پێشەکی
لە باوەڕێکدا کە لە زۆربەی مێژوویدا دەقە پیرۆزەکەی لە بیرەوەریی زیندووی خوێنەرەوەکانیدا پاراستووە، نە لە کتێبدا، کەسایەتییەکی پیرۆز وەک پشتگیری وشەی نووسراو دەوەستێت. شێخ حەسەن، کە لە کوردیدا شێخ حەسەنە و هەروەها شێخسین ناودەبرێت، لە ئێزدایەتیدا وەک خودانێ قەلەمێ، خاوەنی قەڵەم، پارێزەری پیرۆزی نووسین، کتێب و زانین ڕێزی لێدەگیرێت. لە نێو حەوت بوونەوەرە خوداییەکان دا دادەنرێت کە خودا چاودێریی جیهانی پێ سپاردوون. نەوەکانی، شێخە عەدانییەکان، بە نەریت تەنها ئەوان بوون لە کۆمەڵگای ئێزدیدا مافی خوێندنەوە و نووسینیان پێ درابوو؛ پارێزەرانی هونەرە دەگمەن و پیرۆزەکەی نووسین.
شێخ حەسەن هەروەها کەسایەتییەکی ڕاستەقینەی مێژوویی بوو، سەرکردەیەکی کۆمەڵگای ئێزدی لە سەدەی پڕئاژاوەی سێزدەدا، سەر بە ڕەچەڵەکی ئەم پیرۆزە مەزنە بوو: شێخ عەدی؛ لە ژێر سەرکردایەتیی ئەودا باوەڕەکە هەنگاوێکی گرنگی نا بەرەو بوون بەو ئایینە تایبەتەی کە ئەمڕۆ هەیە. لە ئەودا، هەروەک زۆرجار لە ئێزدایەتیدا، پیرۆز و مێژوویی پێکەوە گرێدراون: خاوەنی هەمیشەییی قەڵەم و سەرکردەیەکی فانی کە ژیا، سەرکردایەتیی کرد و ڕەچەڵەکێکی نەوەکانی لە دوای خۆی هێشتەوە کە بەردەوامە.
چیرۆکی ئەو لقێکی نوێ لە بنەماڵە مەزنەکەی پیرۆزیی ئێزدی دەکاتەوە؛ چونکە لە کاتێکدا پیرۆزەکانی خۆر و مانگ سەر بە یەک ڕەچەڵەکی کاهینن، شێخ حەسەن نیای ڕەچەڵەکێکی دیکە و پشتگیری بەخشینێکی جیاواز و بەنرخە: وشەی نووسراو، زانین و قەڵەم. ناسینی ئەو دۆزینەوەی ئەوەیە کە ئێزدییەکان چۆن ڕێزیان لە فێربوون و نووسین گرت و بینینی پێکهاتە دەوڵەمەند و وردەکەی جیهانە پیرۆزەکەیانە.
ناوەڕۆک
دووبارە بەهێزبوونەوەی باوەڕە کۆنەکە
شێخ حەسەن کێ بوو؟
شێخ حەسەن، کە لە کوردیدا شێخ حەسەن یان شێخسینە و لە 1254 مرد، کەسایەتییەکی پیرۆز و مێژوویی ئێزدی بوو. ڕێزی لێدەگیرێت وەک بەرجەستەبوونی زەویینی مەلک شێخسین، یەکێک لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکان، و وەک خاوەنی قەڵەم، پشتگیری نووسین و کتێب. سەرکردەیەکی کۆمەڵگای ئێزدی لە سەدەی سێزدەدا بوو، لە ڕەچەڵەکی شێخ عەدی، و نیای شێخە عەدانییەکان بوو؛ ئەو ڕەچەڵەکەی بە نەریت مافی تایبەتی خوێندەواری تەنها هی ئەوان بوو. لە نێو کەسایەتییە بنەڕەتییەکانی باوەڕەکەدایە.
خاوەنی قەڵەم
شێخ حەسەن وەک دەربڕینی زەویینی مەلک شێخسین ڕێزی لێدەگیرێت، یەکێک لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکانی ئێزدایەتی؛ بەرجەستەبوونە فریشتەییە مەزنەکانی خودای تاک کە لە باوەڕی ئێزدیدا چاودێریی جیهانیان پێ سپێردراوە لە ژێر سەرکردایەتیی فریشتەی تاووسدا. هەر یەکێک لە حەوتەکە بە بوار و هێمای تایبەتەوە پەیوەستە و بواری مەلک شێخسین لە تایبەتترینەکانیانە: ئەو پشتگیرە پیرۆزەکەی قەڵەمە.
