پێشەکی
لە باوەڕێکدا کە لە زۆربەی مێژووی خۆیدا هیچ شتێکی بە نووسین تۆمار نەکردووە، هەموو شتێک بە بیرەوەری و دەنگی مرۆڤەوە بەستراو بووە. لە نێو ئێزدییەکاندا، پارێزەرانی ئەو دەنگە پیرۆزە قەووالەکانن، خوێنەرە ئایینی و مۆسیقاژەنە بۆماوەییەکان کە سروودە پیرۆزەکانی باوەڕەکە، قەولەکان، لەگەڵ ئامێرە پیرۆزەکانیاندا دەخوێنن. بە پسپۆڕانی وشە ناو براون و لە ڕێگەی دەنگی ئەوانەوە شیعرە خوداییەکەی ئێزدییەکان بە درێژایی سەدەکان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە گوازراوەتەوە.
قەووالەکان زۆر زیاتر لە پێشکەشکەری هونەرن. هەڵگرانی نەریتێکی فراوانی زارەکی و بیرەوەریی زیندووی باوەڕەکەن، هەروەها پاسەوانی هەفت ئاڵا پیرۆزەکەی تاوس، سنجاقەکان، کە بە ڕێپێوانێکی جدی وەک وێنەکانی تاوسە مەلەک، فریشتەی تاوس، بۆ گوندە ئێزدییەکان دەیانبەن. بۆ زۆر ئێزدیی ئاسایی، هاتنی قەووالەکان بە دەف و سروودەکانیانەوە یەکێک بووە لە دەرفەتە کەمەکانی گوێگرتن لە مۆسیقای پیرۆزی ئایینەکەیان.
بەڵام ئەم نەریتە کۆنە ئەمڕۆ لە مەترسیی جدییدایە، هەڵگرانی کەمن و ناوەندەکەی بەهۆی کارەساتی دواییەوە بریندار بووە. تێگەیشتن لە قەووالەکان واتە تێگەیشتن لەوەی باوەڕی ئێزدی چۆن خۆی لە درێژایی سەردەمەکاندا پاراستووە، لە بیرەوەریی ڕاهێنراو و دەنگە سروودخوێنەکەی چینێکی پیرۆزی تەرخانکراودا، نەک لە کتێبەکاندا، و تێگەیشتن لە جوانی و ناسکیی یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین نەریتە زارەکییەکانی جیهانی کوردی.
ناوەڕۆک
قەووالەکان کێن؟
قەووالەکان چینی بۆماوەییی خوێنەرە ئایینی و مۆسیقاژەنە پیرۆزەکانی باوەڕی ئێزدین، کە ئەرکیان پێشکەشکردنی سروودە پیرۆزەکان، قەولەکان، بە ئامێرە پیرۆزەکانە، دەف یان دەهۆڵی چەمبەردار و شباب یان نەی. لە دوو تیرەوە دێن کە لە شارۆچکە جووتەکانی باشیقە و بەحزانێ لە ناوچەی شێخان نیشتەجێن و پسپۆڕیی مۆسیقای ئایینیی باوەڕەکە و خوێندنەوەی شیعرە پیرۆزەکەی دەکەن. هەروەها تاوسگەڕان ئەنجام دەدەن، ڕێپێوانی هەفت ئاڵاکەی تاوس بە نێو گوندە ئێزدییەکاندا. وەک پارێزەرانی باوەڕێک کە بۆ ماوەیەکی درێژ بە بیرەوەری پارێزراوە، نەک بە نووسین، قەووالەکان لە گرنگترین پاسەوانانی نەریتی ئایینیی ئێزدین.
پسپۆڕانی وشە
قەووالەکان بە شێوەیەکی شایستە بە پسپۆڕانی وشە وەسف کراون، چونکە تەواوی پیشەکەیان لە دەوری وتە پیرۆزەکانی باوەڕەکە بنیاتی نراوە. خودی ناوەکە لە وشەی قەولەوە هاتووە، بە مانای وشە یان قسە، هەمان ڕەگ کە ناوی ئەو سروودە پیرۆزانەی لێوە هاتووە کە پێشکەشی دەکەن. لە ئایینێکدا کە فێرکارییەکانی لە زۆربەی مێژووی خۆیدا هەرگیز نەنووسراونەتەوە، وشەی وتراو و سروودخوێنراو هەموو شتێکی هەڵگرتووە: ئەفسانە و نوێژ و بیروباوەڕ و مێژوو. قەووالەکان پسپۆڕە ڕاهێنراوەکان بوون کە ئەم وشەیەیان لە بیرەوەرییاندا هەڵگرت و دەنگیان پێ بەخشی.
