پێشەکی
یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی ئایینی ئێزدی سیستەمی چینایەتیی پیرۆزەکەیەتی؛ ڕێکخستنێکی کۆمەڵایەتیی بۆماوەیی کە کۆمەڵگەکەی پێکەوە بەستووەتەوە و بە درێژایی سەدەکان ئایینەکەی پاراستووە. کۆمەڵگەی ئێزدی بۆ سێ چین دابەش دەبێت: شێخ و پیر و مرید؛ هەر یەکەیان لە ژیانی ئایینیی خەڵکدا پێگە و ڕۆڵی خۆی هەیە. بەپێی نەریت، ئەم ڕێکخستنە پیرە گەورەکە، شێخ عەدی، دامەزراندوویەتی بۆ یەکخستنی شوێنکەوتوانی ئایینەکە و پاراستنی پێکهاتە پیرۆزەکەی.
سیستەمی چینایەتی زۆر زیاترە لە تەنها پلەبەندییەکی کۆمەڵایەتی؛ خودی ئەو چوارچێوەیە کە ئایینی ئێزدی لە ڕێگەیەوە گوازراوەتەوە و پارێزراوە. هەردوو چینە ڕۆحانییەکە، شێخ و پیر، ڕێنمایی زۆرینە غەیرەڕۆحانییەکە، مریدەکان، دەکەن و خزمەتیان دەکەن؛ سەرکردە گەورەکانی ئایینەکە لە ناو شێخەکانەوە دێن: میر، فەرمانڕەواکە؛ بابەشێخ، سەرۆکە ڕۆحانییەکە؛ و پێشئیمام، دەسەڵاتداری بوارە ڕێوڕەسمییەکە. ئەندامێتی بە لەدایکبوون دیاری دەکرێت و چینەکان لەگەڵ یەکتر هاوسەرگیری ناکەن؛ یاسایەک کە زنجیرەکانی دەسەڵاتی پیرۆزی بە تەواوی پاراستووە.
تێگەیشتن لە سیستەمی چینایەتیی ئێزدی تێگەیشتنە لەوەی چۆن ئەم ئایینە کۆنە، کە زۆرجار چەوسێنراوەتەوە، خۆی پێکەوە ڕاگرتووە و نەریتەکانی بە درێژایی نەوەکان گواستووەتەوە. لە پێکهاتە وردەکەی ڕێنمایی ڕۆحانی و پابەندیی دوولایەنەی ئایینیدا، سیستەمەکە گرنگیپێدانی قووڵی ئێزدییەکان بە پاراستنی ڕێکخستنە پیرۆزەکەیان دەردەخات؛ و یەکێکە لە دامەزراوە ناسێنەرەکانی یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین کۆمەڵگە ئایینییەکانی جیهانی کوردی.
ناوەڕۆک
ڕێکخستنێک کە شێخ عەدی دامەزراندی
هاوسەرگیری لە ناو چین و ڕێکخستنی پیرۆز
سیستەمی چینایەتیی ئێزدی چییە؟
سیستەمی چینایەتیی ئێزدی پێکهاتە کۆمەڵایەتی و ئایینییە بۆماوەییەکەی کۆمەڵگەی ئێزدییە، کە بۆ سێ چین دابەشی دەکات: شێخ و پیر، کە چینە ڕۆحانییەکانن، و مریدەکان، کە خەڵکی غەیرەڕۆحانین و زۆرینەی گەورە پێک دەهێنن. ئەندامێتیی چین لە هەردوو دایک و باوکەوە میرات دەگیرێت و ناگۆڕدرێت؛ چینەکان لەگەڵ یەکتر هاوسەرگیری ناکەن. چینی شێخ هەروا بۆ سێ ڕەچەڵەک دابەش دەبێت: قاتانی و شەمسانی و ئەدانی؛ کە سێ پۆستە هەرە بەرزەکەی ئایینەکە دابین دەکەن: میر، بابەشێخ و پێشئیمام. سیستەمەکە ژیانی ئایینیی هەموو کۆمەڵگەکە ڕێک دەخات، و چینە ڕۆحانییەکان ڕێنمایی مریدە غەیرەڕۆحانییەکان دەکەن و خزمەتیان دەکەن.