هەر بۆیە شێخ حەسەن نازناوی خودانێ قەلەمێ، واتە خاوەنی قەڵەم، هەڵدەگرێت و بە نووسین، کتێب، زانین و فێربوونەوە پەیوەستە. لە جیهانە هێماییەکەی ئێزدایەتیدا کە خۆر، مانگ، ئاگر و مار هەر یەکێکیان پارێزەری پیرۆزی خۆی هەیە، شێخ حەسەن پارێزەری وشەی نووسراوە؛ ئەو پیرۆزەی هەموو نووسین و فێربوونێک لە ژێر پاراستنیدایە. ڕۆڵێکی پڕشکۆیە و ئەو وەک پشتگیری پیرۆزی یەکێک لە بەنرخترین هونەرەکانی مرۆڤایەتی دەناسێنێت.
خاڵە سەرەکییەکان
شێخ حەسەن وەک خاوەنی قەڵەمی ئێزدی، پشتگیری نووسین و کتێب، ڕێزی لێدەگیرێت.
بەرجەستەبوونی زەویینی مەلک شێخسینە، یەکێک لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکان.
سەرکردەیەکی مێژوویی کۆمەڵگای ئێزدی بوو کە لە 1254 مرد.
لە ڕەچەڵەکی پیرۆزە مەزنەکە، شێخ عەدیی کوڕی موسافیر، بوو.
نیای شێخە عەدانییەکانە، ئەو چینەی بە نەریت خوێندەوار بوو.
کوڕەکەی، شەرەفەدین، جێگەی گرتەوە و لە 1258 لە شەڕی مەغۆلەکاندا مرد.
زانیارییە کورتەکان
ناو: شێخ حەسەن (لە کوردیدا: شێخ حەسەن، شێخسین)
مردن: 1254
جۆر: کەسایەتییەکی پیرۆز و مێژوویی ئێزدی، سەرکردەیەکی ئایینی
ناسنامەی پیرۆز: بەرجەستەبوونی زەویینی مەلک شێخسین، یەکێک لە حەوتەکە
نازناو: خودانێ قەلەمێ، خاوەنی قەڵەم، پشتگیری نووسین و کتێب
ڕەچەڵەک: نیای شێخە عەدانییەکان، ئەو چینەی بە نەریت خوێندەوار بوو
نەسەب: لە ڕەچەڵەکی شێخ عەدیی کوڕی موسافیر، دامەزرێنەری عەدەویە
کوڕ: شەرەفەدین، کە لە کوردیدا شەرەفەدینە و لە 1258 لە شەڕی مەغۆلەکاندا مرد
سەردەم: کۆتایی سەردەمی عەبباسی و سەردەمی هێرشەکانی مەغۆل
ڕێزلێگرتن: لە نێو کەسایەتییە پیرۆزەکانی لالشدا ڕێزی لێدەگیرێت
چینە خوێندەوارەکە
بەرچاوترین ئەنجامی ڕۆڵی شێخ حەسەن وەک خاوەنی قەڵەم لە نەوەکانیدا دەبینرێت. شێخە عەدانییەکان، ئەو ڕەچەڵەکەی ڕەگ و نەسەبی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەو، بە نەریت تەنها گرووپ بوون لە تەواوی کۆمەڵگای ئێزدیدا کە مافی فێربوونی هونەری خوێندنەوە و نووسینیان هەبوو. لە باوەڕێکدا کە سروود و فێرکردنە پیرۆزەکانی بە سەرەکی لە ڕێگەی وشەی گوتراو و لەبیرهێنراوەوە دەپارێزێت، عەدانییەکان پارێزەرانی خوێندەواری و پاسەوانانی پیتی نووسراو بوون.
