پێشەکی
ئێزدییەتی یەکێکە لە کۆنترین و تایبەتمەندترین باوەڕەکانی جیهانی کورد؛ ئایینە یەکخوداییەکەی گەلی ئێزدی. لەسەر پەرستنی یەک خودا و ڕێزگرتن لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە چڕ دەبێتەوە، کە مەلەکی تاووس، تاووس مەلەک، سەرکردایەتییان دەکات؛ باوەڕێکی زۆر کۆن و پڕ نهێنییە، بە پەرستگا پیرۆزەکەی لە دۆڵی پیرۆزی لالش لە باکووری عێراق. بۆ شوێنکەوتوانی یەکێکە لە کۆنترین ئایینەکانی سەر زەوی؛ و لە سەدەکانی تێگەیشتنی هەڵە و چەوساندنەوەی ترسناکدا بەردەوام ماوە.
لە ناوەڕۆکی ئێزدییەتیدا باوەڕ بە یەک خودا هەیە، بە ناوی خودێ، کە جیهانی خوڵقاندووە و چاودێریکردنی بە حەوت بوونەوەری پیرۆز یان مەلەک سپاردووە؛ لە پێشی هەموویان تاووس مەلەک، مەلەکی تاووسە. باوەڕەکە ڕێز لە پیرەکەی سەدەی دوازدەیەم، شێخ عەدی، دەگرێت کە مەزارەکەی لە لالش پیرۆزترین مەزاری باوەڕەکەیە؛ و لە ڕێگەی نەریتێکی زارەکیی دەوڵەمەندی سرودە پیرۆزەکان و چینێکی ڕۆحانیی بۆماوەیی و جەژنە گەورەکانی ساڵی ئایینییەوە بە ناو نەوەکاندا دەگوازرێتەوە.
تێگەیشتن لە ئێزدییەتی تێگەیشتنە لە باوەڕێک بە قووڵایی و خۆڕاگریی سەرنجڕاکێش؛ ئایینێکی کۆنی گەلی کورد کە سەرەڕای سەختییە نائاساییەکان نەریتە پیرۆزەکانی پاراستووە. لە مێژە دراوسێکانی بە هەڵە لێی تێگەیشتوون و بە توندی چەوسێنراوەتەوە؛ بەڵام ئێزدییەتی هێشتا باوەڕێکی زیندووی چەند سەد هەزار کەسە، بەشێکی بەهادار و بێجێگرەوە لە میراتە ڕۆحانییەکەی کورد و جیهانی فراوانتر. ئەم بابەتە تێڕوانینێکی گشتیی باوەڕەکان و کەسایەتییە پیرۆزەکان و شوێنە پیرۆزەکان و نەریتە بەردەوامەکانی پێشکەش دەکات.
ناوەڕۆک
یەک خودا و حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە
ئێزدییەتی چییە؟
ئێزدییەتی، کە بە شەرفەدینیش ناوی دەبرێت، ئایینە ئەتنیکییە یەکخوداییەکەی ئێزدییەکانە؛ گەلێکی کوردیزمان کە بە سەرەکی لە باکووری عێراق دەژین و کۆمەڵگەیان لە سووریا و تورکیا و دیاسپۆرای سەرانسەری جیهاندا هەیە. لەسەر باوەڕ بە یەک خودا، خودێ، دامەزراوە؛ کە جیهانی خوڵقاندووە و چاودێریکردنی بە حەوت بوونەوەری پیرۆز، بە ناوی مەلەک، سپاردووە؛ لە پێشیان تاووس مەلەک، مەلەکی تاووسە. باوەڕەکە ڕێز لە پیرەکە، شێخ عەدی، دەگرێت و ناوەندەکەی پەرستگا پیرۆزەکەی لالشە. ئایینێکی کۆنە بە ڕەگی قووڵی پێش ئیسلام، کە بە نەریتێکی زارەکیی دەوڵەمەندی سرودە پیرۆزەکان و چینێکی ڕۆحانیی بۆماوەیی دەگوازرێتەوە؛ و کەسی گۆڕیوە بۆ باوەڕەکە وەرناگرێت: مرۆڤ بە ئێزدی لەدایک دەبێت.