ڕێکخستنێک کە شێخ عەدی دامەزراندی
بەپێی نەریتی ئێزدی، سیستەمی چینایەتی بە شێوە ئێستاکەی شێخ عەدیی کوڕی موسافیر دامەزراندوویەتی؛ پیرە گەورەکەی سەدەی دوازدەهەم کە شێوە کلاسیکییەکەی بە ئایینەکە بەخشی. بەپێی ئەم نەریتە، شێخ عەدی چینەکانی دروست کرد یان دووبارە ڕێکی خستنەوە بۆ بەستنەوەی ئەندامانی ئایینەکە، کە لە بنەڕەتی هۆزی و نەژادی جیاوازەوە هاتبوون، و پاراستنی هاوسەنگییەک لە نێوان گرووپە جۆراوجۆرەکان و پێکهاتە پیرۆزەکەی کۆمەڵگەکە. بەم شێوەیە، سیستەمی چینایەتی هەر لە سەرەتاوە ئامرازێکی یەکگرتن و پاراستنی ڕێکخستنی ئایینی بوو.
ئەم بنەڕەتە سروشتە قووڵە پیرۆزەکەی بە سیستەمی چینایەتی دەبەخشێت. تەنها وەک ڕێکخستنێکی کۆمەڵایەتی لێی تێ ناگەن، بەڵکو وەک ڕێکخستنێک کە پەسەندی خودایی هەیە؛ پیرۆزترین پیر بۆ چاکەی ئایینەکە دامەزراندوویەتی. هەر چینێک لە ژیانی ئایینیی کۆمەڵگەکەدا شوێن و ئەرکی دیاریکراوی خۆی هەیە، و هەموو پێکهاتەکە بە پابەندیی دوولایەنەی ئایینییەوە پێکەوە بەستراوە. بە پاراستنی ئەم ڕێکخستنە بە درێژایی سەدەکان، ئێزدییەکان ئەو چوارچێوەیەیان پاراستووە کە خودی ئایینەکەیان لە ڕێگەیەوە گوازراوەتەوە؛ سیستەمێک کە تێیدا پیرۆز و کۆمەڵایەتی بە جۆرێکی جیاکرانەوە نەکراو پێکەوە بەستراون.
خاڵە سەرەکییەکان
کۆمەڵگەی ئێزدی بۆ سێ چینی بۆماوەیی دابەش دەبێت: شێخ و پیر و مرید.
شێخ و پیر چینە ڕۆحانییەکانن؛ مریدەکان زۆرینە غەیرەڕۆحانییەکەن.
بەپێی نەریت، شێخ عەدی سیستەمەکەی بۆ یەکخستنی ئایینەکە دامەزراندووە.
چینی شێخ سێ ڕەچەڵەکی هەیە: قاتانی و شەمسانی و ئەدانی.
ئەمانە میر و بابەشێخ و پێشئیمام دابین دەکەن.
چین بە لەدایکبوون دیاری دەکرێت و چینەکان لەگەڵ یەکتر هاوسەرگیری ناکەن.
زانیارییە خێراکان
پێکهاتە: سێ چینی بۆماوەیی: شێخ و پیر و مرید
چینە ڕۆحانییەکان: شێخ و پیر
چینی غەیرەڕۆحانی: مریدەکان، زۆرینەی گەورەی ئێزدییەکان
دامەزرێنەر (بەپێی نەریت): شێخ عەدیی کوڕی موسافیر
ڕەچەڵەکەکانی شێخ: قاتانی و شەمسانی و ئەدانی
میر: لە شێخە قاتانییەکانەوە دێت
بابەشێخ: لە شێخە شەمسانییەکانەوە دێت
پێشئیمام: لە شێخە ئەدانییەکانەوە دێت
ئەندامێتی: لە هەردوو دایک و باوکەوە میرات دەگیرێت؛ ناگۆڕدرێت
یاسای هاوسەرگیری: هاوسەرگیری لە ناو هەمان چین؛ چینەکان لەگەڵ یەکتر هاوسەرگیری ناکەن
شێخەکان
شێخەکان بەرزترین چینە ڕۆحانییەکەن و پێشەنگترین دەسەڵاتی ئایینی لە کۆمەڵگەی ئێزدیدا هەڵدەگرن. وەک ڕێنماییکەری ڕۆحانیی شوێنکەوتوانی خۆیان لە ناو مریدەکاندا خزمەت دەکەن، وتاری ئایینی دەدەن و ڕێوڕەسمە ئایینییە سەرەکییەکان ئەنجام دەدەن؛ سەرکردە هەرە بەرزەکانی ئایینەکە لە ناو ئەوانەوە دێن. چینی شێخ ڕەچەڵەکی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ شێخ عەدی و کەسایەتییە پیرۆزە دامەزرێنەرەکانی تری ئایینەکە؛ ئەندامەکانی بە هەڵگری ڕەچەڵەکی پیرۆز و هێزی ڕۆحانی دادەنرێن.