ئەمە بە کردەوە کردنی بە کتێبخانە زیندووەکانی باوەڕی ئێزدی، سەرچاوەیەکی ڕاستەقینەی زانیاری و نەریتە کۆنە ئێزدییەکان. تا سەردەمێکی تا ڕادەیەک نزیک، قەووالەکان تا ڕادەیەکی زۆر پێشکەشکردنی گشتیی سروودەکانیان لە دەستدا بوو، هەرچەند ئەندامە زاناکانی چینەکانی شێخ و پیر ڕەنگە زۆرێکیان بزانن. لە ڕێگەی قەووالەکانەوە ئەو شیعرە پیرۆزە پارێزرا و گوازرایەوە کە دەستەی دەقە بنەڕەتییەکانی بیروباوەڕی ئایینەکە پێک دەهێنێت، گەنجینەی حیکایەتی مێژوویی و ئەفسانەیی، نەک فێرکاریی ڕووت. دەنگی ئەوان ئەو ڕێڕەوە بوو کە باوەڕەکە لە ڕێگەیەوە لە نێوان نەوەکاندا لەگەڵ خۆی دەدوا.
خاڵە سەرەکییەکان
قەووالەکان خوێنەرە ئایینی و مۆسیقاژەنە پیرۆزە بۆماوەییەکانی ئێزدییەکانن.
سروودە پیرۆزەکان، قەولەکان، بە دەف و شباب پێشکەش دەکەن.
لە دوو تیرەوە دێن کە لە باشیقە و بەحزانێی شێخان نیشتەجێن.
هەفت ئاڵاکەی تاوس بە ڕێپێوان بۆ گوندەکان دەبەن.
پارێزەرە سەرەکییەکانی نەریتی زارەکیی ئێزدین.
نەریتەکە لە مەترسییەکی جدییدایە و قەووالی زۆر کەم ماون.
زانیارییە خێراکان
ناو: قەووالەکان (خوێنەرە ئایینییەکان)؛ لە قەولەوە، بە مانای وشە یان قسە
ڕۆڵ: خوێنەرە ئایینی و مۆسیقاژەنە پیرۆزەکانی باوەڕی ئێزدی
بەرنامەی پێشکەشکردن: قەولەکان، سروودە پیرۆزەکان و دەقە پیرۆزە پەیوەندیدارەکان
ئامێرەکان: دەف (دەهۆڵی چەمبەردار) و شباب (نەی)
بنەڕەت: دوو تیرە، دیملی و تاژی، لە باشیقە و بەحزانێ
ناوچە: ناوچەی شێخان لە باکووری عێراق
ئەرکی تایبەت: تاوسگەڕان، ڕێپێوانی ئاڵاکانی تاوس
گواستنەوە: زارەکی؛ لەبەر دەکرێن و لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی خێزانەکانەوە دەگوازرێنەوە
پێگە: چینێکی جیاوازی بۆماوەیی لە نێو کۆمەڵگەی ئێزدیدا
ئەمڕۆ: لە مەترسییەکی جدییدایە؛ قەووالی زۆر کەم ماون
چینێکی بۆماوەیی
قەووالەکان لە نێو کۆمەڵگەی ئێزدیدا چینێکی جیاواز و بۆماوەیی پێک دەهێنن بە بنەڕەتی تایبەتی خۆیانەوە. بەپێی نەریت، لە دوو تیرەوە دێن، دیملیی کورمانجی‌زمان و تاژیی عەرەبی‌زمان، کە لە شارۆچکە جووتەکانی باشیقە و بەحزانێ لە ناوچەی شێخان لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵ نیشتەجێن. ئەم شارۆچکانە نیشتمانی هۆزەکە و ناوەندی قەووالەکان بوون، ئەو شوێنەی هەڵگرانی مۆسیقای پیرۆز بۆ نەوەکان لێوە هاتوون. پۆستەکە لە نێو ئەم خێزانانەدا دەگوازرێتەوە، بۆیە پیشەی قەووال بۆماوەییە و لە باوکەوە بۆ کوڕ دەگوازرێتەوە.