ئەم ڕێکخستنە بەرچاو و جوانە. واتای ئەوەیە کە هونەرە دەگمەن و بەهێزەکەی نووسین وەک ئەمانەتێکی پیرۆز بە یەک ڕەچەڵەکی پیرۆز سپێردرابوو؛ نەوەکانی خودی ئەو پیرۆزەی پشتگیری قەڵەمە. ڕەچەڵەکی خاوەنی قەڵەم، بە شایستەیی، خاوەنانی نووسین بوون لە نێو گەلەکەیاندا. لەمەدا یەکگرتوویی قووڵی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزدی دەبینین، کە تێیدا ئەو بوارانەی بوونەوەرە پیرۆزەکان چاودێرییان دەکەن لە ئەرک و مافەکانی نەوە زەویینییەکانیاندا ڕەنگ دەدەنەوە؛ خودی زانینیش سپێردرابوو بە پاراستنی بنەماڵەی پارێزەرە خوداییەکەی.
سەرکردەیەکی مێژوویی
لە دەرەوەی ناسنامە پیرۆزەکەیدا شێخ حەسەن کەسایەتییەکی ڕاستەقینەی مێژوویی بوو؛ سەرکردەیەکی کۆمەڵگای ئێزدی لە سەدەی سێزدەدا کە لە ساڵی 1254 مرد. سەرکردایەتیی کۆمەڵگاکەی کرد لە سەردەمێکدا کە هەم گەشە و هەم مەترسی هەبوو. سەرچاوەکان تۆماری دەکەن کە لە سەردەمی سەرکردایەتیی ئەودا ئێزدییەکان دەسەڵاتێکی فراوانی جوگرافی و سیاسییان هەبوو و کاریگەرییان بە ناوچەیەکی بەرچاودا دەگەیشت. لە سەردەمی خۆیدا هەم کەسایەتییەکی دەسەڵاتی ڕاستەقینە و هەم پیرۆزیی مەزن بوو.
سەردەمەکەی سەدەی پڕئاژاوەی سێزدە بوو، کۆتایی سەردەمی عەبباسی، کاتێک جیهانی ئیسلامی بە هێرشە کارەساتبارەکانی مەغۆلەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە هەژا. کاتێکی پڕمەترسی بوو بۆ هەموو گەلەکانی ناوچەکە و کۆمەڵگای ئێزدی لە ژێر سەرکردایەتیی شێخ حەسەن و جێگرەکانیدا کاریگەریی ئەو ئاژاوەیانەی ڕاستەوخۆ دەچێشت. ئەوەی کۆمەڵگاکە لە سەردەمێکی ئەوەندە پڕمەترسیدا ئەو دەسەڵاتەی هەبوو، پێوانەیەکە بۆ بەهێزیی سەرکردایەتییەکەی و زیندووییەتیی باوەڕەکە لەو سەردەمە بنیاتنەرەدا.
دووبارە بەهێزبوونەوەی باوەڕە کۆنەکە
سەردەمی شێخ حەسەن خاڵێکی وەرچەرخانی گرنگی مێژووی ئایینی ئێزدی دەستنیشان دەکات و تێگەیشتن لێی پێویستی بە کەمێک پاشخان هەیە. باوەڕەکە لە دەوری کەسایەتیی عارفێکی سۆفیی سەدەی دوازدەدا گەشەی کرد، شێخ عەدی، کە شوێنکەوتەکانی ڕێبازێکی ئایینییان لە لالشدا پێک هێنا. بەڵام ئەو کۆمەڵگایەی ڕێبازەکە تێیدا ڕەگی داکوتا، کۆمەڵگایەکی کۆنی کوردی بوو بە باوەڕە ڕەگداکوتاوەکانی خۆی کە زۆر پێش هاتنی شێخ عەدی ڕەگیان هەبوو.
توێژەران پێیان وایە لە دەوروبەری سەردەمی سەرکردایەتیی شێخ حەسەندا باوەڕ و ئەفسانە ڕەسەنە کۆنترەکانی کوردەکان لە ناو کۆمەڵگاکەدا دووبارە بەهێز بوونەوە و بە هێواشی بوون بە بەشێکی لێکنەبڕاوی نەریتە ئایینییەکەیان. لەم پڕۆسەیەدا ڕێبازە سۆفییە سەرەتاییەکە گۆڕا بۆ ئەو ئایینە تایبەتەی کە بە ئێزدایەتی دەیناسین، کە تێیدا میراتە ڕۆحییە کۆنەکەی کورد و میراتی شێخ عەدی پێکەوە چنینران. بەمە شێخ حەسەن چاودێریی قۆناغێکی چارەنووسسازی پێکهاتنی باوەڕەکەی کرد؛ ئەو سەردەمەی بە تەواوی بوو بە خۆی، لە هەمان کاتدا ڕەگداکوتاو لە پیرۆزیی شێخ عەدی و ڕۆحە کۆنەکەی گەلی کورددا.
