پێشەکی
کۆیە (هەروەها کۆیسنجاق) شارۆچکەیەکی مێژوویی کوردییە لە گردەکانی باکووری کوردستانی عێراق، لە نێوان دوو شارە گەورەکەی هەولێر و سلێمانی، لە بناری چیای هەیبەت سوڵتاندا هەڵکەوتووە. قەبارەکەی بچووکە، بەڵام شوێنێکی زۆر گەورەتر لە قەبارەکەی لە کولتووری کوردیدا هەیە، وەک ناوەندێکی بەناوبانگی ئایین، زانست و شیعر.
لە هەموو شتێک زیاتر، کۆیە وەک شارۆچکەی حاجی قادری کۆیی لە یادەوەریدا ماوە، یەکێک لە شاعیرە پێشەنگەکانی نەتەوەپەرستیی کوردی کە شیعرەکانی بانگەوازیان لە کورد دەکرد بیدار ببنەوە. ئەم ناساندنە باس لە شارۆچکەکە، نەریتە زانستییەکەی و ئەو شاعیرە دەکات کە ناوی شارۆچکەکەی پێوە بەستراوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• کۆیە شارۆچکەیەکی مێژوویی کوردییە لە پارێزگای هەولێر، لە نێوان هەولێر و سلێمانی.
• لە ماوەیەکی درێژەوە ناوەندی خوێندنی ئایینیی کوردی، مزگەوت و مەدرەسە بووە.
• شارۆچکەی حاجی قادری کۆییە، شاعیرێکی پێشەنگی بیداربوونەوەی نەتەوەیی کورد.
• شارۆچکەکە لە بناری چیای هەیبەت سوڵتان هەڵکەوتووە.
• ئەمڕۆ زانکۆی کۆیەی تێدایە، کە نەریتەکەی فێربوون بەردەوام دەکات.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): کۆیە (کۆیسنجەق)
وڵات / ناوچە: عێراق (باشوور / هەرێمی کوردستان)
پارێزگا: هەولێر
شوێن: لە بناری چیای هەیبەت سوڵتان
بە چی بەناوبانگە: زانست و شیعری کوردی
بەناوبانگترین کوڕی شارۆچکەکە: حاجی قادری کۆیی (1817–1897)
نیشانەی نوێی دیار: زانکۆی کۆیە
خەڵک: کورد
ناوەڕۆک
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
کۆیە لە کوێیە؟
کۆیە لە ناوچە گرداوییەکانی پارێزگای هەولێر هەڵکەوتووە، نزیکەی لە نیوەی ڕێگای نێوان هەولێر و سلێمانی، لە بناری چیای لێژ و بەرزی هەیبەت سوڵتان کە لە پشتییەوە بەرز دەبێتەوە. شوێنەکەی لەسەر ڕێگا کۆنەکانی نێوان ئەم دوو شارە گەورە کوردییە کۆیەی کردە خاڵێکی سروشتیی پێکگەیشتن و شارۆچکەیەکی بازاڕ، و مێژوویەکی درێژی پەیوەندی و ئاڵوگۆڕی پێ بەخشی.
کۆیە، کە گرد و زەوی کشتوکاڵی دەوری داوە، گەشەی کرد و بووە شارۆچکەیەکی جێگیر و ئاوەدان بە ژیانێکی بەهێزی ئایینی و زانستی، نەک قەڵا یان پایتەخت؛ شوێنێک کە زیاتر بە زانستەکەی دەناسرا لەوەی بە دەسەڵاتەکەی.
شارۆچکەی زانست
بۆ چەندین نەوە کۆیە یەکێک لە ناوەندە گرنگەکانی خوێندنی ئیسلامی و کوردی لە ناوچەکە بوو. مزگەوت و مەدرەسەکانی زانا و پیاوانی ئایینیان پێ دەگەیاند، و شارۆچکەکە وەک شوێنی کتێب، مامۆستا و شاعیر ناوبانگی پەیدا کرد. ئەم نەریتە قووڵەی زانست بەشێکە لە هۆکاری ئەو شوێنە بەڕێزەی کۆیە لە یادەوەریی کولتووری کورددا هەیەتی، هەرچەندە هەرگیز شارێکی گەورە نەبووە.
