پێشەکی
کۆبانی (بە کوردی: کۆبانێ؛ بە فەرمی: عەین ئەلعەرەب) شارێکی کوردییە لە باکووری سووریا، لەسەر سنووری تورکیا. لە 2014–15دا لە سەرانسەری جیهاندا ناسرا، کاتێک خەڵکەکەی، بە سەرکردایەتیی یەپەگە و یەپەژە، بەرامبەر هێرشێکی گەورەی داعش خۆیان ڕاگرت و بە پێچەوانەی هەموو چاوەڕوانییەکان گەمارۆیان شکاند. بۆ کورد، کۆبانی هێمای بەرەنگاری و قوربانیدانە، ئەو شوێنەی ئەفسانەی بێشکستبوونی داعش تێیدا تێکشکا، و کۆڵەکەیەکە لە ئەزموونی ڕۆژئاوا لە خۆبەڕێوەبردنی کوردیدا.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە کە شار و شارۆچکەکانی ناوچەکە دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ کۆنترۆڵیان دەکات، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی بۆ چیرۆکی کورد گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: کۆبانی (کۆبانێ)
ناوی فەرمی: عەین ئەلعەرەب
وڵات: سووریا — پارێزگای حەلەب، لەسەر سنووری تورکیا
دانیشتووان: نزیکەی 45,000 پێش شەڕ (سەرژمێریی 2004)؛ زیاتر لە قەزا فراوانترەکەدا
خەڵک: زۆرینەی کورد، لەگەڵ کۆمەڵگە بچووکترە عەرەبییەکان و ئەوانی دیکە
شوێن: لەسەر سنووری سووریا–تورکیا، نزیک فورات، لە دەشتی سوروچ
دۆخ: ناوەندێکی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (ڕۆژئاوا)
ناسراوە بە: بەرەنگاریی 2014–15 بەرامبەر گەمارۆی داعش
ناوەڕۆک
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
شوێن و جوگرافیا
کۆبانی لە دوورترین بەشی باکووری سووریا، لە پارێزگای حەلەب، ڕاستەوخۆ لەسەر سنووری تورکیادا هەڵکەوتووە؛ شارۆچکەی سوروچ (پرسووس) لە تورکیا، تەنها لەو دیوی هێڵە سنوورییەکەدایە. لەسەر دەشتی سوروچ، ناوچەی ناوەندیی کشتوکاڵیی هەرێمەکە، نزیکەی 30 کیلۆمەتر لە ڕۆژهەڵاتی ڕووباری فورات و نزیکەی 150 کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی شاری حەلەب هەڵکەوتووە. شارەکە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لە دەوری وێستگەیەکی هێڵی ئاسنی بەغدا گەشەی کردووە، و لەو کاتەوە شوێنە سنوورییەکەی چارەنووسی داڕشتووە، هەم وەک پەناگە و هەم وەک ئامانج.
خەڵک و دانیشتووان
کۆبانی شارێکە کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی کوردن. پێش شەڕی سووریا، ژمارەی دانیشتووانەکەی بە نزیکەی 45,000 تۆمار کرابوو، لەگەڵ ناحیەیەکی فراوانتر کە ژمارەکەی زۆر زیاتر بوو، و کۆمەڵگە بچووکترە عەرەبییەکان و ئەوانی دیکە لە تەنیشت زۆرینەی کورددا. لە گەمارۆی 2014دا، بەهۆی هەڵاتنی خەڵک لە شەڕی شوێنەکانی دیکەوە ژمارەکە زۆر گەورە بوو، پاشان بە هەڵاتنی نزیکەی 200,000 کەس لە سنوورەکەوە بۆ تورکیا بە توندی کەمی کرد. لە دوای ڕزگارکردنەوە زۆر کەس گەڕاونەتەوە و دووبارە ئاوەدانیان کردووەتەوە، و کۆبانی هێشتا شارێکی بەهێزی کوردییە لە ناوەڕاستی پشتێنە کوردیزمانەکەی باکووری سووریا.
مێژوو
کۆبانی شارێکی تا ڕادەیەک نوێیە، نزیکەی 1915 لە کنار وێستگەیەکی شەمەندەفەر دامەزراوە، لەگەڵ نیشتەجێبوونی کورد لە ناوچەکە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا. بۆ دەیان ساڵ شارۆچکەیەکی سنووریی بچووک لە ناو سووریادا بوو. گرنگیی نوێی دەگەڕێتەوە بۆ شەڕی ناوخۆی سووریا: لە 19ی تەممووزی 2012دا، کە دەوڵەتی سووریا کشایەوە، کۆبانی بووە ئەو شوێنەی شۆڕشی ڕۆژئاوا بۆ یەکەم جار تێیدا ڕاگەیەنرا و کەوتە ژێر کۆنترۆڵی یەپەگەی کوردی. لە 2014دا کرا بە ناوەندی ئیداریی کانتۆنەکەی، بەشێک لە ئیدارە خۆبەڕێوەبەرە سەرهەڵداوەکەی باکووری سووریا بە سەرکردایەتیی کورد.