یەک خودا و حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە
لە بنەمای ئێزدییەتیدا باوەڕ بە یەک خودا هەیە، کە زۆرجار خودێی پێ دەگوترێت؛ تاکە خوڵقێنەری هەتاهەتایی هەموو شتێک. ئێزدییەتی بە توندی یەکخوداییە و یەکێتیی خودا بنەما ناوەندییەکەیەتی. بەپێی باوەڕەکە، خودا جیهانی خوڵقاند و پاشان چاودێریکردن و بەڕێوەبردنی بە حەوت بوونەوەری پیرۆز سپارد، کە زۆرجار بە حەوت مەلەک یان کۆمەڵەی حەوتەکە ناویان دەبرێت؛ وەک دەرکەوتنی خودایی لێیان تێ دەگەن، ئەو واسیتانەی خودا لە ڕێگەیانەوە جیهان بەڕێوە دەبات.
پێشەنگی ئەم حەوتە تاووس مەلەکە، مەلەکی تاووس؛ سەرکردەی بوونەوەرە پیرۆزەکان کە خودا دەسەڵاتی بەسەر جیهاندا پێ داوە. ئەندامەکانی تری کۆمەڵەی حەوتەکە بە کەسایەتییە پیرۆزەکانی مێژووی پیرۆزی باوەڕەکەوە پەیوەستن؛ لەوانە شێخ عەدی و پیرە ڕێزلێگیراوەکانی تری وەک شێخ شەمس. لە خوداناسیی ئێزدیدا خودی خودا بە تەواوی لە سنوورەکانی جیهان تێپەڕیوە و دوورە؛ و خودایی لە ڕێگەی حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، و پێش هەموویان تاووس مەلەکەوە، لەگەڵ جیهانی خوڵقێنراو مامەڵە دەکات و چاودێری دەکات. ئەم ڕوانگەی یەک خودایە کە لە ڕێگەی کۆمەڵەیەکی پیرۆزی حەوتەوە کار دەکات، یەکێکە لە سیمای پێناسەکەری باوەڕەکە.
خاڵە سەرەکییەکان
ئێزدییەتی باوەڕە کۆنە یەکخوداییەکەی ئێزدییە کوردەکانە.
لەسەر یەک خودا، خودێ، خوڵقێنەری هەموو شتێک، چڕ دەبێتەوە.
خودا جیهانی بە حەوت بوونەوەری پیرۆز، کۆمەڵەی حەوتەکە، سپارد.
سەرکردەکەیان تاووس مەلەکە، مەلەکی تاووس.
باوەڕەکە ڕێز لە شێخ عەدی دەگرێت و ناوەندەکەی پەرستگای لالشە.
ئایینێکی ئەتنیکییە کە کەسی گۆڕیوە بۆ باوەڕەکە وەرناگرێت و بە نەریتی زارەکی دەگوازرێتەوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: ئێزدییەتی (ئێزیدییەتی)؛ هەروەها شەرفەدین، داسنی
جۆر: ئایینی ئەتنیکیی یەکخودایی ئێزدییە کوردەکان
خودا: یەک خودا، کە زۆرجار خودێی پێ دەگوترێت
بوونەوەرە پیرۆزەکان: حەوتەکە (کۆمەڵەی حەوتەکە)، دەرکەوتنی خودایی
بوونەوەرە پیرۆزە سەرەکییەکە: تاووس مەلەک، مەلەکی تاووس
پیرە ڕێزلێگیراوەکە: شێخ عەدی کوڕی موسافیر (سەدەی 12)
پەرستگای پیرۆز: لالش، لە باکووری عێراق
دەقە پیرۆزەکان: نەریتێکی زارەکیی سرودەکان، قەولەکان، بە کوردی
ئەندامێتی: تەنها بە لەدایکبوون؛ باوەڕەکە کەسی گۆڕیوە بۆی وەرناگرێت
گەورەترین جەژن: جەژنی جەم، زیارەتی پاییزی لالش
تاووس مەلەک، مەلەکی تاووس
خۆشەویستترین و ناوەندیترین کەسایەتیی پیرۆزی ئێزدییەتی دوای خودا تاووس مەلەکە، مەلەکی تاووس، سەرکردەی حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە. ناوەکەی واتە مەلەکی تاووس یان پاشای تاووس؛ سەرۆکی کۆمەڵەی حەوتەکەیە، ئەو بوونەوەرەی خودا دەسەڵاتی بەسەر جیهاندا پێ سپاردووە. هێندە ناوەندییە کە ئێزدییەکان خۆیان بە میلەتێ تاووس مەلەک، نەتەوە یان خەڵکی مەلەکی تاووس، ناو دەبەن. وەک بوونەوەرێکی شکۆدار و چاکەخواز ڕێزی لێ دەگیرێت؛ واسیتە ڕووناکەکەی چاودێریی خودا بۆ جیهانی خوڵقێنراو.
