکان
لە تێگەیشتنی یارسانیدا هەر دەرکەوتنێکی خودایی بە تەنها ڕوو نادات، بەڵکو دەستەیەکی پیرۆز هاوەڵیەتی؛ کۆمەڵێک بوونەوەری پیرۆز کە لەگەڵ دەرکەوتنە خوداییەکەدان. نەریتەکە دەڵێت لەگەڵ هەر دەرکەوتنێکدا دەستەیەکی چوار فریشتەی یاریدەدەر و ژنێکی پیرۆز هەن؛ هاوەڵی هاتنی خودان بۆ ناو جیهان و لە کارەکەیدا یارمەتی دەدەن. ئەم نەخشەی دەرکەوتنی خودا لە ناو هاوەڵە فریشتەکانیدا، لە هەموو سەردەمەکانی باوەڕەکەدا دەبینرێت.
ئەم باوەڕە لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا بە تەواوترین شێوە دەردەبڕدرێت، لە دەستە پیرۆزەکەی هەفت تەن، حەوت جەستە یان حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە کە هاوەڵی دەرکەوتنەکەی بوون و لە ڕێکخستنە پیرۆزە یارسانییەکەدا ڕۆڵێکی ناوەندییان هەیە. ئەو دەستەیەی لە سەردەمی پێشووتر هاوەڵی شا خۆشینە، بەشێکە لە هەمان دید: خودا هەرگیز بە تەنها دەرناکەوێت، بەڵکو هەمیشە لە ناو کۆمەڵێک هاوەڵی پیرۆزی فریشتەی یاریدەدەر دەردەکەوێت. بەمە کەسایەتیی شا خۆشین لە ناو باوەڕە دەوڵەمەندە یارسانییەکە بە فریشتەکاندا شوێنی خۆی دەگرێت؛ ئەو دیدە ورد و ئاڵۆزە بۆ بوونەوەرە پیرۆزەکان کە هەر هاتنێکی خودا بۆ ناو جیهان دەورە دەدەن و پشتگیریی دەکەن.
مۆسیقا و سەرخۆشیی ڕۆحانی
نەریتی یارسانی بە قووڵی بە مۆسیقای پیرۆز و نیایشی پڕسەرخۆشیی ڕۆحانییەوە گرێدراوە؛ ئەم لایەنەش بۆ سەردەمە سەرەتاییەکانی باوەڕەکە دەگەڕێتەوە. نیایشی ئەهلی حەق لە دەوری کۆبوونەوەی کۆمەڵگا بۆ گۆرانیگوتن و خوێندنەوەی کەلامی پیرۆز ڕێک دەخرێت، بە مۆسیقای تەنبور، ئەو ئامێرە ژێدارە ملدرێژەی خۆیشی بە پیرۆز دەزانرێت. زۆرجار جووڵەی پیرۆز و دۆخێکی سەرخۆشیی ڕۆحانی لەگەڵیدان. باوەڕداران لە ڕێگای مۆسیقا و گۆرانییەوە هەوڵ دەدەن پەیوەندیی ڕۆحانی لەگەڵ خودا ببەستن.
نەریتەکە لە کەسایەتیی شا خۆشین و سەردەمی لوڕستانی ئەودا بیر لە ژیانی سەرەتایی نیایشی باوەڕەکە دەکاتەوە؛ گۆرانی و نیایشە پڕسەرخۆشییە ڕۆحانییەکان کە ڕێزیان لە دەرکەوتنە خوداییەکان دەگرت و حەقیقەتەکانیان دەگواستەوە. مۆسیقا پیرۆزەکەی یارسانییەکان کە لە درێژەی سەدەکاندا بە ژێی تەنبور گواستراوەتەوە، یەکێکە لە جوانترین و تایبەتترین خەسڵەتەکانی ئایینەکە. ئەم مۆسیقایە باوەڕدارانی ئەمڕۆ بە سەردەمە پڕڕووناکییەکانی ڕابردووەوە دەبەستێتەوە، لەوانە سەرەتای باوەڕەکە لە سەردەمی شا خۆشین. لە مۆسیقاکەدا دەرکەوتنەکان زیندوو دەمێننەوە.