گەمارۆی 2014–15
لە ئەیلوولی 2014 تا کانوونی دووەمی 2015، کۆبانی لەلایەن داعشەوە گەمارۆ درا، کە شەپۆلەکانی شەڕڤان و ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو و چەکی قورسی ئاراستەی شارەکە کرد. زۆربەی دانیشتووان هەڵاتن، نزیکەی 200,000 کەس چوونە تورکیا، و بەشێکی زۆری شارەکە، بەپێی هەندێک گێڕانەوە نزیکەی 70 لە سەد، وێران کرا. بەڵام یەپەگەی کوردی و یەکینە ژنانەکانی یەپەژە شەقام بە شەقام خۆیان ڕاگرت، و بە پشتگیریی هێرشە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانێتی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا، لە سەرەتای 2015دا گەمارۆیان شکاند و داعشیان دەرکرد. بەرگریی کۆبانی بووە هێمایەکی جیهانی؛ ئەو ساتەی پێشڕەویی داعش ڕاگیرا و ئەفسانەی بێشکستبوونی تێکشکا. دوو گۆڕستانەکەی شەهیدانی شارەکە، بە ڕیزە گۆڕەکانیانەوە، بەڵگەیەکی بەردەوامن بۆ تێچووی ئەو سەرکەوتنە.
کۆبانیی ئەمڕۆ
دوای 2015، کۆبانی دووبارە ئاوەدان کرایەوە و بووە ناوەندێکی سەرەکیی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (ڕۆژئاوا). لە تشرینی یەکەمی 2019دا، کە تورکیا هەڕەشەی داگیرکردنی دەکرد، هێزە کوردییەکان هاتنە ناوەوەی سەربازەکانی حکومەتی سووریا و پۆلیسی سەربازیی ڕووسیایان وەک قەڵغانێک دژ بە هێرش پەسەند کرد. ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە کۆتایی 2024دا نادیارییەکی نوێی هێنا. بە درێژایی 2025 و تا ناو 2026، کۆبانی دووبارە کەوتە ژێر فشارێکی توندی هێزە پشتگیریکراوەکانی دیمەشق و تورکیا، لەگەڵ ڕاپۆرتی گەمارۆدانی شارەکە و بڕینی ئاو و کارەباکەی. لە کانوونی دووەمی 2026دا، سەرۆکی هەرێمی کوردستان مەسعود بارزانی گوتی کە وەک لە 2014دا، ئەگەر بکرێت پێشمەرگە بۆ بەرگری لە کۆبانی دەنێرێت؛ ئەمە پێوەرێکە بۆ ئەوەی هەڕەشەکە بۆ شارەکە دووبارە چەند مەترسیدار بووەتەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
نزیکەی 1915 — کۆبانی نزیک وێستگەیەکی هێڵی ئاسنی بەغدا دادەمەزرێت.
19ی تەممووزی 2012 — شۆڕشی ڕۆژئاوا لە کۆبانی ڕادەگەیەنرێت؛ یەپەگە کۆنترۆڵ دەگرێت.
2014 — کۆبانی دەبێتە ناوەندی ئیداریی کانتۆنەکەی.
ئەیلوولی 2014–کانوونی دووەمی 2015 — داعش شارەکە گەمارۆ دەدات؛ ~200,000 هەڵدێن و ~70% وێران دەکرێت.
کانوونی دووەمی 2015 — یەپەگە و یەپەژە، بە هێرشی ئاسمانیی هاوپەیمانێتی، گەمارۆ دەشکێنن و داعش دەر دەکەن.
تشرینی یەکەمی 2019 — هێزەکانی سووریا و ڕووسیا دەچنە ناو بۆ ڕێگرتن لە داگیرکردنێکی تورکی.
کانوونی یەکەمی 2024 — ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد قۆناغێکی نوێی نادیاری دەکاتەوە.
2025–26 — کۆبانی ڕووبەڕووی فشارێکی نوێی هاوشێوەی گەمارۆ دەبێتەوە لەلایەن هێزە پشتگیریکراوەکانی دیمەشق و تورکیاوە.