لە باوەڕی ئێزدیدا تاووس مەلەک بوونەوەرێکی بە تەواوی چاک و پیرۆزە؛ پێشەنگی مەلەکەکانی خودا و هێنەری بەرەکەتی خودا بۆ جیهان. تاووس، بە جوانیی درەوشاوە و ڕەنگاوڕەنگەکەی، بە شێوەیەکی شیاو هێمای شکۆکەیە؛ و بە نوێبوونەوە و جوانی و ڕووناکیی خوداییەوە پەیوەستە. دەبێت لە بەرامبەر مێژووێکی درێژ و ئازاربەخشی تێگەیشتنی هەڵەدا جەخت بکرێتەوە کە ئێزدییەکان تاووس مەلەک بە تەواوی چاکەخواز دەزانن؛ سەرۆکی مەلەکە گەورەکانە و هەرگیز کەسایەتییەکی خراپە نییە. ڕێزگرتن لە مەلەکی تاووس وەک سەرکردەی بوونەوەرە پیرۆزەکان لە خودی ناوەڕۆکی باوەڕی ئێزدیدایە؛ و قووڵترین خۆشەویستی و ڕێزی بۆ هەیە.
شێخ عەدی و لالش
ڕێزلێگیراوترین پیری ئێزدییەتی شێخ عەدی کوڕی موسافیرە؛ پیاوێکی پیرۆزی سەدەی دوازدەیەم کە لە دۆڵی لالش نیشتەجێ بوو و شێوە کلاسیکییەکەی باوەڕەکە لە دەوریدا شێوەی گرت. شێخ عەدی وەک یەکێک لە پیرۆزترین کەسایەتییەکانی ئایینەکە ڕێزی لێ دەگیرێت، کە بە خوداییەوە بە توندی پەیوەستە؛ ژیان و فێرکارییەکەی لە ناوەندی نەریتی ئێزدیدان. مەزارەکەی لە لالش تاکە پیرۆزترین مەزاری باوەڕەکەیە؛ ناوەندی پەرستش و زیارەتی ئێزدییەکان.
دۆڵی پیرۆزی لالش، لە شاخەکانی باکووری عێراق، دڵی ڕۆحانیی ئێزدییەتییە؛ پیرۆزترین شوێنەکەی لەسەر زەوی. هەر ئێزدییەک هیواخوازە لە ژیانیدا لانیکەم جارێک زیارەتی لالش بکات؛ دۆڵەکە، بە مەزاری شێخ عەدی لە ناوەندیدا و کانییە پیرۆزەکان و قوببە کۆنیکییە بەرزەکانی مەزارەکان، شوێنی گەورەترین جەژنی باوەڕەکەیە، جەژنی جەمی پاییز. لالش بۆ ئێزدییەکان ئەوەیە کە پیرۆزترین پەرستگاکان بۆ باوەڕەکانی ترن؛ ناوەندە پیرۆزەکە کە هەموو ژیانی ئایینیی کۆمەڵگەکە ڕووی تێ کردووە، شوێنێکی زۆر پیرۆز و ناوەندی ناسنامە و پەرستشی ئێزدییەکان.