لە لوڕستانەوە بۆ هەورامان
باشترین تێگەیشتن لە کەسایەتیی شا خۆشین ئەوەیە وەک بەشێک لە ڕەوتێکی فراوانتری گەشەی باوەڕی یارسانی ببینرێت، لە قۆناغی سەرەتایی لە لوڕستانەوە بەرەو شێوە کلاسیکییەکەی لە ناوچەی گۆران. ئەگەر سەردەمی شا خۆشین نوێنەرایەتیی سەرەتای ئایینەکە لە نێو لوڕەکانی ناوچە شاخاوییەکانی باشوور دەکات، ئەوا لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا، لە ناوچە گۆرانییەکەی هەورامان، باوەڕەکە شێوەی کۆتایی خۆی وەرگرت، دەقە پیرۆزەکانی داڕێژران و پیرۆزترین پەرستگەکەی دامەزرا لە پەردیوەر.
ئەم ڕەوتە لە لوڕستانەوە بۆ هەورامان گەشەی جوگرافی و مێژوویی باوەڕەکە نیشان دەدات، لە سەرەتای ئەفسانەییەوە تا گەشەی تەواو. شا خۆشین لە نزیکی دەستپێکی ئەم ڕێگایەدا وەستاوە، ئەو دەرکەوتنە سەرەتاییەی سەردەمەکەی ڕێگای بۆ تەواوبوونی ئاشکراکردنی حەقیقەتی خودایی خۆش کرد. یارسانییەکان لە بەردەوامیی دەرکەوتنەکاندا، لە دروستکەرەوە بە عەلی و شا خۆشیندا تا سوڵتان سەهاک، ئاشکراکردنی بەردەوامی یەک نەخشەی خودایی دەبینن. شا خۆشین قۆناغێکی حەتمیی ئەم ڕەوتە پیرۆزەیە، ڕووناکیی لوڕستان کە ئاماژەی بۆ بەیانی هەورامان دەکرد.
هێما و مانا
کەسایەتیی شا خۆشین پڕە لە مانای هێمایی. وەک منداڵێکی ڕووناکی کە لە کچێکی باکرە و لە تەنۆچکەیەکی خۆر لەدایک بووە، ئەو باوەڕە بنەڕەتییە یارسانییە بەرجەستە دەکات کە خودا بەڕاستی دێتە ناو جیهانی مرۆڤ و لە نێو شاخەکاندا جەستە و ڕووناکی وەردەگرێت. وێنەکانی لەدایکبوونی، خۆر، ڕووناکی، دایکی باکرە و منداڵی درەوشاوە، دیدی باوەڕەکە بۆ خودا دەردەبڕن؛ خودایەکی ڕووناک کە لە ناو جیهاندا ئامادەیە و کاری تێدا دەکات، نە ئەوەی لێی دوور بێت.
شا خۆشین وەک سێیەمی دەرکەوتنە مەزنەکان و موژدەبەخشی سەردەمی لوڕستان، هێمای سەرەتای باوەڕەکەیە؛ یەکەمین درەوشانەوەی ڕووناکیی خودا بەسەر ناوچە شاخاوییەکاندا، پێش ڕۆشنایی تەواوی لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا. نوێنەرایەتیی ڕەگە قووڵەکان و پەرەسەندنی هێواش و بەردەوامی نەریتی یارسانی دەکات، هەروەها ئەو باوەڕەی کە مێژووی پیرۆز ئاشکراکردنێکی پێشڕەوی حەقیقەتی خوداییە و هەر دەرکەوتنێک درەوشانەوەیەکی نوێی حەقیقەتە. تێڕامان لە شا خۆشین تێڕامانە لە سەرەتای پڕڕووناکیی باوەڕێک کە لەسەر ئەو تێگەیشتنە دامەزراوە: خودا جار لە دوای جار بە ڕووناکی دێتە ناو جیهان.