لە ڕەچەڵەکی شێخ عەدی
شێخ حەسەن سەر بە ڕەچەڵەکی بنەماڵەی پیرۆزە مەزنەکە بوو، شێخ عەدیی کوڕی موسافیر ، دامەزرێنەری ئەو ڕێبازە ئایینییەی باوەڕی ئێزدی لێیەوە گەشەی کرد. کاتێک شێخ عەدی بەبێ کوڕ مرد، سەرکردایەتیی ڕێبازەکە سەرەتا گوازرایەوە بۆ کوڕی برا یان خوشکەکەی و دواتر بە تێپەڕبوونی کات بۆ شێخ حەسەن، کە بەمە بوو بە سەرکردەیەک لە زنجیرەی جێگرتنەوەی ڕاستەوخۆی دامەزرێنەری باوەڕەکەدا. لە نەوەی خۆیدا میراتگری دەسەڵاتە ڕۆحییەکەی شێخ عەدی بوو.
ئەم هاتنە لە ڕەچەڵەکی شێخ عەدی شوێنێکی تایبەت بە شێخ حەسەن دەبەخشێت. بەردەوامیی میراتی دامەزرێنەرەکە بۆ ناو سەدەی سێزدە دەنوێنێت؛ سەرکردایەتیی زیندووی کۆمەڵگاکە لە سەردەمە گرنگەکەدا کە ئایینەکە شێوەی بەردەوامی خۆی وەردەگرت. لە ڕێگەی ئەوەوە دەسەڵاتی شێخ عەدی بەردەوام کرا و لە ئەوەوە یەکێک لە ڕەچەڵەکە کاهینە مەزنەکان هات کە لە سەدەکانی داهاتوودا ڕێنماییی ئێزدییەکان دەکرد.
سێ ڕەچەڵەکە شێخایەتییەکە
کۆمەڵگای ئایینیی ئێزدی بەپێی نەریتێکی درێژ لە دەوری سێ ڕەچەڵەکی مەزنی شێخەکان ڕێکخراوە و هەر یەکێکیان ڕەچەڵەکی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ نیایەکی پیرۆزی جیاواز. شەمسانییەکان ڕەچەڵەکیان دەگەڕێننەوە بۆ چوار کوڕی ئێزدینە میر ، و چینێکی کۆنی کوردیی باوەڕەکە دەنوێنن؛ عەدانییەکان، کە لە نەوەکانی شێخ حەسەنن؛ قەتانییەکان، کە لە نەوەکانی شێخ ئەبووبەکر، خزمی شێخ عەدی، هاتوون. ئەم سێ ڕەچەڵەکە پێکەوە چینە کاهینە بەرزەکەی ئایینی ئێزدی پێک دەهێنن.
شێخ حەسەن نیای عەدانییەکانە و ڕەچەڵەکەکەی بەرپرسیارێتیی تایبەتی لە ژیانی ئایینیی کۆمەڵگاکەدا هەڵدەگرێت؛ لەوانە، بە گونجاوی لەگەڵ ڕۆڵی وەک خاوەنی قەڵەم، پاراستنی نەریتیی خوێندەواری. بەپێی نەریت سێ ڕەچەڵەکەکە کەسانی سەر بە ڕەچەڵەکی جیاواز لە یەک ڕێکخستنی پیرۆزدا پێکەوە دەبەستنەوە و هاوسەرگیری لە ناو هەر گرووپێکدا ناسنامە تایبەتەکەی دەپارێزێت. لەم پێکهاتەیەدا ڕەچەڵەکی شێخ حەسەن وەک یەکێک لە سێ کۆڵەکەکە دەوەستێت کە تەواوی بینای سەرکردایەتیی ئایینیی ئێزدییان لەسەر وەستاوە؛ کۆڵەکەی وشەی نووسراو و فێربوون.
