پوختە
سەدەی 20 لە داڕشتنی ناسنامەی کورددا گرنگ بوو و نوێبوونەوەی کولتووری، خەباتی سیاسی بۆ خۆبەڕێوەبردن و کەسایەتییە کاریگەرە کوردەکان نیشانەکانی بوون. سەرەڕای ئاستەنگەکانی دوای دابەشکردنی خاکە کوردییەکان لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، ڕێنسانسێکی کولتووری سەری هەڵدا کە یەکگرتوویی و شانازیی لە نێو کورددا پەرە پێ دا. ڕووداوە سەرەکییەکانی وەک جەنگی کەنداو و جەنگی ناوخۆی سووریا تیشکیان خستە سەر هەوڵدانی بەردەوام بۆ دانپێدانان و دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان، لە کاتێکدا بەشداریی ژنان لە بزووتنەوەکاندا خۆڕاگریی نیشان دەدا. میراتی مێژووی کورد هەر لە ئەمڕۆشدا ئیلهام بە هیوا و چالاکی دەبەخشێت.
ناوەڕۆک
ڕێنسانسی کولتووری و پێکهاتنی ناسنامە
- کەسایەتییە ناودارە کوردەکان لە ئەدەب و بواری ئەکادیمیدا
- کەسایەتییە دیارە گشتییەکانی کورد
- خاڵەکانی وەرچەرخان لە مێژووی نوێدا
جیهانێک لە هیوا و خەباتی بەردەوام
- گرنگیی سەدەی 20 بۆ ناسنامەی کورد چییە؟
- پەیماننامەی سیڤەر و پەیماننامەی لۆزان چۆن کاریگەرییان لەسەر کورد دانا؟
- هەندێک لە کەسایەتییە دیارە کوردەکان کە لەم بابەتەدا ناویان هاتووە کێن؟
- ژنان چ ڕۆڵێکیان لە شۆڕشی کورددا بینی؟
- نوێگەری چۆن لە مێژووی نوێدا کاریگەریی لەسەر ناسنامەی کورد داناوە؟
سەدەی 20 سەردەمێکی وەرچەرخان بوو کە ئەو ناسنامەیەی کوردی داڕشت کە ئەمڕۆ دەیناسین. گەشەکردنی ئەم ناسنامەیە بە ئاڵۆزی بە ڕەوتە فراوانترەکانی مێژووی کوردەوە بەستراوەتەوە؛ مێژوویەک کە پڕە لە خواستی دانپێدانان بە کولتوور، خۆبەڕێوەبردن و ناسنامەی نەتەوەیی. لەم بابەتەدا لە لایەنە جۆراوجۆرەکانی کولتوور و میراتی کوردستان دەکۆڵینەوە، لەگەڵ کەسایەتییە دیارە گشتییەکانی کورد و ڕۆڵیان لە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیدا.
پێکهاتنی ناسنامەی کورد
دوایین قۆناغەکانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و گەشەسەندنەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم سەردەمێکی بڕیاردەریان بۆ گەلی کورد هێنایە ئاراوە. کاتێک دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکان لە خۆڵەمێشی ئیمپراتۆرییەتەکان سەریان هەڵدا، گەلی کورد خۆی دابەشکراو و پارچەپارچەکراو بینییەوە بەسەر سنوورە نوێیەکانی تورکیا و ئێران و عێراق و سووریادا. ئەم دابەشبوونە بزووتنەوەیەکی هان دا کە ئامانجی پێناسەکردنەوە و جەختکردنەوە لە ناسنامەیەکی جیاوازی کوردی بوو.
پاشخانە مێژووییە سەرەکییەکە
پەیماننامەی سیڤەر (1920): لە سەرەتادا ئەم پەیماننامەیەی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە کورد دا و هیوای دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی گەشاندەوە.
پەیماننامەی لۆزان (1923): ئەم پەیماننامەیەی دواتر ئەو هیوانەی لەناو برد و بواری بۆ سەرکوت و قەیرانی ناسنامە لە ناوچە کوردییەکاندا خۆش کرد.
نەتەوەخوازی و نوێبوونەوەی کولتووری: سەرەتای سەدەی 20 شاهیدی سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی کورد، بزووتنەوە کولتوورییەکان و هەوڵەکانی تۆمارکردن و زیندووکردنەوەی زمان و نەریتەکانی کورد بوو.
ڕێنسانسی کولتووری و پێکهاتنی ناسنامە
لەگەڵ تێپەڕبوونی سەدەی 20، ڕێنسانسێکی کولتووری سەری هەڵدا. نووسەر و هونەرمەند و داکۆکیکارانی کولتوور دەستیان کرد بە پێشینەدان بە بێدارکردنەوەی کولتوور و میراتی کوردستان. ئەم نوێبوونەوەیە ڕۆڵێکی گرنگی لە پەرەپێدانی یەکگرتوویی کورد و لە دیاریکردنی مانای کوردبووندا بینی، لە جیهانێکدا کە بە خێرایی دەگۆڕا.