بوون بە قەووال ڕێگایەکی سەخت بوو. داواکار دەبوو مەرجی دیاریکراوی تێدا بێت: زانینی بیروباوەڕ، دەنگێکی ڕوون و ڕەسا و شارەزایی لە ئامێرە پیرۆزەکان. ڕاهێنان بە مۆسیقا دەستی پێ دەکرد و تەنها دوای ئەوەی قەووالە گەنجەکە لە ژەنین شارەزا دەبوو، دەبرایە نێو کۆمەڵە فراوانەکەی دەقە ئایینییەکان کە بە ڕیزبەندییەکی ورد فێر دەبوون: سەرەتا نوێژ و دەقەکانی پەیوەست بە مردن، پاشان دێڕەکانی ئەرکە ئایینییەکان و دەقەکانی ڕێوڕەسمەکانی لالش و وشەکانی سروودەکان و لە کۆتاییدا لێکدانەوەی شیعرە پیرۆزەکە. شاگردییەکی درێژی بیرەوەری و دڵسۆزی بوو کە قەووالی بۆ هەڵگرتنی گەنجینە زۆر گەورەکەی باوەڕەکە ئامادە دەکرد.
ئامێرە پیرۆزەکان
لە ناوەڕاستی پیشەی قەووالەکاندا دوو ئامێرە پیرۆزەکە هەن کە سروودەکان پێ پێشکەش دەکەن: دەف، دەهۆڵێکی گەورەی چەمبەردار، و شباب، نەیێک. ئەمانە ئامێری ئاساییی مۆسیقا نین، بەڵکو شتی پیرۆزن کە بۆ مۆسیقای پیرۆزی باوەڕەکە تەرخان کراون و ژەنینیان خۆی بەشێکە لە ئەرکە ئایینییەکەی قەووال. دەفەکە، کە ئەوەندە گەورەیە نزیکە ژەنەرەکە بشارێتەوە، بە ڕیتمی گۆڕاو دەژەنرێت کە هێواش و خێرا دەبێت، لە کاتێکدا نەی ئاوازێکی یاوەریی زیر و لەرزەدار دەتەنێت و لەسەر ئەمە وشە پیرۆزەکان بە سروود دەخوێنرێن. ئەنجامەکە مۆسیقایەکە کە زۆر لە گۆرانیی ئاسایی جیاوازە، جدی و مەستکەر و کۆن، گونجاو بۆ ئەو شیعرە پیرۆزەی هەڵی دەگرێت. لە مۆسیقای دونیاییی شاعیرە گۆرانیبێژە دەنگبێژەکانی جیهانە فراوانترەکەی کورد جیا دەوەستێت و بە تەواوی سەر بە بواری پەرستنە.
پێشکەشکردنی قەولەکان بە ئەم ئامێرانە کارێکی پیرۆزە و بە ڕێوڕەسم و وەرزەکانی باوەڕەکەوە پەیوەستە. سروودەکان ڕەنگە بە ئاوازەکەیانەوە لە بۆنە گشتییە جدییەکانی وەک بەخاکسپاردن و جەژن و کۆبوونەوەی مەزندا بخوێنرێن، لە کاتێکدا لە کەشی زیاتر تایبەتیدا ڕەنگە بەبێ مۆسیقا بخوێنرێن. پێکەوەبوونی وشە و دەنگی پیرۆز لە پێشکەشکردنی قەووالەکاندا خەسڵەتە تایبەتەکە بە سروودە ئێزدییەکان دەبەخشێت، شیعرێکی سروودخوێنراو کە مانا و مۆسیقا تێیدا لێک جیا ناکرێنەوە و لە ڕێگەیەوە پیرۆزترین دەقەکانی باوەڕەکە بەرز دەکرێنەوە بۆ پەرستن.