قەڵەم و وشە
لە نێوان شێخ حەسەن و پیرۆزە مەزنەکانی دیکەی باوەڕەکەدا تەواوکەرێتییەکی قووڵ و جوان هەیە. لە کاتێکدا شێخ فەخرەدین، پیرۆزی مانگ، شاعیری وشەی بە گۆرانی گوتراو و زارەکییە و دانەری سروودە پیرۆزەکانە کە لە بیرەوەری و دەنگدا دەگوازرێنەوە، شێخ حەسەن پشتگیری وشەی نووسراو و خاوەنی قەڵەمە. لە نێوان ئەم دووانەدا دوو شێوازە گەورەکەی پاراستنی ڕاستیی پیرۆز، زارەکی و نووسراو، هەر یەکێکیان پارێزەری پیرۆزی خۆی هەیە.
ئەم ڕێزگرتنە لە وشەی نووسراو بە تایبەتی لە ئێزدایەتیدا کاریگەرە؛ باوەڕێک کە لە زۆربەی مێژوویدا دەقە پیرۆزەکەی بە زارەکی گواستەوە و نووسینی بە ڕێژەیەکی کەم بەرهەم هێنا، بەشێکیش بەهۆی مەترسی و تێکچوونەکانی مێژووەکەیەوە. ڕێزگرتن لە قەڵەم کە لە شێخ حەسەندا بەرجەستە بووە، ئەو بایەخە دەردەخات کە سەرەڕای ئەمە نەریتەکە بە زانین و نووسینی دەدا و ئەو ئەمانەتەی بە یەک ڕەچەڵەکی پیرۆزی سپارد. هەندێک جار دەگوترێت ئێزدییەکان خاوەنی کتێبی پیرۆزن، هەرچەند ڕەسەنایەتی و بنەڕەتی ئەو دەقانەی بەو ناوانەوە بڵاو بوونەتەوە جێی مشتومڕی توێژەرانن؛ ئەوەی مسۆگەرە ئەو ڕێزگرتنە قووڵەیە لە وشەی نووسراو کە لە کەسایەتیی شێخ حەسەندا پارێزراوە.
شەرەفەدین و مەغۆلەکان
چیرۆکی ڕەچەڵەکی شێخ حەسەن بە شێوەیەکی دراماتیکی و کارەساتبار لە کوڕ و جێگرەکەیدا بەردەوام بوو، شەرەفەدین، کە لە کوردیدا شەرەفەدینە و لە مردنی باوکیدا سەرکردایەتیی کۆمەڵگاکەی میرات گرت. شەرەفەدین سەرکردایەتیی ئێزدییەکانی کرد لە پڕمەترسیترین سەردەمەکاندا، چونکە سەردەمەکەی ئەو کاتە بوو کە سوپاکانی مەغۆل بە ناوچەکەدا ڕۆیشتن، شانشینەکانیان ڕووخاند و شارەکانیان وێران کرد، کە بە کەوتنی بەغدا لە 1258دا گەیشتە لووتکە.
لە هەمان ساڵدا، 1258، شەرەفەدین لە شەڕدا دژ بە مەغۆلە هێرشبەرەکان مرد، لە پاراستنی گەلەکەیدا بەرامبەر کارەساتە مەزنەکەی سەردەمەکە کەوت. مردنی لە شەڕدا وەک ساتێکی هەم خەم و هەم شانازی یاد دەکرێتەوە و ناوەکەی شوێنێکی تایبەتی لە نەریتی ئێزدیدا گرت؛ ئەوەندە ڕێزلێگیراوە کە لە هەندێک سروودی پیرۆزدا خودی ناوی شەرەفەدین وەک ناوێک بۆ باوەڕەکە دادەنرێت. ڕەچەڵەکی شێخ حەسەن بەمە تەنها پاراستنی قەڵەمی بە ئێزدییەکان نەبەخشی، بەڵکو سەرکردەیەکیش کە لە تاریکترین ساتەکانیاندا لە پاراستنیاندا مرد.
هێما و مانا
کەسایەتیی شێخ حەسەن چەند چینێکی مانا کۆدەکاتەوە. وەک خاوەنی قەڵەم پیرۆزیی زانین، نووسین و فێربوون و ڕێزگرتنی نەریتی ئێزدی لە وشەی نووسراو بەرجەستە دەکات؛ پیرۆزیی پیت و کتێب هی ئەوە. وەک نیای ڕەچەڵەکە خوێندەوارە عەدانییەکە، سپاردنی ئەم هونەرە بەنرخە بە بنەماڵەیەکی پیرۆز و یەکگرتوویی قووڵی ڕێکخستنێکی ئایینی بەرجەستە دەکات کە تێیدا بوارە خوداییەکان و ئەرکە زەویینییەکان ئاوێنەی یەکترن.