شێخەکان لەگەڵ پیرەکان هەڵبژاردە ئایینییەکەی کۆمەڵگەکە پێک دەهێنن؛ پێکەوە تەنها ڕێژەیەکی بچووک لە دانیشتوانی ئێزدی پێک دەهێنن، لە کاتێکدا مریدە غەیرەڕۆحانییەکان زۆرینەی زۆری پێک دەهێنن. هەر خێزانێکی مرید بە نەریت بە خێزانە دیاریکراوەکانی شێخ و پیرەوە بەستراوە، کە بە درێژایی نەوەکان گرنگی بە پێویستییە ئایینییەکانیان دەدەن. بەم شێوەیە شێخەکان لە لوتکەی پلەبەندیی ئایینیدا وەستاون؛ پارێزەری بەرزترین پۆستەکانی ئایینەکەن و سەرکردە ڕۆحانییەکانن کە کۆمەڵگەکە بۆ ڕێنمایی و ئەنجامدانی پیرۆزترین ڕێوڕەسمەکانی ڕوو لەوان دەکات.
سێ ڕەچەڵەکی شێخەکان
چینی شێخ بۆ سێ ڕەچەڵەکی گەورە دابەش دەبێت؛ هەر یەکەیان ڕەچەڵەکی خۆی بۆ باوباپیرێکی پیرۆزی دیاریکراو دەگەڕێنێتەوە و بە یەکێک لە سێ پۆستە هەرە بەرزەکەی ئایینەکەوە بەستراوە. قاتانییەکان نەوەی شێخ عەدی و خزمەکانین؛ شەمسانییەکان نەوەی چوار کوڕەکەی ئێزدینە میری فەرمانڕەوان، لە نێوانیاندا شێخ شەمس؛ ئەدانییەکانیش نەوەی شێخ حەسەنن. ئەم دابەشکردنە سێ لایەنە یەکێکە لە بنەماکانی ڕێکخستنی ئایینیی ئێزدی.
هەر ڕەچەڵەکێک یەکێک لە سێ پۆستە هەرە بەرزەکە دابین دەکات، لە هاوسەنگییەکی وردی دەسەڵاتی پیرۆزدا. لە قاتانییەکانەوە میر دێت، فەرمانڕەوا و سەرۆکی هەرە بەرزی کۆمەڵگەکە؛ لە شەمسانییەکانەوە بابەشێخ دێت، سەرکردە ڕۆحانییەکە؛ لە ئەدانییەکانەوە پێشئیمام دێت، دەسەڵاتداری بوارە ڕێوڕەسمییەکە. بە دابەشکردنی بەرزترین پۆستەکان لە نێوان سێ ڕەچەڵەکەکەدا، سیستەمەکە دڵنیایی دەدات کە هیچ ڕەچەڵەکێکی تاک هەموو دەسەڵاتە پیرۆزەکە هەڵناگرێت؛ سەرکردایەتیی ئایینەکە لەسەر بنەمایەکی هاوسەنگی ڕەچەڵەکە پیرۆزە جیاوازەکان دەوەستێت، هەر یەکەیان بە ڕۆڵە دیاریکراوەکەی خۆی.
پێشئیمام
پێشئیمام سێیەمی ئەو پۆستە گەورانەیە کە ڕەچەڵەکەکانی شێخ دابینی دەکەن؛ لە ڕەچەڵەکی ئەدانیی نەوەی شێخ حەسەنەوە دێت و لە ناو ئایینەکەدا بە دەسەڵاتداری بواری ڕێوڕەسمەکان ناسراوە. بەرپرسیارێتییە تایبەتەکانی لە دەوری ڕێوڕەسمەکانی هاوسەرگیریدا کۆ دەبنەوە: پێشئیمامە کە دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی هاوسەرگیری و دیاریکردنی شیربایی هەیە؛ هەروەها لە گەشتەکانیدا یاوەری بابەشێخ دەکات و لە ڕێوڕەسمە گەورەکاندا یارمەتی دەدات.