هەڵگرانی ئاڵاکانی تاوس
لە دەرەوەی مۆسیقاکەیان، قەووالەکان بەرپرسیارییەکی بێهاوتا و پیرۆزیان لە ئەستۆیە: هەڵگرتنی سنجاق، ئاڵا پیرۆزەکانی تاوس، لە ڕێپێوانێکدا بە ناوی تاوسگەڕان، گێڕانی تاوس. سنجاقەکان وێنەی بڕۆنزیی تاوسن کە هێمای تاوسە مەلەک، فریشتەی تاوس، کە ڕابەرایەتیی هەفت بوونەوەرە پیرۆزەکەی باوەڕەکە دەکات، بەرجەستە دەکەن و لە پیرۆزترین شتەکانی ئێزدایەتین. لە ڕابردوودا قەووالەکان ئەم ئاڵایانەیان بە گەشتی خولەکی دەبردە کۆمەڵگە دوورە ئێزدییەکان و وێنە پیرۆزەکانیان دەبردە گوندەکان و خاکە دوورەکانی باوەڕەکە.
لە کاتی تاوسگەڕاندا قەووالەکان سەردانی گوندە ئێزدییەکانیان دەکرد و ئاڵا پیرۆزەکەی تاوسیان دەهێنا کە باوەڕداران ڕێزیان لێ دەگرت. وتار دەدران، بەخشین لە تەقواداران کۆ دەکرایەوە و ئاوی پیرۆز و بەرات، بەردە پیرۆزە بچووکەکانی لالش، بەسەر خەڵکدا دابەش دەکران. بۆ ئێزدییە ئاسایییەکان، بە تایبەت ئەوانەی لە ناوەندە پیرۆزەکان دوور بوون، هاتنی قەووالەکان بە سنجاقەکانەوە یەکێک بوو لە دەرفەتە کەمەکانی بینینی وێنە پیرۆزەکان و گوێگرتن لە سروودە پیرۆزەکانی ئایینەکەیان. بەم شێوەیە ڕێپێوانەکان کۆمەڵگە پراکەندەکەیان لە دەوری ناوەندە پیرۆزەکەی پێکەوە دەبەستەوە و قەووالەکان هەڵگرە گەڕۆکەکانی باوەڕەکە بوون. لە سەدەی بیستەمدا ئەم گەشتە خولەکییانە بە توندی سنووردار کران چونکە تێپەڕین لە سنوورە نێودەوڵەتییەکان سەخت بوو و کۆمەڵگە دوورترەکانی وەک ئەوانەی قەفقازی لە ناوەندی ئایینییەکە دابڕی.
پارێزەرانی نەریتێکی زارەکی
قووڵترین گرنگیی قەووالەکان لە ڕۆڵیان وەک پارێزەرانی نەریتێکی تەواو زارەکیدایە. باوەڕی ئێزدی لە زۆربەی مێژووی خۆیدا هیچ شتێکی بە نووسین تۆمار نەکرد؛ شیعرە پیرۆزەکەی و ئەفسانە و فێرکارییەکانی تەنها لە بیرەوەریی ڕاهێنراو و دەنگی سروودخوێندا دەژیان. قەولەکان و دەقە پیرۆزەکانی دیکە، کۆمەڵەیەکی فراوانی ماددە، لە مێشکی لەبەرکەرەکاندا هەڵگیران و بە زارەکی لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی خێزانەکانی قەووالەکان و خوێنەرەکانی دیکەوە گوازرانەوە.
ئەم شێوازی گواستنەوەیە خەسڵەتێکی زیندوو و گۆڕاوی بە نەریتەکە بەخشی. هەر سروودێک بەرهەمی زنجیرەیەکی تایبەتی گواستنەوە بوو و لە مامۆستایەکی دیاریکراوەوە فێر دەکرا، بۆیە ڕەنگە وشەکان لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە بگۆڕان و یەک سروود لە سەرانسەری جیهانی ئێزدیدا بە چەندین وەشان هەبوو. زۆرجار چیرۆکی پەخشان یاوەریی سروودەکان دەکرد کە دێڕە پڕڕازەکانیانی ڕوون دەکردەوە یان ئەفسانەکانی پشتەوەیان دەگێڕایەوە. لەم زنجیرە مەزنەی بیرەوەرییەدا کە بە درێژایی سەدەکان بۆ دواوە دەچێت، قەووالەکان بەستەرە ناوەندییەکان بوون، پاسەوانە ڕاهێنراوەکان کە وشە پیرۆزەکەیان هەڵگرت و بۆ پێشەوە گواستیانەوە و دڵنیایان کرد باوەڕەکە تەنانەت بەبێ لاپەڕەی نووسراوش دەمێنێتەوە.