وەک سەرکردەیەکی مێژوویی ڕەچەڵەکی شێخ عەدی، بەردەوامیی باوەڕەکە بە سەردەمێکی بنیاتنەر و پڕمەترسیدا بەرجەستە دەکات؛ ئەو سەردەمە گرنگەی ئایینەکە بە تەواوی بوو بە خۆی، ڕەگداکوتاو هەم لە میراتی دامەزرێنەرەکەی و هەم لە ڕۆحە کۆنەکەی گەلی کورددا. لە ڕێگەی کوڕەکەی، شەرەفەدین، ڕەچەڵەکەکەی ئازایەتیی سەرکردایەتی بەرامبەر کارەسات بەرجەستە دەکات. تێڕامان لە شێخ حەسەن ڕێزگرتنە لە زانین، بەردەوامی و ئازایەتی پێکەوە، کۆکراوە لە کەسایەتیی ئەو پیرۆزەدا کە قەڵەم هەڵدەگرێت.
شێخ حەسەن و کوردەکان
شێخ حەسەن لە میراتی کوردەکاندا شوێنێکی ڕێزلێگیراوی هەیە، پێش هەموو شتێک لە ناو ئێزدییەکاندا. وەک یەکێک لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکان و خاوەنی قەڵەم، لە بناغەی باوەڕەکەدا دەوەستێت؛ وەک سەرکردەیەکی مێژوویی ڕەچەڵەکی شێخ عەدی، ڕێنماییی کۆمەڵگاکەی کرد لە سەردەمە چارەنووسسازەکەدا کە ئایینەکە شێوەی بەردەوامی خۆی وەرگرت؛ و وەک نیای شێخە عەدانییەکان لە پێکهاتە زیندووەکەی کۆمەڵگای ئایینیی ئێزدیدا چنینراوە.
بۆ گەلێک کە ناسنامە و باوەڕەکەی بە درێژایی سەدەکانی دژواری پاراستووە و زۆرجار دەرەکییەکان بە هەڵە تێی گەیشتوون و خراپیان پێ گوتووە، کەسایەتییەکی وەک شێخ حەسەن سەرچاوەی کەرامەت و شانازییە. ئەو بایەخە بەرجەستە دەکات کە نەریتەکەی بە زانین و وشەی نووسراوی دەدا؛ قووڵایی و کۆنیی باوەڕێک ڕەگداکوتاو لە جیهانە کۆنەکەی کورددا و ئازایەتیی ڕەچەڵەکێک کە لە سەردەمە پڕمەترسییەکاندا سەرکردایەتیی گەلەکەی کرد و پاراستی. ڕێزگرتن لە خاوەنی قەڵەم ڕێزگرتنە لە فێربوون و خۆڕاگریی ناوەڕۆکی میراتی ئێزدی.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ڕەچەڵەکی پیرۆزە سەرەتاییە ئێزدییەکان ڕوون و یەکلاییە؟ نەخێر و ڕاستگۆیی پێویست دەکات ئەمە بگوترێت. ڕیزبەندیی مێژوویی سەرکردەکانی ئەو ڕێبازەی شێخ عەدی دایمەزراند و ڕەچەڵەکە پیرۆزەکەی پارێزراو لە نەریتی ئایینیی ئێزدیدا هەمیشە لەگەڵ یەکتر ناگونجێن. هەمان ناوە ڕێزلێگیراوەکان، وەک شێخ شەمس و فەخرەدین، لە گێڕانەوەی جیاوازدا لە پەیوەندیی خزمێتیی جیاوازدا دەردەکەون. توێژەران تۆماری مێژوویی لە ڕەچەڵەکی پیرۆز جیا دەکەنەوە؛ ڕاستگۆیانەترین شێوە ئەوەیە وەک نەریتی جیاواز و هەندێک جار لێکجیاوە پێشکەش بکرێن، لە جیاتی ئەوەی بە زۆر بخزێندرێنە ناو یەک دارە ڕەچەڵەکیی ڕێکوپێک.