خوڵقاندن و گەردوونی پیرۆز
گێڕانەوەی خوڵقاندنی ئێزدی یەکێکە لە جوانترین و تایبەتمەندترینەکان لە نەریتە ئایینییەکانی ناوچەکەدا. بەپێی ئەو، خودا سەرەتا بە تەنها هەبوو و لە ڕووناکیی خودایی مروارییەکی سپیی درەوشاوەی خوڵقاند؛ کە هەموو جیهانی خوڵقێنراو بە شێوەیەکی هێشتا بەرجەستەنەبوو تێیدا هەبوو. لەم مروارییە سەرەتاییەوە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە هاتنە دەرەوە؛ بە تێپەڕبوونی کات مروارییەکە کرایەوە و گەردوونی ماددی شێوەی گرت، ئاسمانەکان و زەوی لە ڕێگەی ئەو بوونەوەرە پیرۆزانەوە هاتنە بوون کە خودا دیاریی کردبوون.
گەردوونی ئێزدی پڕە لە پیرۆزی. باوەڕەکە توخمەکانی ئاگر و ئاو و هەوا و خاک بە پیرۆز دەزانێت و ئێزدییەکان ئاگادارن پیسیان نەکەن. لە نوێژدا ڕوو لە خۆر دەکەن و ڕێز لە ڕووناکی وەک نیشانەی خودایی دەگرن؛ کردەوەیەک کە هەندێک جار وای کردووە ئەوانەی لە دەرەوەی باوەڕەکەن خۆرپەرستیان پێ بڵێن، هەرچەندە پەرستشەکەیان بۆ یەک خودایە کە خۆر ڕووناکییەکەی دەداتەوە. ئەم ڕێزگرتنە لە جیهانی سروشتی و ڕووناکی و توخمە پیرۆزەکان، هەستێکی قووڵ و بەردەوامی پیرۆزیی جیهانی خوڵقێنراو بە ئێزدییەتی دەبەخشێت؛ گەردوونێک کە سەرتاپای بە ئامادەبوون و چاودێریی خودایی پڕە.
نەریت و جەژنە پیرۆزەکان
ئێزدییەتی بە ناو نەوەکاندا بە یەک دەقی پیرۆزی نووسراو ناگوازرێتەوە، بەڵکو بە نەریتێکی زارەکیی دەوڵەمەند؛ پێش هەموو شتێک سرودە پیرۆزەکانی بە قەول ناسراو، کە خوداناسی و گەردوونناسی و مێژووی پیرۆزی باوەڕەکە دەپارێزن. چینێکی تایبەتی خوێنەرەوە و مۆسیقاژەنی ئایینی، قەووالەکان، ئەم سرودانە دەخوێننەوە و دەیانڵێن؛ یەکێکن لە گرنگترین پارێزەرانی میراتی ئایینی. باوەڕەکە بە سیستمێکی چینایەتیی بۆماوەیی شێخ و پیر و مریدیش ڕێک خراوە؛ کە ژیانە ئایینییەکەی ڕێک دەخات و ڕەچەڵەکە پیرۆزەکانی دەپارێزێت.
ساڵی ئایینیی ئێزدی بە جەژنە گەورەکان دیارە. گرنگترینیان جەژنی جەمە، جەژنا جەماییە؛ زیارەتێکی حەوت ڕۆژەی پاییزی لالش بۆ ڕێزگرتن لە شێخ عەدی، کاتێکی یەکگرتوویی قووڵی کۆمەڵگەکە. جەژنێکی خۆشەویستی تر سەری ساڵی ئێزدییە، چوارشەممەی سووری بەهار، کە ئەو ڕۆژە جەژن دەگرێت جیهان بە ژیان ڕازایەوە. لە تاووسگەڕاندا قەووالەکان وێنە پیرۆزەکانی مەلەکی تاووس، سەنجەق، بە ڕەوتێکی ڕێوڕەسمی لە ناو کۆمەڵگە ئێزدییەکاندا دەگەڕێنن. بە ڕێگەی ئەم نەریت و جەژن و ڕێوڕەسمە پیرۆزانەوە باوەڕەکە نوێ دەبێتەوە و کۆمەڵگەکە لە ناو نەوەکاندا بە یەکترەوە دەبەسترێت.