نەریتێک لە مەترسیدا
لە سەردەمی نوێدا نەریتی قەووالەکان کەوتووەتە ژێر هەڕەشەیەکی جدی و ئێستا مانەوەی بەڕاستی نادڵنیایە. تەنانەت پێش کارەساتە دواییەکان ژمارەی قەووالە ڕاستەقینەکان بە شێوەیەکی نیگەرانکەر کەم ببووەوە: زانایان خەمڵاندیان تەنها نزیکەی دوازدە قەووالی تەواو مابوون. لەگەڵ زیاتر خوێندەوار و پراکەندەبوونی کۆمەڵگە ئێزدییەکان و کۆچکردنی زۆریان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ژمارەیەکی هەر کەمتر لە گەنجان ئامادە بوون شاگردییە درێژ و سەختەکەی بیرەوەری قبووڵ بکەن و کاتێک لەبەرکەرێکی بەتەمەن دەمرد، ئەوەی نەیگواستبووەوە لەگەڵ خۆیدا دەمرد.
ئەم قەیرانە بە توندی قووڵتر بووەوە بەهۆی ئەو کارەساتەی لە 2014دا بەسەر ئێزدییەکاندا هات، کاتێک ڕێکخراوی بەناو دەوڵەتی ئیسلامی هەڵمەتی جینۆسایدی دژی کۆمەڵگەکە دەست پێ کرد. نیشتمانی هۆزیی قەووالەکان، شارۆچکە جووتەکانی باشیقە و بەحزانێ، وێران کران و جیهانە فراوانترەکەی ئێزدی تووشی کوشتن و بەکۆیلەکردن و ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ بوو و زۆر مەزار وێران و کۆمەڵگەکان پراکەندە کران. لە بەرامبەر ئەمەدا هەوڵی پەلەدار دراوە بۆ پاراستنی مۆسیقای پیرۆز پێش ونبوونی، بە تۆمارکردنی سروودە ماوەکان لەلایەن زانا و ڕێکخراوەکانەوە و هەوڵی قوتابخانە ئێزدییەکان بۆ فێرکردنەوەی نەریتەکە. ئێستا چارەنووسی هونەرە کۆنەکەی قەووالەکان لە نادڵنیاییدایە، میراتێکی بەنرخ کە بۆ مانەوە تێدەکۆشێت.
هێما و مانا
قەووالەکان بیرەوەریی زیندووی باوەڕی ئێزدی بەرجەستە دەکەن. لە ئایینێکدا کە خۆی لە دەنگدا پاراستووە، نەک لە کتێبەکاندا، ئەوان هەڵگرە مرۆییەکانی وشە پیرۆزەکەن، پاسەوانە ڕاهێنراوەکان کە شیعرە پیرۆزەکە و ئەفسانە و فێرکارییەکانی باوەڕەکە لە نێو ئەواندا بە درێژایی سەدەکان زیندوو هێڵراونەتەوە. هێمای سەرکەوتنی بیرەوەری و دڵسۆزین بەسەر نەبوونی نووسیندا، ئەو دەستکەوتە سەرنجڕاکێشەی لە ڕێگەیەوە تەواوی نەریتێکی ئایینی بە درێژایی سەردەمەکان لە مێشک و دەنگی چینێکی تەرخانکراودا گوازراوەتەوە.