شا خۆشین و کوردەکان
شا خۆشین شوێنێکی خۆشەویستی لە میراتی باوەڕی یارسانیدا هەیە، یەکێک لە ئایینە تایبەتەکانی جیهانی کورد؛ لەم ڕێگایەشەوە لە میراتی فراوانتری کورد و خزمە لوڕییەکانیاندا. سەردەمی لوڕستانی ئەو ڕەگی مێژووی سەرەتایی باوەڕەکە لە ناوچە شاخاوییەکانی لوڕ و لەکەکان دادەکوتێت، ئەو گەلانەی بە نزیکی بە کوردەوە پەیوەستن؛ لە کاتێکدا باوەڕەکە شێوەی کۆتایی خۆی لە نێو کوردە گۆرانییەکان وەرگرت. لە کەسایەتیی شا خۆشیندا جیهانە شاخاوییە هاوبەشەکەی ئەم گەلانە دەردەبڕدرێت. ئەو سەر بە میراتە قووڵە ئایینییەکەی زاگرۆسە.
بۆ کۆمەڵگای یارسانی کە وەک کەمینە ئایینییەکانی دیکەی کورد ڕووبەڕووی تێگەیشتنی هەڵە و فشار بووەتەوە، دەرکەوتنە سەرەتاییەکانی وەک شا خۆشین باوەڕەکە بە مێژوویەکی پیرۆزی درێژ و پڕڕووناکییەوە دەبەستنەوە؛ مێژوویەک کە بۆ سەرەتای نەریتەکە لە ناوچە شاخاوییەکان دەگەڕێتەوە. ڕێزگرتن لە شا خۆشین ڕێزگرتنە لە کۆنی و قووڵایی بینینە ڕۆحانییەکانی باوەڕی یارسانی و ناسینەوەی هەمەجۆریی ئایینیی دەوڵەمەندی جیهانی کورد و ناوچە شاخاوییەکان؛ جیهانێک کە تێیدا نەریتێکی هێندە تایبەتی وەک ئەهلی حەق گەشەی کردووە، بە مێژووی پیرۆزی خۆیەوە بۆ هاتنی خودا بە ڕووناکی بۆ ناو شاخەکان.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا شا خۆشین کەسایەتییەکی مێژووییە؟ بە پێچەوانەی سوڵتان سەهاک، کە بە گشتی بە کەسێکی مێژوویی سەدەی چواردە یان پازدە دادەنرێت، شا خۆشین زیاتر کەسایەتییەکی ئەفسانەییە و سەر بە چینی سەرەتایی و پڕبینینی ڕۆحانیی نەریتەکەیە. چیرۆکە پڕڕووناکییەکانی لەدایکبوونی لە کچێکی باکرە و دەرکەوتنی خودایی، باشترە وەک ئەفسانەی پیرۆز لێک بدرێنەوە لەوەی وەک مێژووی بەڵگەدار بخوێندرێنەوە. ڕاستگۆیانەترین شێوە ئەوەیە بەم جۆرە بناسرێنرێت: کەسایەتییەکی پیرۆزی سەرەتای ئەفسانەیی باوەڕەکە، نە کەسێکی مێژوویی کە بتوانرێت بەرواری ژیانی بە دڵنیایی دیاری بکرێت.
بۆچی هەندێک جار یارسانییەکان بە ئەوانەی عەلی بە خودا دەزانن ناودەبرێن؟ چونکە لە ڕێکخستنە یارسانییەکەدا عەلی بە یەکێک لە دەرکەوتنە خوداییەکان دادەنرێت، هەندێک کەسی دەرەوەی باوەڕەکە ناوی سووکایەتیئامێزیان لێ ناون کە وا نیشان دەدەن عەلی دەپەرستن. یارسانییەکان ئەم ناوانە ڕەت دەکەنەوە، چونکە باوەڕەکەیان بە هەڵە دەناسێنن. یارسانی نەریتێکی ئایینیی تایبەتە، بە خوداناسیی ئاڵۆزی خۆی بۆ دەرکەوتنی خودا؛ تەنها مەزهەبێک نییە کە بە ڕێزگرتن لە عەلی پێناسە بکرێت. شایستەیە بە پێوەرەکانی خۆی لێی تێ بگەین.