باوەڕێکی کۆن و ئەتنیکی
ئێزدییەتی یەکێکە لە کۆنترین ئایینە زیندووەکانی جیهان؛ شوێنکەوتوانی بە یەکێک لە هەرە کۆنترین باوەڕەکانی سەر زەوی دەیزانن، زۆر کۆنتر لە ساڵنامەکانی ئایینە گەورە ئیبراهیمییەکان. توێژەران ڕەگەکانی بۆ بنەمایەکی ئایینیی کۆنی پێش ئیسلام و تەنانەت پێش زەردەشتی لە جیهانی کورد و ئێرانیی فراوانتر دەگەڕێننەوە، کە بە نەریتی ڕۆحانیی قووڵی هیندی-ئێرانییەوە پەیوەستە. بە درێژایی سەدەکان، بە تایبەتی لە ڕێگەی ئەو چاکسازییانەوە کە لە سەدەی دوازدەیەمەوە بە شێخ عەدییەوە پەیوەست بوون، ئەم ڕەوتە کۆنە شێوە کلاسیکییە ئێزدییەکەی وەرگرت؛ کاریگەریی جۆراوجۆری لەخۆ گرت، لە هەمان کاتدا بە قووڵی باوەڕی خۆی مایەوە.
ئێزدییەتی هەروەها ئایینێکی ئەتنیکییە، بە ناسنامەی گەلی ئێزدییەوە بە توندی بەستراوە. مرۆڤ بە ئێزدی لەدایک دەبێت؛ باوەڕەکە کەسی گۆڕیوە بۆی وەرناگرێت و ئەندامێتی بۆماوەییە. بۆ پاراستنی کۆمەڵگەکە و ڕەچەڵەکە پیرۆزەکانی، ئێزدییەکان بە توندی هاوسەرگیری تەنها لە ناو باوەڕەکە و چینە گونجاوەکانی خۆیدا دەکەن. ئەم بەستەرە قووڵەی نێوان ئایین و گەل یەکێک بووە لە ڕێگاکانی پاراستنی ناسنامە جیاوازەکە و باوەڕە کۆنەکەی ئێزدییەکان لە سەردەمە درێژەکانی فشاردا؛ کۆمەڵگەیەک کە ئایین و خودی بوونی وەک گەل بە شێوەیەک بە یەکترەوە چنراون کە جیا ناکرێنەوە.
هێما و مانا
ئێزدییەتی ڕوانگەیەکی زۆر جوان و قووڵ بەرجەستە دەکات. لە باوەڕەکەیدا بە یەک خودای تێپەڕیوە لە سنوورەکانی جیهان، کە لە ڕێگەی کۆمەڵەیەکی ڕووناکی بوونەوەرە پیرۆزەکانەوە جیهان بەڕێوە دەبات، ڕوانگەیەکی خودایی پێشکەش دەکات کە لە یەک کاتدا بە تەواوی بەرزە و بە قووڵی چاودێری دەکات. لە ڕێزگرتنەکەیدا لە ڕووناکی و توخمە پیرۆزەکان و پیرۆزیی جیهانی خوڵقێنراو، هەستێکی قووڵی پیرۆزیی جیهان دەردەبڕێت. لە کەسایەتیی مەلەکی تاووسیشدا، شکۆدار و چاکەخواز و خۆشەویست، یەکێک لە جوانترین وێنەکانی نێردراوی خودایی لە هەموو ئایینەکانی ناوچەکەدا پێشکەش دەکات.
پێش هەموو شتێک، ئێزدییەتی هێمای بەردەوامی و قووڵایی ڕۆحانیی گەلی کوردە. وەک یەکێک لە کۆنترین باوەڕەکانی جیهانی کورد، کە بە نەریتێکی زارەکیی دەوڵەمەند و چینێکی ڕۆحانیی بۆماوەیی لە بەرامبەر سەدەکانی چەوساندنەوەدا پارێزراوە، بەڵگەی خۆڕاگری و داهێنانی ڕۆحانیی ئێزدییەکانە. دۆڵە پیرۆزەکەی لالش و مەلەکی تاووسە خۆشەویستەکەی و نەریتە بەردەوامەکانی هەموویان شایەتیی باوەڕێک دەدەن بە جوانی و شێلگیریی سەرنجڕاکێش. بیرکردنەوە لە ئێزدییەتی بیرکردنەوەیە لە یەکێک لە گەنجینە ڕۆحانییە گەورەکانی جیهانی کورد و میراتی ئایینیی مرۆڤایەتی.