ئایا شێخ حەسەن کتێبە پیرۆزەکانی ئێزدییەکانی نووسی؟ ئەمە نادڵنیا و جێی مشتومڕی زۆرە. زۆرجار دەگوترێت ئێزدییەکان دەقی پیرۆزیان هەیە و نووسراوەکان بەو ناوانەوە بڵاو بوونەتەوە، هەندێک جار پەیوەست بە شێخ حەسەن یان بازنەکەی. بەڵام لە نێو توێژەراندا بە شێوەیەکی فراوان ئەو دەستنووسە ماوانەی بەو ناونیشانانەوە دەرکەوتوون بە کۆکراوەی دواتر دەزانن، بە ڕەسەنایەتییەکی جێی مشتومڕ، نە بە بەرهەمی کۆنی ڕەسەن کە نووسینیان بە دڵنیایی بدرێتە پاڵ ئەو. ئەوەی بە دڵنیایی دەکرێت بگوترێت ئەوەیە کە شێخ حەسەن پشتگیرە پیرۆزەکەی نووسینە و ڕەچەڵەکەکەی پارێزەرانی خوێندەواری بوون؛ دەبێت بانگەشەکان دەربارەی کتێبە ماوە دیاریکراوەکان بە وریایی مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت.
نەسەبە جیاوازەکانی ڕەچەڵەکە شێخایەتییەکان چی؟ نەریتی ئێزدی پێی وایە شەمسانییەکان دەگەڕێنەوە بۆ ڕەچەڵەکێکی کوردی و عەدانی و قەتانییەکان بۆ ڕەچەڵەکی شێخ عەدی و خزمەکانی کە لە بنەڕەتدا عەرەب بوون. باشترە ئەمە وەک دابەشبوون لێک نەدرێتەوە، بەڵکو دەربڕینی ئەوە بێت کە باوەڕەکە چۆن کەسانی سەر بە ڕەچەڵەکی جیاوازی لە یەک کۆمەڵگای پیرۆزدا پێکەوە بەستەوە. پێش هەموو شتێک دەبێت ئێزدایەتی وەک باوەڕێکی یەکتاپەرستانە و ڕەسەنی ناو جیهانی کورد لێک بدرێتەوە؛ تێیدا خودای تاک چاودێریی جیهانی سپاردووە بە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە لە ژێر سەرکردایەتیی فریشتەی تاووسدا، و شێخ حەسەن، خاوەنی قەڵەم، یەکێکە لەم حەوتانە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
حەوت فریشتەکە: حەوت بوونەوەرە خوداییەکە کە مەلک شێخسین لە نێویاندایە، بەرجەستەبوو لە شێخ حەسەندا
شێخ عەدی: پیرۆزە مەزنەکە و دامەزرێنەری ڕێبازەکە، کە شێخ حەسەن سەرکردەیەکی ڕەچەڵەکەکەی بوو
ئێزدینە میر: نیای شەمسانییەکان، ڕەچەڵەکە شێخایەتییەکەی هاتوو لە کورد
شێخ فەخرەدین: شاعیری قەولە زارەکییەکان، تەواوکەری وشەی نووسراوی شێخ حەسەن
لالش: دۆڵە پیرۆزە ئێزدییەکە و ناوەندی ڕۆحیی باوەڕەکە
قەولەکان: سروودە پیرۆزە ئێزدییەکان، کە ماوەیەکی درێژ بە وشەی گوتراو و لەبیرهێنراو پارێزراون
پرسیارە باوەکان
شێخ حەسەن کێ بوو؟
شێخ حەسەن، کە لە کوردیدا شێخ حەسەن یان شێخسینە و لە 1254 مرد، کەسایەتییەکی پیرۆز و مێژوویی ئێزدی بوو؛ وەک بەرجەستەبوونی زەویینی مەلک شێخسین، یەکێک لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکان، و خاوەنی قەڵەم، پشتگیری نووسین و کتێب، ڕێزی لێدەگیرێت. سەرکردەیەکی کۆمەڵگای ئێزدی لە ڕەچەڵەکی شێخ عەدی و نیای شێخە عەدانییەکان بوو؛ ئەو ڕەچەڵەکەی بە نەریت مافی تایبەتی خوێندەواری تەنها هی ئەوان بوو.