پۆستی پێشئیمام هەندێک تایبەتمەندیی جیاوازی هەیە. بە پێچەوانەی پۆستەکانی میر و بابەشێخ، کە بە میرات دەگوازرێنەوە، پێشئیمام بۆ پۆستەکەی دادەمەزرێنرێت، لەبری ئەوەی تەنها بە ڕەچەڵەک وەریبگرێت؛ هەرچەندە دەبێت لە ڕەچەڵەکی ئەدانی بێت. هۆزەکەشی لە مێژووی ئێزدیدا بەوە دیار بووە کە بەپێی نەریت تاکە گرووپ بووە کە ڕێگەی پێ دراوە فێری خوێندنەوە و نووسین ببێت؛ بۆیە زۆرجار لە خوێندەوارترینەکان بووە؛ ڕۆڵێک کە بە دەسەڵاتی پۆستەکە بەسەر ڕێوڕەسمە فەرمییەکان و یاسای نەریتیی کۆمەڵگەکەوە پەیوەندیدارە. لە کاتەکانی دواییدا، بە فراوانبوونی پەروەردە، ئەم جیاوازییە کەم بووەتەوە؛ بەڵام پێشئیمام هێشتا دەسەڵاتداری ناسراوی ڕێوڕەسمەکانی ئایینەکەیە.
پیرەکان
پیرەکان دووەمی چینە ڕۆحانییەکانن؛ لە تەنیشت شێخەکان وەک سەرکردەی ئایینیی کۆمەڵگەکە وەستاون، هەرچەندە قورسایی سیاسییان تا ڕادەیەک کەمترە لەوەی چینی شێخ هەڵیدەگرێت. وشەی پیر بە مانای بەساڵاچوو یان پیاوی پیرۆزە؛ پیرەکان وەک ڕێنماییکەر و پیرانی ڕۆحانیی مریدەکان خزمەت دەکەن؛ هەر ئێزدییەک بە نەریت بە خێزانێکی دیاریکراوی پیر، هەروەها خێزانێکی شێخەوە بەستراوە. زۆر ڕێوڕەسمی ئایینیی ئاساییی کۆمەڵگەکە ئەنجام دەدەن، وەک ڕێوڕەسمەکانی هاوسەرگیری و مۆرکردن؛ لە ڕێوڕەسمەکانی ئایینەکەدا یارمەتی دەدەن، لەوانە شوشتنی مردووان.
وەک شێخەکان، پیرەکان بۆ لق و عەشیرە دابەش دەبن؛ بە نەریت بە چوار لق و چل عەشیرە دادەنرێن، هەر یەکەیان بە ڕەچەڵەک و پێگەی خۆی لە ڕێکخستنەکەدا. بەرزترین پیرەکان ڕەچەڵەکی خۆیان بۆ باوباپیرێکی سەرەکی دەگەڕێننەوە کە لە ناویاندا ڕێزی لێ دەگیرێت؛ هەندێک خێزانی پیر بە خاوەنی بەهرەی ڕۆحانیی تایبەت دادەنرێن، لەوانە توانای چاککردنەوە و بەرەکەتبەخشین. بە جلوبەرگە ڕێوڕەسمییەکەیان و ئەرکە پیرۆزەکانیان، پیرەکان بەشێکی سەرەکیی ژیانی ئایینیی کۆمەڵگەکەن؛ پیرە ڕۆحانییەکان کە لەگەڵ شێخەکان گرنگی بە خۆشگوزەرانیی ڕۆحانیی خەڵکی ئێزدی دەدەن و زیارەتگا و شوێنە پیرۆزەکانی ئایینەکە دەپارێزن.
مریدەکان
مریدەکان خەڵکی غەیرەڕۆحانیی کۆمەڵگەی ئێزدین و زۆرینەی گەورەی دانیشتوان، بەشی هەرە زۆری باوەڕداران، پێک دەهێنن. وشەی مرید بە مانای قوتابی یان شوێنکەوتووە؛ مریدەکان باوەڕدارە ئاساییەکانن کە خودیان پۆستی ڕۆحانییان نییە، و شێخ و پیر لە ژیانی ئایینیدا ڕێنماییان دەکەن و خزمەتیان دەکەن. ئەوان جوتیار و کرێکار و خێزانەکانن کە جەستەی کۆمەڵگەکە پێک دەهێنن؛ ئەو خەڵکەی چینە ڕۆحانییەکان بۆ خۆشگوزەرانیی ڕۆحانییان هەن.