ئێزدییەتی و کورد
ئێزدییەتی شوێنێکی بە ڕێزی تایبەتی لە میراتی کورددا هەیە؛ چونکە ئێزدییەکان یەکێکن لە کۆنترین کۆمەڵگەکانی جیهانی کورد و باوەڕەکەیان یەکێکە لە کۆنترین ئایینە ڕەسەنەکانی خاکە کوردییەکان. ئێزدییەکان گەلێکی کوردیزمانن، سرودە پیرۆزەکانیان بە کوردی دانراون، و دەسەڵاتدارە ئایینییەکانی کۆمەڵگەکە لە مێژە ناسنامە کوردییەکەی ئێزدییەکانیان پشتڕاست کردووەتەوە. بەمە باوەڕەکە بە زمان و خاک و ناسنامەی کوردییەوە بە قووڵی چنراوە؛ ئایینێکی ڕەسەنی کوردی کە زۆر کۆنە.
بۆ کورد، کە میراتە ڕۆحانییەکەی بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش دەوڵەمەند و جۆراوجۆرە، ئێزدییەتی یەکێک لە کۆنترین و بەهادارترین نەریتە ئایینییەکانی نوێنەرایەتی دەکات؛ باوەڕێک کە دەنگدانەوەی کۆنترین جیهانی ڕۆحانیی ناوچەکە لە ناو خۆیدا دەپارێزێت. ئێزدییەکان بە درێژایی سەدەکان، لەوانە لە سەردەمی خۆماندا، ئازار و چەوساندنەوەی ترسناکیان چێشتووە؛ بەڵام بە شێلگیرییەکی نائاسایی باوەڕەکەیان و نەریتە پیرۆزەکانیان و ناسنامە جیاوازەکەیان پاراستووە. ڕێزگرتن لە ئێزدییەتی ڕێزگرتنە لە قووڵایی و کۆنی و خۆڕاگریی میراتە ڕۆحانییەکەی کورد؛ و داننانە بە ئێزدییەکان وەک پارێزەرانی یەکێک لە کۆنترین باوەڕە زیندووەکانی جیهان.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئێزدییەکان «شەیتانپەرستن»؟ بە هیچ شێوەیەک نا. ئەمە دڕندەترین و بەردەوامترین درۆیە لەوانەی دەربارەی ئێزدییەکان گوتراون و بە تەواوی درۆیە. ئێزدییەکان یەک خودا دەپەرستن و تاووس مەلەک، مەلەکی تاووس، بە بوونەوەرێکی بە تەواوی چاک و پیرۆز دەزانن؛ سەرۆکی مەلەکەکانی خودا. بوختانەکە لە تێگەیشتنی هەڵەی ئەوانەی لە دەرەوەی باوەڕەکەن سەبارەت بە باوەڕەکە و کەسایەتیی مەلەکی تاووسەوە سەری هەڵدا؛ و بۆ پاساودانی سەدەکانی چەوساندنەوەی ترسناک بەکار هێنراوە. دەبێت بە توندی ڕەت بکرێتەوە: ئێزدییەکان هیچ هێزێکی خراپە وەک مەلەکی تاووس ناپەرستن و تەنانەت هیچ هێزێکی خراپەش بە مەلەکی تاووس ناناسن؛ بۆ ئەوان بوونەوەرێکی چاکە و ڕووناکی و بەرەکەتی پاکە، و باوەڕەکە هیچ جۆرێکی شەیتانپەرستی ناناسێت.