بۆچی شێخ حەسەن بە خاوەنی قەڵەم ناودەبرێت؟
وەک بەرجەستەبوونی زەویینی مەلک شێخسین، یەکێک لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکان، شێخ حەسەن بە قەڵەمەوە پەیوەستە و بەمە بە نووسین، کتێب و زانینەوە؛ نازناوی خودانێ قەلەمێ، واتە خاوەنی قەڵەم، هەڵدەگرێت. لە ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزدیدا کە هەر بوونەوەرێکی پیرۆز چاودێریی بوارێکی تایبەت دەکات، ئەو پارێزەری وشەی نووسراو و فێربوونە، یەکێک لە تایبەتترین ڕۆڵە پیرۆزەکان.
شێخە عەدانییەکان کێن؟
عەدانییەکان یەکێکن لە سێ ڕەچەڵەکە مەزنەکەی شێخە ئێزدییەکان و لە نەوەکانی شێخ حەسەنن؛ ئەوانی دیکە شەمسانییەکانن، کە لە نەوەکانی ئێزدینە میرن، و قەتانییەکان. بە گونجاوی لەگەڵ نەوەبوونیان لە خاوەنی قەڵەم، عەدانییەکان بە نەریت تەنها گرووپ بوون لە کۆمەڵگای ئێزدیدا کە مافی فێربوونی هونەری خوێندنەوە و نووسینیان هەبوو؛ پارێزەرانی خوێندەواری لە باوەڕێکدا کە بە سەرەکی زارەکی بوو.
شێخ حەسەن چ ڕۆڵێکی لە مێژووی ئێزدایەتیدا گێڕا؟
شێخ حەسەن سەرکردەیەکی کۆمەڵگاکە لە سەدەی سێزدەدا بوو، لە ڕەچەڵەکی شێخ عەدی، لە سەردەمە چارەنووسسازەکەدا کە ئایینەکە شێوەی بەردەوامی خۆی وەرگرت. توێژەران پێیان وایە لە دەوروبەری سەردەمی ئەودا باوەڕە ڕەسەنە کۆنەکانی کورد لە ناو ڕێبازەکەی شێخ عەدی دووبارە بەهێز بوونەوە و گۆڕییان بۆ ئایینە تایبەتە ئێزدییەکە. لە ژێر سەرکردایەتیی ئەودا کۆمەڵگاکە دەسەڵاتێکی فراوانی جوگرافی و سیاسییشی هەبوو.
شەرەفەدین کێ بوو؟
شەرەفەدین، کە لە کوردیدا شەرەفەدینە، کوڕ و جێگرەکەی شێخ حەسەن بوو کە دوای مردنی باوکی سەرکردایەتیی ئێزدییەکانی کرد. لە 1258 لە شەڕدا دژ بە مەغۆلە هێرشبەرەکان مرد، لە پاراستنی گەلەکەیدا لە یەکێک لە کارەساتبارترین سەردەمەکانی مێژووی ناوچەکە کەوت. ناوەکەی ئەوەندە ڕێزلێگیراوە کە لە هەندێک سروودی پیرۆزدا تەنانەت وەک ناوێک بۆ خودی باوەڕەکە دادەنرێت.
ئایا ئێزدییەکان کتێبی پیرۆزی نووسراوی شێخ حەسەنیان هەبوو؟
ئەمە جێی مشتومڕە. شێخ حەسەن پشتگیرە پیرۆزەکەی نووسینە و ڕەچەڵەکەکەی پارێزەرانی خوێندەواری بوون؛ نووسراوەکان بە ناوی کتێبە پیرۆزەکانی ئێزدی بڵاو بوونەتەوە، هەندێک جار پەیوەست بە ئەو یان بازنەکەی. بەڵام لە نێو توێژەراندا بە شێوەیەکی فراوان ئەو دەستنووسە ماوانەی بەو ناونیشانانەوە دەرکەوتوون بە کۆکراوەی دواتر دەزانن کە ڕەسەنایەتییان جێی مشتومڕە، نە بە بەرهەمی کۆنی ڕەسەن کە نووسینیان بە دڵنیایی بدرێتە پاڵ ئەو. ڕۆڵە چەسپاوەکەی ئەو پشتگیریی وشەی نووسراوە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
شێخ حەسەنی کوڕی شێخ عەدیی دووەم ـ ویکیپیدیا
شەرەفەدینی کوڕی حەسەن ـ ویکیپیدیا
سەخر ئەبوولبەرەکات ـ ویکیپیدیا
پێڕستی کەسایەتییە پیرۆزە ئێزدییەکان ـ ویکیپیدیا
ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیی ئێزدی ـ ویکیپیدیا