پێشەکی
لە 11ی ئازاری 1970، حکومەتی بەعسیی عێراق و سەرکردەی کورد، مستەفا بارزانی، ڕێککەوتنێکی خودموختاریی 15 خاڵییان واژۆ کرد کە بەڵێنی بەدیهێنانی خەونی کوردی بۆ خۆبەڕێوەبردن لە ناو عێراقدا دەدا. سەدام حوسێن، کە ئەوکات جێگری سەرۆک بوو، بە خۆی چوو بۆ باکوور بۆ دانوستان لەگەڵ بارزانی و ڕازی بوو بە هەموو داواکارییەکان. کوردی دەبوو بە زمانی فەرمی لە تەنیشت عەرەبی. هەرێمێکی خودموختاری کوردی لە سێ پارێزگا دادەمەزرا. کورد بە تەواوی لە حکومەتدا بەشدار دەبوون، لەوانە لە پۆستە باڵاکان. دەستووری عێراق هەموار دەکرایەوە بۆ دانپێدانان بەوەی عێراق نیشتمانی «دوو نەتەوەیە: عەرەب و کورد».
ئەمە گشتگیرترین دانپێدانان بوو بە مافەکانی کورد لە مێژووی عێراقدا. خودی بارزانی گومانی هەبوو؛ دواتر بیری هێنایەوە: «تەنانەت پێش واژۆکردنی ڕێککەوتنەکە دەمزانی فێڵێکە. بەڵام خەڵکەکەمان لێیان پرسیم، چۆن دەتوانیت خۆبەڕێوەبردن بۆ خەڵکی کورد ڕەت بکەیتەوە؟» گومانەکەی لە جێی خۆیدا بوو. لە ماوەی سێ ساڵدا، بەعسییەکان لە هەموو پابەندییە سەرەکییەکان پاشگەز بوونەوە. بە دەستکاریکردنی پێکهاتەی دانیشتووان، کەرکووک لە هەرێمە خودموختارەکە دوور خرایەوە. سەرژمێرییە بەڵێندراوەکە هەرگیز ئەنجام نەدرا. لە ئازاری 1974، سەدام بە تەنها شێوازێکی لاوازکراوەی خودموختاریی سەپاند کە ڕێککەوتنەکەی لە هەموو ناوەڕۆکێک بەتاڵ کردەوە؛ بووە هۆی دەستپێکردنی دووەم جەنگی عێراق و کورد و جارێکی دیکە تێکشکانێکی کارەساتباری کورد.
ناوەڕۆک
ڕێککەوتنی خودموختاریی 1970 چی بوو؟
ڕێککەوتنی خودموختاریی 1970 چی بوو؟
ڕێککەوتنی خودموختاریی عێراق و کوردی 11ی ئازاری 1970، کە بە ڕێککەوتنی ئازار یان بەیاننامەی ئازاریش ناسراوە، ڕێککەوتنێکی ئاشتی بوو لە نێوان حکومەتی بەعسیی عێراق بە سەرۆکایەتیی ئەحمەد حەسەن بەکر و پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) بە سەرکردایەتیی مستەفا بارزانی. کۆتایی بە یەکەم جەنگی عێراق و کورد (1961–1970) هێنا و گشتگیرترین دانپێدانانی بە مافەکانی کورد لە مێژووی عێراقدا پێشان دەدا.
ڕێککەوتنەکە 15 خاڵی لەخۆ دەگرت. کوردی لە تەنیشت عەرەبی وەک زمانی فەرمی دانپێدا نرا. دەبوو هەرێمێکی خودموختاری کوردی لە سێ پارێزگای زۆرینەکورد دامەزرێت و چارەنووسی ناوچە جێناکۆکەکان بە سەرژمێرییەکی داهاتوو دیاری بکرێت. نوێنەرایەتیی کورد لە حکومەتدا، لەوانە لە پۆستە باڵاکان، مسۆگەر کرا. دەستووری عێراق هەموار کرایەوە بۆ دانپێدانان بەوەی وڵاتەکە نیشتمانی دوو نەتەوەی عەرەب و کوردە. دەبوو ڕێککەوتنەکە لە ماوەی چوار ساڵدا جێبەجێ بکرێت و تا ئازاری 1974 خودموختاریی تەواو هەبێت.
خاڵە سەرەکییەکان
• ڕێککەوتنی خودموختاریی 1970 فراوانترین دانپێدانان بە مافەکانی کورد بوو کە حکومەتێکی عێراقی هەرگیز پێشکەشی کردبێت؛ دانپێدانان بە نەتەوە و زمانی کورد و مافی خۆبەڕێوەبردن.