هەرچەندە پلەی ڕۆحانییان نییە، مریدەکان ئەندامی تەواوی ئایینەکەن و خودی هۆکاری بوونی ئەو پێکهاتە ئایینییەن کە خزمەتیان دەکات. هەر خێزانێکی مرید بە نەریت بە خێزانە دیاریکراوەکانی شێخ و پیرەوە پەیوەستە، کە ڕێوڕەسمەکانیان ئەنجام دەدەن، لە ئەرکە ئایینییەکانیاندا ڕێنماییان دەکەن و لە ساتە گەورەکانی ژیان و مردندا لەگەڵیانن. ئەم پەیوەندییەی پابەندیی دوولایەنە لە نێوان مریدە غەیرەڕۆحانییەکان و ڕێنماییکەرە ڕۆحانییەکانیاندا، یەکێکە لەو دەزووانەی هەموو کۆمەڵگەکە پێکەوە دەبەستێتەوە؛ هەر ئێزدییەک، لە هەر چینێک بێت، بە ڕێکخستنە پیرۆزە یەکگرتووەکەوە دەبەستێتەوە کە بەپێی نەریت شێخ عەدی دای مەزراندووە.
هاوسەرگیری لە ناو چین و ڕێکخستنی پیرۆز
یەکێک لە توندترین تایبەتمەندییەکانی سیستەمی چینایەتیی ئێزدی یاسای هاوسەرگیری لە ناو هەمان چینە: ئەندامانی سێ چینەکە لەگەڵ یەکتر هاوسەرگیری ناکەن، و هاوسەرگیری دەبێت لە ناو چینی خۆتدا ڕوو بدات. شێخێک لەگەڵ شێخێک، پیرێک لەگەڵ پیرێک و مریدێک لەگەڵ مریدێک هاوسەرگیری دەکات؛ ئەم سنوورانە بە گرنگیپێدانێکی زۆر دەپارێزرێن. ئەندامێتیی چین لە هەردوو دایک و باوکەوە میرات دەگیرێت و لە ماوەی ژیاندا ناگۆڕدرێت؛ بۆیە مرۆڤ لە ناو چینەکەیدا لەدایک دەبێت و تێیدا دەمێنێتەوە.
ئەم یاسایە، کە ڕەنگە بۆ کەسانی دەرەوە توند دیار بێت، لە لۆژیکی ئایینەکەدا ئامانجێکی ڕوونی هەیە: زنجیرە جیاوازەکانی ڕەچەڵەکی پیرۆز بە تەواوی دەپارێزێت، و دڵنیایی دەدات کە ڕەچەڵەکە ڕۆحانییەکان و دەسەڵاتە پیرۆزەکەی کە لە ڕێگەیانەوە دەڕوات، بە درێژایی نەوەکان نەبڕاوە و تێکەڵنەکراو دەمێننەوە. لە ئایینێکدا کە زانیاری و دەسەڵاتی پیرۆزی لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی میراتگرتووەوە دەگوازرێتەوە، پاراستنی زنجیرە ڕوونەکانی ڕەچەڵەک بە پاراستنی خودی ئایینەکەوە بەستراوە. بەم شێوەیە لە یاسای هاوسەرگیری لە ناو هەمان چین تەنها وەک داخراوییەکی کۆمەڵایەتی تێ ناگەن، بەڵکو وەک پارێزگارییەک بۆ ڕێکخستنە پیرۆزەکە؛ ئامرازێک کە ئێزدییەکان پێی پێکهاتە ئایینییەکەیان، و بەمەش ئایینەکەیان، بە درێژایی سەدە درێژەکانی فشار و چەوساندنەوە بە تەواوی پاراستووە.
هێما و مانا
سیستەمی چینایەتیی ئێزدی گرنگیپێدانی قووڵی کۆمەڵگەکە بە پاراستن و گواستنەوەی ئایینەکەی بەرجەستە دەکات. لە ئایینێکدا کە لە مێژە لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی میراتگرتوو و، لە بەشێکی زۆری مێژوویدا، لە ڕێگەی نەریتی زارەکی لەبری نووسین پارێزراوە، ئەو ڕێکخستنە وردەی کۆمەڵگە بۆ چینە ڕۆحانی و غەیرەڕۆحانییەکان، بە زنجیرە ڕوونەکانی دەسەڵاتی پیرۆز، خودی ئەو ئامرازە بووە کە ئایینەکەی بە درێژایی نەوەکان گواستووەتەوە. سیستەمەکە هێمای شێلگیریی ئێزدییەکانە بۆ تەواو پاراستنی ڕێکخستنە پیرۆزەکەیان، و بەمەش ئایینەکەیان، بەرامبەر فشارەکانی جیهانێکی دژوار.