هەروەها هێمای یەکگرتوویی و پیرۆزیی کۆمەڵگەی ئێزدین. وەک هەڵگرانی ئاڵاکانی تاوسی تاوسە مەلەک بۆ گوندە پراکەندەکان، قەووالەکان باوەڕدارانیان لە دەوری پیرۆزترین هێماکانیان پێکەوە بەستووەتەوە و کۆمەڵگە دوورەکانیان بە ناوەندە پیرۆزەکەی لالشەوە پەیوەست کردووە. هەروەها بەهۆی کەوتنە مەترسییان ئەمڕۆ بوونەتە هێمای ناسکی و خۆڕاگریی خودی کولتووری ئێزدی، میراتێکی بەنرخ و کۆن کە بەهۆی چەوساندنەوە و گۆڕانەوە کەوتووەتە مەترسییەوە، بەڵام هێشتا بۆ مانەوە تێدەکۆشێت. بیرکردنەوە لە قەووالەکان واتە بیرکردنەوە لە خودی ڕۆحی نەریتی زارەکیی ئێزدی.
قەووالەکان و کوردەکان
قەووالەکان لە میراتی کوردەکاندا شوێنێکی بەڕێزیان هەیە، لە سەرووی هەمووانەوە لە نێو ئێزدییەکاندا کە باوەڕە کۆنەکەیان بە درێژایی سەدەکان پاراستووە. وەک پارێزەرانی نەریتە زارەکییە پیرۆزەکە و هەڵگرانی مۆسیقای پیرۆز و ئاڵاکانی تاوس، لە ناوەڕاستی ژیانی ئایینیی ئێزدیدا دەوەستن. هونەرەکەیان سەر بە پێکهاتە فراوانترەکەی نەریتی زارەکی و مۆسیقیی کوردییە، جیهانی شیعری لەبەرکراو و وشەی سروودخوێنراو، لە هەمان کاتدا بە خەسڵەتە پیرۆزەکەی بە تەواوی جیاواز دەمێنێتەوە.
مۆسیقاکەیان لە بواری دونیاییدا لە نەریتە مەزنەکەی دەنگبێژەکاندا ڕەنگ دەداتەوە، شاعیرە گۆرانیبێژە کوردەکان کە هەروەها مێژوو و چیرۆک و هەستیان لە بیرەوەریی ڕاهێنراو و دەنگی گۆرانیدا هەڵگرتووە. بۆ گەلێک کە چەوساندنەوەی سامناکی بەرگە گرتووە، مانەوەی قەووالەکان و هونەرە پیرۆزەکەیان بابەتێکی زۆر گرنگە، پرسیاری ئەوەیە ئایا داوێکی بەنرخی میراتی کوردی و ئێزدی دەمێنێتەوە. ڕێزگرتن لە قەووالەکان واتە ڕێزگرتن لە بیرەوەریی زیندووی یەکێک لە کۆنترین باوەڕەکانی جیهانی کوردی و داننان بە پێویستیی پەلەدار بۆ پاراستنی نەریتێک کە ڕۆحی گەلێکی بە درێژایی سەدەکان گواستووەتەوە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا قەووالەکان ڕۆحانین؟ بە وردی نا. قەووالەکان چینێکی جیاوازی بۆماوەییی خوێنەرە ئایینی و مۆسیقاژەنە پیرۆزەکانن، بەڵام ئەو چینە ڕۆحانییانە نین کە ڕێوڕەسمەکانی لەدایکبوون و مردن و هاوسەرگیری بەڕێوە دەبەن؛ ئەوانە شێخ و پیرەکانن. پیشە تایبەتەکەی قەووالەکان پێشکەشکردنی مۆسیقای پیرۆز و هەڵگرتنی ئاڵاکانی تاوسە. کەسایەتییەکانی دیکە، وەک فەقیرەکان و ئەندامە زاناکانی چینە ڕۆحانییەکان، ڕەنگە سروودیش بخوێنن و هەموو ئەم خوێنەرانە هەندێک جار بە گشتی بە قەولبێژ، گێڕەرەوەی سروودەکان، دەناسرێن؛ بەڵام قەووالەکان مۆسیقاژەنە پسپۆڕەکانی قەولەکانن بە ئامێرە پیرۆزەکان.