حاجی قادری کۆیی
گەورەترین هۆکاری ناوبانگی کۆیە شاعیر حاجی قادری کۆییە، کە لە سەدەی نۆزدەیەمدا ژیا و ناوەکەی لە شارۆچکەکە وەرگرت. کۆیی یەکێک لە دەنگە پێشەنگەکانی بیداربوونەوەی نەتەوەیی کورد بوو. لە سەردەمێکدا کە کەم کەس بە کوردی دەینووسی، هانی گەلەکەی دەدا زمانی خۆیان بەکار بهێنن و بۆ یەکگرتوویی و بوون بە نەتەوەیەک تێ بکۆشن؛ بانگەوازە بەناوبانگەکەی ئەوە بوو کورد هەردوو قەڵەم و شمشێر هەڵبگرن. شیعرەکەی یارمەتیی دانانی بنەما فکرییەکانی نەتەوەپەرستیی نوێی کوردی دا، و بەهۆی ئەوەوە ناوی کۆیە بۆ هەمیشە بە بیری نەتەوەیی کوردەوە بەستراوە.
کۆیەی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ کۆیە هێشتا شارۆچکەیەکی دڵخۆشکەرە لە بناری شاخەکەی، شانازی بە میراتەکەیەوە دەکات و هێشتا شوێنی پەروەردەیە. ئێستا زانکۆی کۆیەی تێدایە، کە لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا دامەزرا. بە گوێرەی مێژووە درێژەکەی، شارۆچکەکە زیاتر بە زانست، یادەوەری و پەیوەندییەکانی بەو شاعیر و زانایانەی ناوبانگیان پێ بەخشی دەناسرێت لەوەی بە قەبارە یان پیشەسازی.
ڕیزبەندیی کاتی
سەردەمی عوسمانی — کۆیە وەک شارۆچکەی مزگەوت، مەدرەسە و زانست گەشە دەکات.
1817 — شاعیر حاجی قادری کۆیی لەدایک دەبێت؛ ناوەکەی لە شارۆچکەکە وەردەگرێت.
1897 — حاجی قادری کۆیی کۆچی دوایی دەکات و کۆمەڵێک شیعری نەتەوەپەرستانەی کوردی بەجێ دەهێڵێت.
2003 — زانکۆی کۆیە دادەمەزرێت و نەریتی فێربوونی شارۆچکەکە نوێ دەکاتەوە.
ئەمڕۆ — کۆیە شارۆچکەیەکی مێژوویی کوردییە کە وەک ناوەندی ئەدەب ڕێزی لێ دەگیرێت.
پرسیارە باوەکان
ناوی کوردیی کۆیە چییە؟
بە کوردی شارۆچکەکە کۆیە ناو دەبرێت (هەروەها کۆیسنجاق یان کۆیسنجەق دەنووسرێت).
کۆیە بۆچی بەناوبانگە؟
کۆیە وەک ناوەندێکی مێژوویی زانست و شیعری کوردی بەناوبانگە، بە تایبەتی وەک شارۆچکەی حاجی قادری کۆیی، شاعیرێکی پێشەنگی نەتەوەپەرستیی کوردی.
حاجی قادری کۆیی کێ بوو؟
حاجی قادری کۆیی (1817–1897) شاعیرێکی کوردی خەڵکی کۆیە بوو کە بانگەوازی لە کورد دەکرد زمانەکەیان بەکار بهێنن و بۆ یەکگرتوویی نەتەوەیی تێ بکۆشن، و یارمەتیی داڕشتنی نەتەوەپەرستیی نوێی کوردی دا.
کۆیە لە کوێیە؟
کۆیە لە پارێزگای هەولێری کوردستانی عێراقە، لە نێوان هەولێر و سلێمانی، لە بناری چیای هەیبەت سوڵتان.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
حاجی قادری کۆیی · شیعر و نەتەوەپەرستیی کوردی · چیای هەیبەت سوڵتان · هەولێر · سلێمانی.