هەروەها هێمای ئایدیاڵی کۆمەڵگەیەکە کە بە پابەندیی دوولایەنەی ئایینییەوە پێکەوە بەستراوە. لە پەیوەندییەکانی نێوان خێزانە مریدەکان و ڕێنماییکەرە شێخ و پیرەکانیاندا، لە نێوان زۆرینە غەیرەڕۆحانییەکە و چینە ڕۆحانییەکاندا، و لە دابەشکردنە هاوسەنگەکەی بەرزترین پۆستەکان لە نێوان سێ ڕەچەڵەکی شێخدا، سیستەمەکە ڕوانگەیەک دەردەبڕێت بۆ هەموو کۆمەڵگەیەکی پێکەوە بەستراو لە ناو یەک جەستەی پیرۆزدا، هەر بەشێکی بە شوێن و ڕۆڵە دیاریکراوەکەی خۆی. بیرکردنەوە لە سیستەمی چینایەتیی ئێزدی بیرکردنەوەیە لەو پێکهاتە سەرنجڕاکێشە کۆمەڵایەتی و ئایینییەی کە یەکێک لە ئایینە هەرە کۆن و هەرە چەوسێنراوەکانی جیهان پێی خۆی پاراستووە؛ ڕێکخستنێک کە تێیدا پیرۆز و کۆمەڵایەتی بە جۆرێکی جیاکرانەوە نەکراو پێکەوە چنراون.
سیستەمی چینایەتی و کورد
سیستەمی چینایەتیی ئێزدی لە میراتی کورددا پێگەیەکی گرنگی هەیە؛ چونکە ئێزدییەکان لە کۆنترین کۆمەڵگەکانی جیهانی کوردین، و دامەزراوە ئایینییەکانیان بەشێکی سەرەکیی پێکهاتە کولتووری و ڕۆحانییەکەی ئەو جیهانەن. خودی دەسەڵاتدارە ئایینییەکانی ئێزدی، لەوانە میر و بابەشێخ، زۆرجار جەختیان لە ناسنامەی کوردیی ئێزدییەکان کردووەتەوە؛ سیستەمی چینایەتی بەشێکە لەو میراتە تایبەتەی کۆمەڵگەکە لە ناو جیهانی کوردیدا پاراستوویەتی.
بۆ گەلێک کە چەوساندنەوەی ترسناکی چێشتووە، سیستەمی چینایەتی یەکێک بووە لەو پێکهاتانەی ئێزدییەکان لە ڕێگەیانەوە ناسنامە و ئایین و یەکگرتوویی خۆیان وەک کۆمەڵگەیەکی جیاواز بە درێژایی سەدەکان پاراستووە. تێگەیشتن لە سیستەمی چینایەتی تێگەیشتنە لە شتێکی بنەڕەتی دەربارەی ئەوەی چۆن ئێزدییەکان وەک گەلێک بە ئایینە کۆنەکەی خۆیان ماونەتەوە. ڕێزلێگرتن لە سیستەمەکە ڕێزلێگرتنە لە خۆڕاگری و میراتە دەوڵەمەندەکەی ئێزدییەکان لە ناو چیرۆکە فراوانترەکەی کورددا؛ و داننانە بە قووڵی و تایبەتمەندیی کۆمەڵگەیەک کە ڕێکخستنە پیرۆزەکەی بە درێژایی سەردەمە درێژەکانی تەنگانە پاراستووە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا سیستەمی چینایەتیی ئێزدی نادادپەروەرانە یان ستەمکارانەیە؟ باشترە بە پێوەرەکانی خۆی لێی تێ بگەین، وەک ڕێکخستنێکی ئایینی لەبری سیستەمێکی ستەمی کۆمەڵایەتی. ئامانجەکەی، لە لۆژیکی ئایینەکەدا، پاراستنی زنجیرە پیرۆزەکانی دەسەڵات و گواستنەوەی ئایینەکەیە، نەک قۆستنەوەی گرووپێک لەلایەن گرووپێکی ترەوە. چینە ڕۆحانییەکان بۆ خزمەتکردن و ڕێنماییکردنی مریدە غەیرەڕۆحانییەکان هەن؛ هەموو چینەکان بە پابەندیی دوولایەنە لە ناو یەک ئایین پێکەوە بەستراون، کە بوونەوەرە پیرۆزەکانی، بە سەرکردایەتیی تاووس مەلەک، فریشتەی تاووس، هێزە خێرخوازەکانی خودای تاکن. لەگەڵ ئەوەشدا، وەک هەموو سیستەمە هاوشێوەکان، بابەتی گفتوگۆ و، لە سەردەمی نوێدا، هەندێک گۆڕانکارییە.