• حکومەتی بەعسی هەرگیز نیازی پابەندبوون بە ڕێککەوتنەکەی نەبوو؛ دواخستنێکی ستراتیژی بوو لەو ماوەیەدا کە سەدام حوسێن دەسەڵاتی خۆی جێگیر دەکرد، پەیوەندیی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت دروست دەکرد و بۆ چارەسەرێکی سەربازیی پرسی کورد ئامادە دەبوو.
• کەرکووک مەیدانە سەرەکییەکەی ململانێ بوو؛ بەعسییەکان سنوورەکانی کەرکووکیان بە قازانجی خۆیان دەستکاری کرد، هەڵمەتی تەعریبکردنیان دەست پێ کرد بۆ گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتووانی شارەکە و سەرژمێرییان دوا خست بۆ ڕێگریکردن لە داوای کورد بەسەر ئەو پارێزگا نەوتدارەدا.
• قسەکانی بارزانی لە سەرانسەری مێژووی کورددا دەنگ دەدەنەوە: «نامانەوێت پیادەی دەستی کەسێک بین. ئێمە گەلێکی کۆنین. خودموختاریی خۆمان دەوێت. سەربەستی، واتە ئازادیمان دەوێت.»
زانیارییە خێراکان
ڕێککەوتن: ڕێککەوتنی خودموختاریی عێراق و کورد (ڕێککەوتنی ئازار / بەیاننامەی ئازار) بەروار: 11ی ئازاری 1970 لایەنەکان: حکومەتی بەعسیی عێراق (سەرۆک ئەحمەد حەسەن بەکر، جێگری سەرۆک سەدام حوسێن) و پارتی دیموکراتی کوردستان (مستەفا بارزانی) جۆر: ڕێککەوتنی ئاشتی و خودموختاری بڕگە سەرەکییەکان: کوردی وەک زمانی فەرمی؛ هەرێمێکی خودموختاری کوردی لە سێ پارێزگا؛ نوێنەرایەتیی کورد لە حکومەت؛ دانپێدانانی دەستووری بەوەی عێراق نیشتمانی نەتەوەی عەرەب و کوردە دواوادەی جێبەجێکردن: ئازاری 1974 (پلانی چوار ساڵە) کەرکووک: بە دەستکاریکردنی سنوورەکان و تەعریبکردن دوور خرایەوە؛ سەرژمێری بە دووبارەیی دوا خرا ئەنجام: بەعسییەکان لە ئازاری 1974 خودموختارییەکی لاوازکراوەیان سەپاند؛ دووەم جەنگی عێراق و کورد هەڵگیرسا ناوبژیوان: نێردەی سۆڤیەت، یێڤگێنی پریماکۆڤ، ڕۆڵێکی سەرەکیی لە دانوستانەکاندا بینی
چوارچێوەی مێژوویی: نۆ ساڵ جەنگ
یەکەم جەنگی عێراق و کورد لە 1961 دەستی پێ کرد، کاتێک مستەفا بارزانی، کە لە 1958 لە تاراوگەی سۆڤیەت گەڕابووەوە، دوای جێبەجێنەکردنی بەڵێنەکانی حکومەتە شۆڕشگێڕە نوێیەکەی عێراق، خەباتێکی چەکداریی بۆ خودموختاریی کورد دەست پێ کرد. ئەوەی بە تەنها 600 پیاوی چەکدار دەستی پێ کردبوو، گەشەی کرد و بوو بە جەنگێکی پارتیزانیی تەواو کە نۆ ساڵی خایاند و هەزاران کەسی کوشت. تا 1968، پارتی بەعس بۆ دووەم جار دەسەڵاتی لە بەغدا گرتبوو و جەنگەکە گەیشتبووە بنبەست.
لە سەرەتای 1970، سەدام حوسێن گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە جەنگ دژ بە کورد هەوڵێکی بێسوودە و بە خۆی چوو بۆ باکوور بۆ دانوستان لەگەڵ بارزانی. نێردەی سۆڤیەت، یێڤگێنی پریماکۆڤ، ناوبژیوانیی لە نێوان لایەنەکاندا کرد. لە 10ی ئازار، بارزانی و سەدام مەرجەکانیان یەکلا کردەوە. ڕۆژی دواتر، سەرۆک بەکر بە ئاشکرا ڕێککەوتنەکەی ڕاگەیاند. بەیاننامە واژۆکراوەکە بە دەستەواژەیەک کۆتایی هات کە دواتر بوو بە پێچەوانەییەکی تاڵ: «مێژوو شایەتی دەدات کە ئێوەی کورد هەرگیز برا و هاوپەیمانێکتان وەک گەلی عەرەب دڵسۆز و جێی متمانە نەبووە و نابێت.»