ئایا باوەڕ بە دەرکەوتنی خودا ئەوە دەگەیەنێت کە یارسانییەکان چەند خودایەک دەپەرستن؟ نەخێر. باوەڕی یارسانی وایە یەک حەقیقەتی خودایی لە سەردەمە یەک لە دوای یەکەکانی مێژوودا بە شێوەی مرۆڤ دەردەکەوێت؛ باوەڕێک بە هاتنی خودا بۆ ناو جیهان و، لە تێگەیشتنی ئەواندا، بە گەشتی ڕۆح بە ژیانە یەک لە دوای یەکەکاندا. ئەمە خوداناسییەکی تایبەتە کە دەبێت لە چوارچێوەی خودی باوەڕەکەدا لێک بدرێتەوە، نە بە پێوەرەکانی ئایینەکانی دیکە هەڵسەنگێندرێت. کەسایەتییەکانی وەک شا خۆشین بە دەرکەوتنی هەمان یەک حەقیقەتی خودایی و قۆناغەکانی ئاشکراکردنی خۆی دادەنرێن؛ لە ناو نەریتێکدا کە دیدی کۆن و یەکگرتووی خۆی بۆ پیرۆزی هەیە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
سوڵتان سەهاک: چوارەمین دەرکەوتنی خوداییی باوەڕی یارسانی کە ئاشکراکردنی حەقیقەتی تێیدا تەواو بوو
پەردیوەر: پیرۆزترین پەرستگە، ئەو شوێنەی باوەڕەکە شێوەی کۆتایی خۆی لێ وەرگرت
کەلامی سەرەنجام: دەقی پیرۆزی یارسانی کە سەردەمەکانی دەرکەوتنی خودا تۆمار دەکات
هەفت تەن: حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی دەستەی هاوەڵە فریشتەکانی خودا
تەنبور: ئامێرە پیرۆزە یارسانییەکەی نیایشی پڕسەرخۆشیی ڕۆحانی
بابا یادگار: پیرۆزێکی مەزن و پەرستگەیەکی باوەڕی یارسانی
پرسیارە باوەکان
شا خۆشین کێ بوو؟
شا خۆشین، کە بە بابا خۆشینیش ناودەبرێت و ناوی کاتی لەدایکبوونی موبارەک بوو، دەرکەوتنێکی خوداییە کە لە باوەڕی یارسانیی کورد، ئەهلی حەق، ڕێزی لێدەگیرێت. لە باوەڕی یارسانیدا کە خودا لە سەردەمە یەک لە دوای یەکەکاندا بە شێوەی مرۆڤ دەردەکەوێت، ئەو سێیەمی دەرکەوتنە مەزنەکانە، دوای دروستکەر و عەلی و پێش سوڵتان سەهاک. بەپێی نەریت لە کچێکی باکرە لە لوڕستان لەدایک بووە و کەسایەتییەکی قۆناغی سەرەتایی و ئەفسانەیی باوەڕەکەیە.
بۆچی شا خۆشین لە یارسانیدا گرنگە؟
گرنگە چونکە سێیەمی دەرکەوتنە هەرە بەرزە خوداییەکانە و کەسایەتیی سەردەمی سەرەتایی لوڕستانە؛ توێژەران ئەم سەردەمە بە نوێنەرایەتیی سەرەتاییترین قۆناغی پێکهاتنی باوەڕەکە لە ناوچە شاخاوییەکان دەزانن. سەردەمەکەی ڕێگای بۆ کۆتاییترین و تەواوترین دەرکەوتنی خودایی لە سەردەمی سوڵتان سەهاک خۆش کرد. ئەو بەستەرێکی بنەڕەتیی دیدی یارسانییە بۆ مێژووی پیرۆز وەک زنجیرەیەکی هاتنی خودا بۆ ناو جیهان.