کەسایەتییە ناودارە کوردەکان لە ئەدەب و بواری ئەکادیمیدا
لەو سەردەمەدا چەندین کەسایەتیی مێژوویی کورد سەریان هەڵدا و بوون بە هێمای کولتوور و ناسنامەی کورد:
ئەحمەدی خانی: زۆرجار وەک باوکی ئەدەبی کوردی ڕێزی لێ دەگیرێت و حەماسەکەی، «مەمو زین»، وەک هێمای خەباتی کورد بۆ دانپێدانان خزمەت دەکات.
شەریف پاشا: دیپلۆماتێکی دیار کە دوای داڕمانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی هەوڵی کۆکردنەوەی پشتیوانیی نێودەوڵەتیی دا بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد.
جاهیدە ئوراڵ: ڕۆشنبیر و چالاکوانێکی پێشەنگ کە لە ناوچە کوردییەکاندا داکۆکیی لە مافەکانی ژنان و پەروەردە دەکرد.
ڕۆڵی مۆسیقا و هەڵپەڕکێ
مۆسیقا و هەڵپەڕکێ هەمیشە بەشێکی جیانەکراوەی کولتووری کورد بوون. لەم ڕێنسانسەدا، مۆسیقای کوردیی نەریتی دەستی بە گەشەکردن کرد و بەربڵاوتر ناسرا. ئامێرەکانی وەک دودوک و تەمبوور بوون بە هێمای شانازی، نەوەکانیان پێکەوە دەبەست و هەستی سەر بە کۆمەڵگەبوون و ناسنامەیان دەپاراست. گۆرانییەکانی مۆسیقاژەنە فۆلکلۆرییەکانی کورد زۆرجار خەبات و خواستەکانی گەلی کوردیان ڕەنگ دەدایەوە و پەیوەندییەکی هاوپشتییان دروست دەکرد.
خەبات بۆ دانپێدانانی سیاسی
لە کاتێکدا نوێبوونەوەی کولتووری یەک لایەنی سەدەی 20ی بۆ کورد دیاری دەکرد، خەباتە سیاسییەکانیش بە هەمان ڕادە گرنگ بوون. بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانی کورد و دیپلۆماسی لە ژێر کاریگەریی ئەو سەرکوتە بەردەوامەدا داڕێژران کە کورد لە سەرانسەری ناوچەکەدا ڕووبەڕووی دەبووەوە:
بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد
بە درێژایی سەدەی 20، چەندین بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی کورد سەریان هەڵدا کە ئامانجیان داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد و مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان بوو. لە یاخیبوونی شێخ سەعید لە تورکیا لە دەیەی 1920ەوە تا ڕاپەڕینە کوردییەکانی عێراق و ئێران، ئەم بزووتنەوانە سەرەڕای سەرکوتکردنیان، کێشەکانی کوردیان هێنایە پێشەوەی سەرنجی نێودەوڵەتی.
کەسایەتییە دیارە گشتییەکانی کورد
زۆر کەسایەتیی دیاری گشتیی کورد ڕۆڵی سەرەکییان لەم بزووتنەوانەدا بینی و بەشدارییان لە گفتوگۆی لەبارەی مافەکانی کوردەوە کرد:
مستەفا بارزانی: کەسایەتییەکی ناوەندیی بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی کورد بوو و بە ئامانجی خۆبەڕێوەبردن، ڕابەرایەتیی چەندین ڕاپەڕینی لە عێراقدا کرد.
عەبدولڕەحمان قاسملوو: ڕابەری پارتی دیموکراتی کوردی کە بە دیپلۆماسی داکۆکیی لە مافەکانی کورد دەکرد لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.
سیپان خەلیل: لە چالاکیی سیاسی بەشدار بوو و هەوڵی دا لە ڕێگا پەرلەمانییەکانەوە پرسی کورد لە سووریا پێش بخات.
ژنان لە شۆڕشی کورددا
ژنان ڕۆڵێکی کاریگەریان لە بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانی کورد و دیپلۆماسیدا بینی. بەشدارییەکەیان زۆرجار پشتگوێ دەخرا، بەڵام بۆ داڕشتنی هەم پێکهاتە کولتوورییەکە و هەم چالاکیی سیاسیی ناسنامەی کورد گرنگ بوو.
کەسایەتییە سەرەکییەکان
ژنانی وەک لەیلا قادر لە هێڵەکانی پێشەوەدا بۆ کوردستان جەنگان و چیرۆکەکانیان بوون بە هێمای خۆڕاگری و هێز. ژنە جەنگاوەرە کوردەکان کە بە یەکەکانی پاراستنی ژنان (YPJ) ناسراون، لە سەرانسەری جیهاندا ڕێز و ستایشیان بەدەست هێناوە و هێمای تێکەڵبوونی خواستە سیاسییە نوێیەکانن لەگەڵ بەها نەریتییەکان.