ئایا سیستەمەکە لە جیهانی نوێدا دەگۆڕێت؟ بەڵێ، تا ڕادەیەک. بە خوێندەوارتر و شارنشینتر و پەرتەوازەتر بوونی کۆمەڵگە ئێزدییەکان، بە تایبەتی لە دیاسپۆرادا، هەندێک تایبەتمەندیی کۆنترەکانی سیستەمەکە نەرمتر بوون؛ بۆ نموونە، مۆنۆپۆڵە نەریتییەکەی هۆزی پێشئیمام بەسەر خوێندەواریدا، بە فراوانبوونی پەروەردە پاشەکشەی کردووە. زۆر کەس هێشتا بە توندی پابەندی یاسا ڕەقەکانی هاوسەرگیری لە ناو هەمان چینن؛ بەڵام کۆمەڵگەکە، وەک هەموو نەریتە زیندووەکان، ڕووبەڕووی پرسیاری ئەوە دەبێتەوە کە پێکهاتە کۆنەکانی چۆن لەگەڵ جیهانێکی گۆڕاو بگونجێن؛ ئاوارەیی و ئازارەکانی ساڵەکانی دوایی ئەم پرسیارانەیان زیاتر پەلەپێکراو کردووە.
ئایا سیستەمی چینایەتی بە ڕاستی لە شێخ عەدییەوە سەرچاوەی گرت؟ نەریتی ئێزدی سیستەمەکە بە شێوە کلاسیکییەکەی بۆ شێخ عەدیی سەدەی دوازدەهەم دەگەڕێنێتەوە؛ و بە دڵنیاییەوە بە دووبارە ڕێکخستنەوەی ئایینەکەوە بەستراوە کە بە ئەو و جێنشینەکانیەوە پەیوەندیدارە. توێژەران تێدەگەن کە سیستەمەکە لەم ماوەیەدا گەشەی کردووە، و شوێنکەوتوانی عەدەویە و نەریتە ناوخۆییە کۆنترەکانی خستووەتە ناو یەک کۆمەڵگەی ڕێکخراو. وردترین پێشکەشکردن ئەوەیە ئەم گەڕاندنەوەیە بۆ شێخ عەدی وەک تێگەیشتنی خودی ئایینەکە لە بنەڕەتە پیرۆزەکانی بخەینە ڕوو، لە ناو گەشەسەندنێکی مێژووییدا کە توێژەران هێشتا لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکەن.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
میر: فەرمانڕەوای ئێزدییەکان، کە لە شێخە قاتانییەکانەوە دێت
بابەشێخ: سەرۆکە ڕۆحانییەکە، کە لە شێخە شەمسانییەکانەوە دێت
قەووالەکان: خوێنەرەوە و مۆسیقارە پیرۆزەکان، گرووپێک لە ناو چینی شێخدا
شێخ عەدی: ئەو پیرەی بەپێی نەریت سیستەمی چینایەتیی دامەزراند
شێخ حەسەن: باوباپیری ڕەچەڵەکی ئەدانی کە پێشئیمام دابین دەکات
لالش: پەناگە پیرۆزەکە لە ناوەڕاستی ئایینی ئێزدیدا
پرسیارە باوەکان
سێ چینەکەی ئێزدی چین؟
سێ چینەکەی ئێزدی شێخ و پیر و مریدن. شێخ و پیر هەردوو چینە ڕۆحانییەکەن، کە وەک سەرکردە و ڕێنماییکەری ئایینیی کۆمەڵگەکە خزمەت دەکەن؛ مریدەکان خەڵکی غەیرەڕۆحانین، باوەڕدارە ئاساییەکان کە زۆرینەی گەورەی دانیشتوانی ئێزدی پێک دەهێنن. ئەندامێتیی چین لە هەردوو دایک و باوکەوە میرات دەگیرێت و ناگۆڕدرێت؛ چینەکان لەگەڵ یەکتر هاوسەرگیری ناکەن.
کێ سیستەمی چینایەتیی ئێزدی دامەزراند؟
بەپێی نەریتی ئێزدی، سیستەمی چینایەتی بە شێوە ئێستاکەی شێخ عەدیی کوڕی موسافیر دامەزراندوویەتی؛ پیرە گەورەکەی سەدەی دوازدەهەم کە شێوە کلاسیکییەکەی بە ئایینەکە بەخشی. بەپێی ئەم نەریتە، چینەکانی دروست کرد یان دووبارە ڕێکی خستنەوە بۆ بەستنەوەی شوێنکەوتوانی ئایینەکە، کە لە بنەڕەتی هۆزیی جیاوازەوە هاتبوون؛ و پاراستنی هاوسەنگی لە نێوانیان و پێکهاتە پیرۆزەکەی کۆمەڵگەکە.