ئایا ئێزدییەتی یەکخوداییە؟ بەڵێ، بە توندی. ئێزدییەکان باوەڕیان بە یەک خودا هەیە، خودێ، تاکە خوڵقێنەری هەموو شتێک. حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، لەوانە مەلەکی تاووس، خودای جیاواز نین، بەڵکو دەرکەوتن یان واسیتەی یەک خودان، کە لە ڕێگەیانەوە جیهان بەڕێوە دەبات. هەندێک گێڕانەوەی باو بە شێوەیەکی ناورد باس لە سێگانەیەکی خودایی مەلەکی تاووس و شێخ عەدی و سوڵتان ئێزید دەکەن؛ بەڵام لە تێگەیشتنی ئێزدیدا ئەمانە دەرکەوتنی یەک ڕاستیی خودایین، نەک خودای جیاواز. یەکێتیی خودا بنەڕەتییە بۆ باوەڕەکە، کە بە دروستی وەک یەکخودایی لێی تێ دەگەن.
ئێزدییەتی بە ڕاستی چەند کۆنە؟ خودی ئێزدییەکان باوەڕەکەیان بە یەکێک لە هەرە کۆنترینەکانی سەر زەوی دەزانن، بە کۆنییەکی زۆر گەورە. توێژەران، هەرچەندە لە ڕووی مێژووییەوە لە پرسیارەکە دەڕوانن، ڕەگەکانی ئێزدییەتی بۆ بنەمایەکی ئایینیی کۆنی پێش ئیسلام و پێش زەردەشتی دەگەڕێننەوە؛ شێوە کلاسیکییەکەی باوەڕەکە بە تایبەتی لە سەردەمی شێخ عەدی لە سەدەی دوازدەیەمەوە گەشە دەکات. وردترین دەربڕین ئەوەیە بڵێین ئێزدییەتی توخمە زۆر کۆنەکان لە ناو نەریتێکی ئایینیدا دەپارێزێت کە شێوە کلاسیکییەکەی لە سەردەمی ناوەڕاستدا گرت؛ بە ڕێزگرتن لە هەستی شوێنکەوتوانی بە کۆنییەکی قووڵ و تێگەیشتنە مێژووییەکەی گەشەکردنی باوەڕەکە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
تاووس مەلەک: مەلەکی تاووس، سەرۆکی حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە
حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە: کۆمەڵەی حەوتەکە کە خودا لە ڕێگەیانەوە جیهان بەڕێوە دەبات
لالش: پەرستگا پیرۆزەکە لە ناوەڕۆکی باوەڕی ئێزدیدا
شێخ عەدی: ڕێزلێگیراوترین پیری ئێزدییەتی
ئەفسانەی خوڵقاندنی ئێزدی: مرواری و دروستبوونی جیهان
سیستەمی چینایەتیی ئێزدی: شێخ و پیر و مریدەکان
قەووالەکان: خوێنەرەوە و مۆسیقاژەنە پیرۆزەکانی باوەڕەکە
چوارشەممەی سوور: سەری ساڵی ئێزدی، چوارشەممە سوورەکەی بەهار
پرسیارە باوەکان
ئێزدییەتی چییە؟
ئێزدییەتی ئایینە کۆنە یەکخوداییەکەی گەلی ئێزدیی کوردە، کە بە سەرەکی لە باکووری عێراق و لە کۆمەڵگەکانی سووریا و تورکیا و دیاسپۆرای سەرانسەری جیهاندا دەژین. لەسەر باوەڕ بە یەک خودا، خودێ، دامەزراوە؛ کە جیهانی خوڵقاندووە و بە حەوت بوونەوەری پیرۆزی سپاردووە کە مەلەکی تاووس، تاووس مەلەک، سەرکردایەتییان دەکات. ڕێز لە پیرەکە شێخ عەدی دەگرێت، ناوەندەکەی پەرستگا پیرۆزەکەی لالشە و بە نەریتێکی زارەکیی دەوڵەمەندی سرودە پیرۆزەکان بە ناو نەوەکاندا دەگوازرێتەوە.