ئایا مۆسیقای پیرۆزی ئێزدی بە شتێکی شومەوە پەیوەستە؟ نەخێر و ئەو پێشداوەرییەی ماوەیەکی درێژ دەوری ئێزدییەکانی داوە، ڕەگی لە تێگەیشتنی هەڵەدایە. قەووالەکان مۆسیقاژەنەکانی باوەڕێکی یەکتاپەرستن کە یەک خودا دەپەرستێت و ڕێز لە هەفت بوونەوەرە پیرۆزەکە بە ڕابەرایەتیی تاوسە مەلەک، فریشتەی تاوس، وەک هێزە خێرخوازەکانی ڕێکخستنی خودایی دەگرێت. ئاڵاکانی تاوس کە قەووالەکان هەڵیان دەگرن، وێنەی پیرۆزی ئەم فریشتە چاکەن و سروودەکانیان شیعری پیرۆزی دڵسۆزین. مۆسیقای قەووالەکان لە جوانترین و ڕێزلێگیراوترین دەربڕینەکانی باوەڕێکی کۆن و بەڕێزە.
بۆچی نەریتەکە هەرگیز نەنووسرایەوە؟ باوەڕی ئێزدی لە زۆربەی مێژووی خۆیدا نەریتی نەنووسینەوەی دەقە پیرۆزەکانی پاراست و لەبری ئەوە، دەقەکانی بە بیرەوەری و گواستنەوەی زارەکی پاراست، کردارێک بەستراو بە مێژووی نهێنیپارێزی و چەوساندنەوەی کۆمەڵگەکەوە. هەروەها پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە هەندێک بەرهەم کە جارێک وەک کتێبی پیرۆزی ئێزدی بە خەڵکی دەرەوە پێشکەش کران، ئێستا بە گشتی زانایان بە بەرهەمی ساختەی سەردەمی دواتر دادەنێن، نەک بە کتێبی پیرۆزی ڕەسەن. نەریتە ڕەسەنەکە لە قەولەکان و دەنگی قەووالەکاندا دەژیا و تەنها لە سەردەمی نوێدا کە نەریتەکە کەوتە مەترسییەوە، هەوڵی جدی دراوە بۆ تۆمارکردن و پاراستنی سروودەکان بە نووسین پێش ونبوونیان.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
قەولەکان: ئەو سروودە پیرۆزانەی باوەڕەکە کە قەووالەکان پێشکەشی دەکەن
تاوسە مەلەک: فریشتەی تاوس کە قەووالەکان ئاڵاکانی هەڵدەگرن
لالش: پیرۆزگە و ناوەندی باوەڕی ئێزدی
بابەشێخ: سەرۆکی ڕۆحانیی ئێزدییەکان
هەفت بوونەوەرە پیرۆزەکە: هەفتەکەی باوەڕی ئێزدی بە ڕابەرایەتیی فریشتەی تاوس
دەنگبێژەکان: نەریتی دونیاییی شاعیرە گۆرانیبێژە کوردەکان، هونەرێکی هاوتای بیرەوەری
پرسیارە باوەکان
قەووالەکان کێن؟
قەووالەکان چینی بۆماوەییی خوێنەرە ئایینی و مۆسیقاژەنە پیرۆزەکانی باوەڕی ئێزدین. ئەرکیان پێشکەشکردنی سروودە پیرۆزەکان، قەولەکان، بە ئامێرە پیرۆزەکانە، دەف یان دەهۆڵی چەمبەردار و شباب یان نەی، هەروەها بردنی ئاڵاکانی تاوس بە ڕێپێوان بۆ گوندەکان. لە تیرە نیشتەجێیەکانی شارۆچکەکانی باشیقە و بەحزانێوە دێن و لە پارێزەرە سەرەکییەکانی نەریتی زارەکیی ئێزدین.
وشەی قەووال چی دەگەیەنێت؟
ناوەکە لە قەولەوە هاتووە، وشەیەک بە ڕەگی عەرەبی و بە مانای وشە یان قسە، هەمان ڕەگ کە ناوی ئەو سروودە پیرۆزانەی لێوە هاتووە کە قەووالەکان پێشکەشی دەکەن. بە پسپۆڕانی وشە وەسف کراون چونکە تەواوی پیشەکەیان لە دەوری وتە پیرۆزەکانی باوەڕەکە بنیاتی نراوە و لە بیرەوەریدا هەڵی دەگرن و دەنگی پێ دەبەخشن. لە ئایینێکدا کە بە وشەی وتراو و سروودخوێنراو پارێزراوە، قەووالەکان پسپۆڕە ڕاهێنراوەکانی ئەو وشەیەن.