سێ ڕەچەڵەکەکەی شێخ چین؟
چینی شێخ بۆ سێ ڕەچەڵەک دابەش دەبێت: قاتانی و شەمسانی و ئەدانی؛ هەر یەکەیان نەوەی باوباپیرێکی پیرۆزی دیاریکراون. ئەم سێ ڕەچەڵەکە سێ پۆستە هەرە بەرزەکەی ئایینەکە دابین دەکەن: قاتانییەکان میر، فەرمانڕەواکە، دابین دەکەن؛ شەمسانییەکان بابەشێخ، سەرکردە ڕۆحانییەکە، دابین دەکەن؛ ئەدانییەکانیش پێشئیمام، دەسەڵاتداری بواری ڕێوڕەسمەکان، دابین دەکەن. ئەمە پۆستە هەرە بەرزەکان لە نێوان ڕەچەڵەکە پیرۆزە جیاوازەکاندا دابەش دەکات.
پێشئیمام کێیە؟
پێشئیمام دەسەڵاتداری بواری ڕێوڕەسمەکانە لە ئایینی ئێزدیدا؛ لە ڕەچەڵەکی ئەدانیی چینی شێخەوە دێت، کە نەوەی شێخ حەسەنە. دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی هاوسەرگیری و دیاریکردنی شیربایی هەیە؛ یاوەری بابەشێخ دەکات و یارمەتی دەدات. بە پێچەوانەی میر و بابەشێخ، دادەمەزرێنرێت لەبری ئەوەی پۆستەکەی تەنها بۆماوەیی بێت؛ و بە نەریت هۆزەکەی تاکە هۆز بووە کە ڕێگەی پێ دراوە فێری خوێندنەوە و نووسین ببێت.
بۆچی چینە ئێزدییەکان لەگەڵ یەکتر هاوسەرگیری ناکەن؟
یاسای هاوسەرگیری لە ناو هەمان چین، کە بەپێی ئەو چینەکان تەنها لە ناو خۆیاندا هاوسەرگیری دەکەن، بۆ تەواو پاراستنی زنجیرە جیاوازەکانی ڕەچەڵەکی پیرۆز کار دەکات. لە ئایینێکدا کە دەسەڵاتی ئایینیی لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی میراتگرتووەوە دەگوازرێتەوە، ڕوون و تێکەڵنەکراو ڕاگرتنی زنجیرەکانی ڕەچەڵەک بە پاراستنی خودی ئایینەکەوە بەستراوە. لە یاساکە تەنها وەک داخراوییەکی کۆمەڵایەتی تێ ناگەن، بەڵکو وەک پارێزگارییەک بۆ ڕێکخستنە پیرۆزەکەی کۆمەڵگەکە.
مریدەکان کێن؟
مریدەکان خەڵکی غەیرەڕۆحانیی کۆمەڵگەی ئێزدین؛ باوەڕدارە ئاساییەکان کە زۆرینەی گەورەی دانیشتوان پێک دەهێنن. وشەکە بە مانای قوتابی یان شوێنکەوتووە. پۆستی ڕۆحانییان نییە، و شێخ و پیر لە ژیانی ئایینیدا ڕێنماییان دەکەن و خزمەتیان دەکەن؛ هەر خێزانێکی مرید بە نەریت بە خێزانە دیاریکراوەکانی شێخ و پیرەوە بەستراوە کە ڕێوڕەسمەکانیان ئەنجام دەدەن و لە ساتە گەورەکانی ژیان و مردندا لەگەڵیانن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیی ئێزدییەکان - ویکیپیدیا
ئێزدییەکان i. گشتی (چینەکان و پۆستەکان) - Encyclopaedia Iranica
کۆمەڵگە و چینەکانی ئێزدی - Yazidi Cultural Heritage (ئەچیقیڵدیز)
چینەکان و کولتوور و کۆمەڵگەی ئێزدی - Servant Group
شێخ حەسەنی کوڕی شێخ عەدی II - ویکیپیدیا
ئێزدییەکان (دەسەڵاتدارە ئایینییەکان و ناسنامەی کوردی) - ویکیپیدیا