تاووس مەلەک کێیە؟
تاووس مەلەک، مەلەکی تاووس، سەرۆکی حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەیە لە ئێزدییەتیدا؛ ئەو بوونەوەرەی خودا دەسەڵاتی بەسەر جیهاندا پێ سپاردووە. دوای خودا خۆشەویستترین کەسایەتیی پیرۆزی باوەڕەکەیە، وەک بوونەوەرێکی بە تەواوی چاک و چاکەخواز ڕێزی لێ دەگیرێت؛ هێنەری بەرەکەتی خودا بۆ جیهانی خوڵقێنراو. ئێزدییەکان خۆیان بە خەڵکی تاووس مەلەک ناو دەبەن. لە باوەڕی ئێزدیدا هەرگیز کەسایەتیی خراپە نییە؛ بانگەشەی پێچەوانە تێگەیشتنێکی هەڵە و ئازاربەخشە.
ئایا ئێزدییەکان شەیتان دەپەرستن؟
نەخێر. ئەمە تێگەیشتنێکی هەڵە و درۆ و زۆر ئازاربەخشە کە بۆ پاساودانی سەدەکانی چەوساندنەوە بەکار هێنراوە. ئێزدییەکان یەک خودا دەپەرستن و مەلەکی تاووس، تاووس مەلەک، بە بوونەوەرێکی بە تەواوی چاک و پیرۆز دەزانن؛ سەرۆکی مەلەکەکانی خودا. باوەڕەکە هیچ جۆرێکی شەیتانپەرستی ناناسێت. بوختانەکە لە تێگەیشتنی هەڵەی ئەوانەی لە دەرەوەی باوەڕەکەن سەری هەڵداوە؛ و دەبێت بە توندی و بە یەکجاری ڕەت بکرێتەوە.
ئایا ئێزدییەتی یەکخوداییە؟
بەڵێ. ئێزدییەکان باوەڕیان بە یەک خودا هەیە، خودێ، تاکە خوڵقێنەری هەتاهەتایی هەموو شتێک؛ یەکێتیی خودا بنەما ناوەندییەکەی باوەڕەکەیە. حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە، لەوانە مەلەکی تاووس، خودای جیاواز نین، بەڵکو دەرکەوتن یان واسیتەی یەک خودان، کە لە ڕێگەیانەوە جیهانی خوڵقاندووە و بەڕێوەی دەبات. بە دروستی و بە توندی لە ئێزدییەتی وەک ئایینێکی یەکخودایی تێ دەگەن.
لالش چییە؟
لالش پیرۆزترین پەرستگای باوەڕی ئێزدییە؛ دۆڵێکی پیرۆز لە شاخەکانی باکووری عێراق. لە ناوەندیدا مەزاری شێخ عەدی هەیە، ڕێزلێگیراوترین پیری ئایینەکە؛ لەگەڵ کانییە پیرۆزەکان و قوببە کۆنیکییە بەرزە تایبەتەکانی مەزارەکان. لالش شوێنی گەورەترین جەژنی باوەڕەکەیە، جەژنی جەمی پاییز؛ و هەر ئێزدییەک هیواخوازە لە ژیانیدا لانیکەم جارێک زیارەتی بکات.
ئایا کەسێک دەتوانێت بگۆڕێت بۆ ئێزدییەتی؟
نەخێر. ئێزدییەتی ئایینێکی ئەتنیکییە؛ بۆ سەر بە باوەڕەکە بوون، دەبێت مرۆڤ بە ئێزدی لەدایک بێت؛ کەسی گۆڕیوە بۆی وەرناگرێت. بۆ پاراستنی کۆمەڵگەکە و ڕەچەڵەکە پیرۆزەکانی، ئێزدییەکان بە توندی هاوسەرگیری تەنها لە ناو باوەڕەکەدا دەکەن. ئەم بەستەرە نزیکەی نێوان ئایین و گەل یەکێک بووە لە ڕێگاکانی پاراستنی ناسنامە جیاوازەکە و باوەڕە کۆنەکەی ئێزدییەکان لە سەدە درێژەکانی فشار و چەوساندنەوەدا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئێزدییەتی - World History Encyclopedia
ئێزدی - Encyclopaedia Britannica
ئێزدییەکان i. گشتی - Encyclopaedia Iranica
ئایین و گەل و باوەڕەکانی ئێزدی - Study.com
نەریتی ئایینیی ئێزدی - YezidiTruth.org