خیانەتەکە: چۆن بەغدا ڕێککەوتنەکەی لەناو برد
لە ماوەی مانگێک دوای واژۆکردن، زۆربەی بڕگەکانی ڕێککەوتنەکە جێبەجێ کران و بارزانی سەرەتا گەشبین بوو. بەڵام تا کۆتایی 1970، ڕوون بوو کە پارتی بەعس کاتی دەکڕی. هەوڵی تیرۆرکردنی ئیدریس، کوڕی بارزانی، درا. سەرژمێریی ناوچە جێناکۆکەکان، بە تایبەتی کەرکووک، دوو جار دوا خرا. بەعسییەکان سنوورە ئیدارییەکانی کەرکووکیان دووبارە داڕشتەوە، ناوچە زۆرینەکوردەکانیان بە پارێزگاکانی دیکەوە لکاند و نیشتەجێبووانی عەرەبیان بۆ گەڕەکە کوردییەکان گواستەوە بۆ گۆڕینی هاوسەنگیی دانیشتووان.
تا 1973، ڕێککەوتنەکە لە ڕووی کردارییەوە ڕووخابوو. لە ئازاری 1974، کاتێک دواوادەی چوار ساڵەی جێبەجێکردن هات، سەدام بە تەنها شێوازێکی لاوازکراوەی خودموختاریی سەپاند کە کەرکووکی لە هەرێمە کوردییەکە دوور دەخستەوە و خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی بە ڕادەی پێویست نەدەبەخشی. تا 26ی ئازار کات بە بارزانی درا بۆ قبووڵکردن یان ڕەتکردنەوەی مەرجەکان. ڕەتی کردنەوە و دووەم جەنگی عێراق و کورد دەستی پێ کرد.
بارزانی بۆ پشتگیری ڕووی کردە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئێران. شای ئێران، بە پشتگیریی حکومەتی نیکسۆن و سی ئای ئەی، یارمەتیی سەربازیی نهێنی دابین کرد. بەڵام ئەم پشتگیرییە بە بێباکی و بە وردی حیساب کرابوو: کاتێک عێراق و ئێران لە ڕێککەوتنی جەزائیری 1975دا ناکۆکییە سنوورییەکانیان چارەسەر کرد، ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئێران دەستبەجێ کوردیان بەجێ هێشت. وەک ڕاپۆرتی پایکی کۆنگرێس دواتر ئاشکرای کرد، هاوپەیمانە کوردەکان «ڕۆژێک دوای واژۆکردنی ڕێککەوتنەکە، هەڵمەتێکی تەواوی گەڕان و لەناوبردنیان دەست پێ کرد». بارزانی هەڵهات بۆ تاراوگە و لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە 1979 مرد، پیاوێکی ڕووخاو.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1961 ــ یەکەم جەنگی عێراق و کورد دەست پێ دەکات؛ بارزانی سەرکردایەتیی خەباتی چەکداری بۆ خودموختاری دەکات.
1968 ــ پارتی بەعس بۆ دووەم جار دەسەڵات لە عێراق دەگرێت.
11ی ئازاری 1970 ــ ڕێککەوتنی خودموختاری واژۆ دەکرێت؛ پلانی 15 خاڵی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد.
1970–1973 ــ بەعسییەکان سنوورەکانی کەرکووک بە قازانجی خۆیان دەستکاری دەکەن، تەعریبکردن دەست پێ دەکەن، سەرژمێری دوا دەخەن و هەوڵی تیرۆرکردنی ئیدریس بارزانی دەدەن.
ئازاری 1974 ــ سەدام خودموختارییەکی لاوازکراوە دەسەپێنێت؛ بارزانی ڕەتی دەکاتەوە؛ دووەم جەنگی عێراق و کورد دەست پێ دەکات.
ئازاری 1975 ــ ڕێککەوتنی جەزائیر؛ ئێران و ئەمریکا کورد بەجێ دەهێڵن؛ بەرگریی کورد دەڕووخێت.