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
کۆبانی لە ناوەڕاستی چەندین ناکۆکیدا هەڵکەوتووە. تورکیا یەپەگە، کە بەرگریی لە شارەکە کرد، بە پەیوەست بە پەکەکە دادەنێت و دووبارە و دووبارە هەڕەشە و هێرشی کردووەتە سەر ناوچەکانی باکووری سووریا لە ژێر دەستی کورددا؛ کورد ئەمە بە هەوڵێک دادەنێت بۆ تێکشکاندنی ئەو خۆبەڕێوەبردنەی بە زەحمەت بەدەستی هێناوە. لە ناو سووریادا، ئیدارەکە بە سەرکردایەتیی کورد دوای 2017 بەرەو ناوچەکانی زۆرینەی عەرەب وەک ڕەقە و دێرەزوور فراوان بوو، کە هەندێک کۆمەڵگە تێیاندا بە گومانەوە سەیری حوکمڕانی بە سەرکردایەتیی کوردیان کردووە؛ گرژییەک کە ئیدارەکە ناچار بووە مامەڵەی لەگەڵ بکات. هەروەها ناوی عەرەبیی فەرمی، عەین ئەلعەرەب، بەرامبەر ناوی کوردیی کۆبانی، مشتومڕی درێژ لەسەر ناسنامەی ناوچەکە ڕەنگ دەداتەوە. ئەم ناساندنە کە لە ڕوانگەیەکی کوردییەوە نووسراوە، ئەو ناکۆکییانە دەناسێت، لەگەڵ پێداگری لەسەر کۆبانی وەک شارێکی کوردی کە خەڵکەکەی خۆی بەرگریی لێ کردووە.
گرنگی بۆ کورد
بۆ کوردانی هەموو شوێنێک، کۆبانی خاکێکی پیرۆزە. بەرەنگارییەکەی لە 2014–15دا، کە هەندێک جار بە «ستالینگرادی کورد» ناودەبرێت، شارۆچکەیەکی بچووکی سنووریی کردە هێمایەکی جیهانیی ئازایەتیی کورد و ڕۆڵی ژنە شەڕڤانەکانی یەپەژە. لە تەنیشت شنگالدا، کە هێزە کوردییەکان یارمەتیی ڕزگارکردنی ئێزدییەکانیان لە جینۆساید دا، کۆبانی بووە هێمای کورد وەک ئەو گەلەی داعش ڕاگرت کاتێک ئەوانی دیکە نەیانتوانی. بەرگرییەکەی ناسینەوەی نێودەوڵەتیی بە پڕۆژە فراوانترەکەی ڕۆژئاوا بەخشی، و مانەوەی تا ئەمڕۆ هێشتا پرسێکی شانازی و نیگەرانیی نەتەوەیی کوردە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
قامیشلۆ، پایتەختی کردەیی ڕۆژئاوا لە ڕۆژهەڵات.
شنگال، بەرەیەکی دیکە لە شەڕی کورد دژ بە داعش. یەپەگە و یەپەژە، شۆڕشی ڕۆژئاوا و ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا.
پرسیارە باوەکان
کۆبانی لە کوێیە؟
کۆبانی لە باکووری سووریا، لە پارێزگای حەلەب، ڕاستەوخۆ لەسەر سنووری تورکیا هەڵکەوتووە؛ لە دەشتی سوروچ، نزیکەی 30 کیلۆمەتر لە ڕۆژهەڵاتی فورات. ناوی عەرەبیی فەرمیی عەین ئەلعەرەبە.
بۆچی کۆبانی بەناوبانگە؟
کۆبانی بە گەمارۆی 2014–15 بەناوبانگە، کاتێک شەڕڤانە کوردەکانی یەپەگە و یەپەژە، بە پشتگیریی هێرشە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانێتی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا، بەرامبەر داعش خۆیان ڕاگرت و گەمارۆیان شکاند؛ خاڵێکی وەرچەرخان لە شەڕەکەدا کە ئەفسانەی بێشکستبوونی داعش تێک شکاند.
ئایا کۆبانی شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. کۆبانی شارێکە کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی کوردن و ئەو شوێنە بووە کە لە 2012دا شۆڕشی ڕۆژئاوا تێیدا ڕاگەیەنرا. ناوەندێکی سەرەکیی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریایە بە سەرکردایەتیی کورد.
ئێستا لە کۆبانی چی ڕوودەدات؟
دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە کۆتایی 2024دا، کۆبانی دووبارە کەوتە ژێر فشاری هێزە پشتگیریکراوەکانی دیمەشق و تورکیا. لە سەرەتای 2026دا شارەکە ڕووبەڕووی هەڕەشەی توند بووەوە، و سەرکردە کوردەکان هۆشدارییان لەبارەی مەترسی بۆ خەڵکەکەی دا.