قەووالەکان چ ئامێرێک دەژەنن؟
قەووالەکان دوو ئامێری پیرۆز دەژەنن: دەف، دەهۆڵێکی گەورەی چەمبەردار، و شباب، نەیێک. ئەمانە شتی پیرۆزن کە بۆ مۆسیقای ئایینیی باوەڕەکە تەرخان کراون. دەف بە ڕیتمی گۆڕاو دەژەنرێت و نەی ئاوازێکی یاوەریی زیر و لەرزەدار دەتەنێت و لەسەر ئەمە سروودە پیرۆزەکان دەخوێنرێن و مۆسیقایەکی جدی و کۆن دروست دەکەن کە زۆر لە گۆرانیی ئاسایی جیاوازە.
تاوسگەڕان چییە؟
تاوسگەڕان، یان گێڕانی تاوس، ئەو ڕێپێوانەیە کە قەووالەکان سنجاقەکان، ئاڵا بڕۆنزییە پیرۆزەکانی تاوس و هێمای تاوسە مەلەک، بۆ گوندە ئێزدییەکان دەبەن. باوەڕداران ڕێز لە ئاڵاکان دەگرن، بەخشین کۆ دەکرێتەوە و ئاوی پیرۆز و بەرات، بەردە پیرۆزە بچووکەکانی لالش، دابەش دەکرێن. بۆ زۆر ئێزدی دەرفەتێکی دەگمەن بوو بۆ بینینی وێنە پیرۆزەکان و گوێگرتن لە سروودە پیرۆزەکان.
بۆچی قەووالەکان لە مەترسیدان؟
نەریتەکە کەم بووەتەوە بەهۆی زیاتر پراکەندە و خوێندەواربوونی کۆمەڵگە ئێزدییەکان و کەمتر قبووڵکردنی شاگردییە درێژەکەی بیرەوەری لەلایەن گەنجانەوە؛ زانایان خەمڵاندیان تەنها نزیکەی دوازدە قەووالی ڕاستەقینە تەنانەت پێش 2014 مابوون. جینۆسایدی ئەو ساڵە، کە شارۆچکەکانی نیشتمانی قەووالەکان، باشیقە و بەحزانێی وێران کرد و کۆمەڵگەکەی پراکەندە کرد، قەیرانەکەی بە توندی قووڵتر کردەوە. ئێستا هەوڵی پەلەدار دەدرێت بۆ تۆمارکردن و پاراستنی مۆسیقای پیرۆز پێش ونبوونی.
نەریتی قەووال چۆن دەگوازرێتەوە؟
بە زارەکی و لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی خێزانەکانی قەووالەکانەوە دەگوازرێتەوە. داواکار دەبێت زانینی بیروباوەڕ و دەنگێکی ڕەسا و شارەزایی لە ئامێرە پیرۆزەکانی هەبێت. ڕاهێنان بە مۆسیقا دەست پێ دەکات و پاشان بە ڕیزبەندییەکی دیاریکراو بە دەقە ئایینییەکاندا دەڕوات، لە نوێژ و دەقەکانی مردنەوە تا سروودەکان و لێکدانەوەیان. هەر سروودێک لە مامۆستایەکی دیاریکراوەوە فێر دەکرێت، بۆیە وەشانەکان لە نێوان ناوچەکان و نەوەکاندا لە زنجیرەیەکی بیرەوەریدا کە چەندین سەدە درێژ بووەتەوە دەگۆڕێن.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Yazidis i. General (قەووالەکان و تاوسگەڕان) - Encyclopaedia Iranica
The Yezidi Religious Music - Oral Tradition Journal (Omarkhali)
Songs from Sinjar - Lapham's Quarterly
Musical Culture and the Yazidi Genocide - Music and the Holocaust
Social Change Amidst Terror and Discrimination: Yezidis in the New Iraq - Middle East Institute