نوێگەری و کاریگەریی جیهانی
کاتێک سەدەکە بەرەو کۆتایی دەچوو، دیمەنی جیهانی دەستی بە گۆڕان کرد. زیادبوونی دەرفەتەکانی پەیوەندی و تەکنەلۆژیا بواری بۆ هۆشیاریی زیاتر و داکۆکیکردنی زیاتر لە مافەکانی کورد ڕەخساند. پرسی کورد لە ئاستی نێودەوڵەتیدا زیاتر دەرکەوت، کە سەرهەڵدانی ئینتەرنێت پشتیوانیی کرد و بڵاوکردنەوەی چیرۆک و خەباتەکانی کوردی ئاسان کرد.
خاڵەکانی وەرچەرخان لە مێژووی نوێدا
جەنگی کەنداو (1990-1991): ئەم جەنگە دۆخێکی تایبەتی بۆ کورد لە عێراقدا دروست کرد و بوو بە هۆی دامەزراندنی هەرێمێکی خۆبەڕێوەبەر.
جەنگی ناوخۆی سووریا (2011-ئێستا): بەشداریی کورد لە جەنگی دژی داعش یارمەتیی داڕشتنەوەی تێڕوانینەکان بوو لەبارەی پێگەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
ڕاپرسیی سەربەخۆیی کورد (2017): ئەم خاڵەی وەرچەرخانە، کە لە عێراقدا ڕوویدا، خەباتی بەردەوامی کوردی بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆی نیشان دا.
جیهانێک لە هیوا و خەباتی بەردەوام
سەدەی 20 بە ڕاستی سەردەمێکی هیوا و خەبات بوو بۆ کورد. ڕێبازیان بە ناو کولتوور و بەرخۆدان و ناسنامەدا ڕۆحێکی بەردەوام ڕەنگ دەداتەوە. کولتوور و میراتی دەوڵەمەندی کورد کاریگەریی لەسەر چەندین ناوچە داناوە و شوێنەوارێکی بەردەوامی لە ئاستی جیهاندا بەجێ هێشتووە.
کاتێک لەم مێژووانە دەڕامێنین، پێویستە دان بەوەدا بنێین کە هەوڵدان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن و ناسنامە لە سەدەی 21یشدا بەردەوامە. میراتی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و بزووتنەوەکانیان هێشتا دەنگ دەداتەوە و هیوا لە نێو ملیۆنان کوردی سەرانسەری جیهاندا زیندوو ڕادەگرێت.
ئەم گەشتە بە ناو سەدەی 20دا ئەو خەباتانە دەردەخات کە ناسنامەیەکی بەهێزی کوردی لە ئەمڕۆدا لێ کەوتووەتەوە. لەگەڵ سەرهەڵدانی ئاستەنگە هاوچەرخەکان، وانەکانی ڕابردوو بێگومان ڕێنماییی نەوەکانی داهاتووی کورد دەکەن لە هەوڵدانەکەیاندا بۆ کەرامەت و دادپەروەری و شانازیی کولتووری. ڕێبازەکە بەردەوامە، بە وزەی ڕۆحێکی خۆڕاگر و هیوایەکی نەشکێنراو.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی سەدەی 20 بۆ ناسنامەی کورد چییە؟
سەدەی 20 سەردەمێکی وەرچەرخان بوو کە ناسنامەی کوردی داڕشت و لە نێو بزووتنەوە مێژووییەکاندا، بە خواستی دانپێدانان بە کولتوور و خۆبەڕێوەبردن و ناسنامەی نەتەوەییەوە بەستییەوە.
پەیماننامەی سیڤەر و پەیماننامەی لۆزان چۆن کاریگەرییان لەسەر کورد دانا؟
پەیماننامەی سیڤەر سەرەتا دوای جەنگی جیهانیی یەکەم بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە کورد دا، بەڵام پەیماننامەی لۆزان دواتر ئەو هیوانەی لەناو برد و سەرکوت و قەیرانی ناسنامەی لێ کەوتەوە.
هەندێک لە کەسایەتییە دیارە کوردەکان کە لەم بابەتەدا ناویان هاتووە کێن؟
کەسایەتییە دیارەکان ئەحمەدی خانی و شەریف پاشا و مستەفا بارزانی و عەبدولڕەحمان قاسملوو لەخۆ دەگرن، کە هەر یەکەیان ڕۆڵێکی گرنگیان لە بزووتنەوە کولتووری و سیاسییەکانی کورددا بینی.
ژنان چ ڕۆڵێکیان لە شۆڕشی کورددا بینی؟
ژنان ڕۆڵێکی گرنگیان لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورددا بینی و کەسایەتییەکانی وەک لەیلا قادر و یەکەکانی پاراستنی ژنان (YPJ) بوون بە هێمای هێز و چالاکی لە هەوڵدان بۆ مافەکانی کورددا.
نوێگەری چۆن لە مێژووی نوێدا کاریگەریی لەسەر ناسنامەی کورد داناوە؟
نوێگەری و زیادبوونی پەیوەندیی جیهانی هۆشیاری و داکۆکیکردن لە مافەکانی کوردیان زیاتر کردووە و پرسی کوردیان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەرچاوتر کردووە.