شا خۆشین چۆن لەدایک بوو؟
نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە دایکی هێشتا باکرە بوو کە دووگیان بوو؛ تەنۆچکەیەکی خۆر، ڕووناکیی خودا، دووگیانی کرد. کاتێک باوکی باوەڕی نەکرد و لە شاخەکان بەجێی هێشت، ئەسپەسوارێکی نهێنی بە ناوی کاکە ڕایا دەرکەوت و پێی گوت منداڵێکی ڕووناکی لەدایک دەکات. ئەم وێنەی لەدایکبوونی منداڵێکی خودایی لە کچێکی باکرە بەهۆی ڕووناکیی خۆرەوە، لە نەریتی یارسانیدا دووبارە دەبێتەوە و لە لەدایکبوونی سوڵتان سەهاکیشدا دەبینرێتەوە.
ئایا شا خۆشین کەسێکی ڕاستەقینەی مێژوویی بوو؟
بە پێچەوانەی سوڵتان سەهاک کە بە گشتی بە کەسایەتییەکی مێژوویی دادەنرێت، شا خۆشین زیاتر کەسایەتییەکی ئەفسانەییە و سەر بە چینی سەرەتایی و پڕبینینی ڕۆحانیی نەریتی یارسانییە. چیرۆکە پڕڕووناکییەکانی سەبارەت بە ئەو باشترە وەک ئەفسانەی پیرۆز لێک بدرێنەوە لەوەی وەک مێژووی بەڵگەدار بخوێندرێنەوە. ڕاستگۆیانەترین ناساندنی ئەوەیە کەسایەتییەکی پیرۆزی سەرەتای ئەفسانەیی باوەڕەکەیە لە ناوچە شاخاوییەکانی لوڕستان.
سەردەمی لوڕستان چییە؟
لە ڕیزبەندیی یارسانی بۆ مێژووی پیرۆزدا، سەردەمی شا خۆشین لە لوڕستان، خاکی لوڕ و لەکەکان، ڕوو دەدات. توێژەران ئەمە بە نوێنەرایەتیی سەرەتاییترین قۆناغی پێکهاتنی باوەڕەکە لە ناوچە شاخاوییەکان لێک دەدەنەوە، پێش ئەوەی لە سەردەمی سوڵتان سەهاکدا شێوەی کۆتایی خۆی لە نێو کوردە گۆرانییەکانی هەورامان وەربگرێت. بەمە سەردەمی لوڕستان سەرەتای ئایینی یارسانی دەستنیشان دەکات.
ئەمڕۆ چۆن بیر لە شا خۆشین دەکرێتەوە؟
بیرەوەریی شا خۆشین لە شیعرە پیرۆزەکانی باوەڕی یارسانیدا، کەلامی سەرەنجام، زیندوو دەمێنێتەوە؛ ئەو دەقەی بیرەوەریی سەردەمەکانی دەرکەوتنی خودا دەپارێزێت. هەروەها لە نەریتە زیندووەکەی مۆسیقا و نیایشی پیرۆزدا کە تەنبور ناوەندەکەیە. وەک یەکێک لە دەرکەوتنە مەزنەکان، شوێنێکی ڕێزلێگیراوی لە دیدی یارسانی بۆ هاتنی خودا بۆ ناو جیهان لە درێژەی سەردەمەکاندا هەیە؛ کەسایەتییە پڕڕووناکییەکەی سەرەتای باوەڕەکە لە ناوچە شاخاوییەکان.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
ئەهلی حەق ـ ئینسایکڵۆپیدیای ئیرانیکا
ئەهلی حەق (شا خوشین) ـ ویکی شیعە
یارسانی (سەردەمەکانی دەرکەوتنی خودا) ـ مێژووی کوردستان
یارسانی: شا خۆشین ـ کۆمەڵەی مۆسیقای مورادی