1979 ــ مستەفا بارزانی لە تاراوگە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەمرێت.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
ڕێککەوتنی خودموختاریی 1970 یەکێکە لە گرنگترین و ئازاربەخشترین بەشەکانی مێژووی کورد. سەلماندی کە حکومەتی عێراق توانای دانپێدانانی بە مافەکانی کورد لەسەر کاغەز هەیە و بە هەمان ڕادە توانای لەناوبردنی سیستەماتیکی ئەو مافانەی لە کردەوەدا هەیە. هەر تەکتیکێک کە دواتر دژ بە کورد بەکار دەهێنرا، لە تەعریبکردن و دەستکاریکردنی پێکهاتەی دانیشتووان و سنوورەکانەوە تا تیرۆر، بۆ یەکەم جار لە ماوەی ئەو چوار ساڵەدا بەکار هێنرا کە لە نێوان واژۆکردن و خیانەتکردن لە ڕێککەوتنی ئازاردا بوو.
ڕێککەوتنەکە جارێکی دیکە نیشانی دا چۆن زلهێزەکان دۆزی کورد وەک ئامرازێک بەکار دەهێنن. ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئێران پشتگیریی بارزانییان نەدەکرد لەبەر ئەوەی باوەڕیان بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد هەبوو، بەڵکو چونکە دەیانویست سەقامگیریی عێراق تێک بدەن. کاتێک عێراق و ئێران ناکۆکییەکەیان لە جەزائیر لە 1975 چارەسەر کرد، کورد لە شەوێکدا بەجێ هێڵدران. ئەو قسەیەی بە هێنری کیسینجەر دەدرێتە پاڵ، «نابێت کاری نهێنی لەگەڵ کاری تەبشیری تێکەڵ بکرێت»، بێباکیی مامەڵەی زلهێزەکان لەگەڵ ئاواتەکانی کورد دەردەخات.
بەڵام ڕێککەوتنی ئازار بنەمایەکیشی دامەزراند کە لە کۆتاییدا سەرکەوت: خودموختاریی کورد لە ناو عێراقدا. ئەو 15 خاڵەی لە 1970 لەسەریان ڕێککەوتن کرا، لە دەستووری عێراقی 2005دا دەنگیان دایەوە، کە سەرئەنجام حکومەتی هەرێمی کوردستانی وەک قەوارەیەکی خودموختار بە پشتبەستن بە دەستوور دامەزراند. 35 ساڵی خایاند؛ ساڵانێک کە جینۆسایدی ئەنفال، هێرشی کیمیایی هەڵەبجە، ڕاپەڕینی 1991 و هێرشی 2003یان لەخۆ دەگرت. بەڵام ئەو خودموختارییەی بارزانی لە 1970 واژۆی بۆ کردبوو، لە کۆتاییدا بەدی هات؛ بە قوربانیدان و بەردەوامیی کورد، نەک بە متمانە بە بەغدا.
پرسیارە باوەکان
ڕێککەوتنی خودموختاریی کورد و عێراقی 1970 چی بوو؟
ڕێککەوتنێکی ئاشتیی 15 خاڵی بوو کە لە 11ی ئازاری 1970 لە نێوان حکومەتی بەعسیی عێراق و پارتی دیموکراتی کوردستان واژۆ کرا. دان بە نەتەوە و زمانی کورد و خودموختاریی کورد لە ناو عێراقدا دەنا. گشتگیرترین دانپێدانان بە مافەکانی کورد لە مێژووی عێراقدا بوو، بەڵام بەغدا بە شێوەیەکی سیستەماتیک تێکی دەدا و هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکرا.
بۆچی ڕێککەوتنەکە شکستی هێنا؟
بەعسییەکان ماوەی چوار ساڵەی جێبەجێکردنیان بۆ جێگیرکردنی دەسەڵات بەکار هێنا، لەبری بەدیهێنانی خودموختاری. سنوورەکانی کەرکووکیان بە قازانجی خۆیان دەستکاری کرد، هەڵمەتی تەعریبکردنیان دەست پێ کرد، سەرژمێرییان دوا خست و هەوڵی تیرۆرکردنی کوڕی بارزانییان دا. لە ئازاری 1974، سەدام خودموختارییەکی لاوازکراوەی سەپاند کە کەرکووکی دوور دەخستەوە و بووە هۆی دەستپێکردنی دووەم جەنگی عێراق و کورد.
ئەمریکا چ ڕۆڵێکی بینی؟
ئەمریکا و ئێران بە نهێنی پشتگیریی ڕاپەڕینە کوردییەکەی بارزانییان دەکرد بۆ تێکدانی سەقامگیریی عێراق، نەک لەبەر پابەندبوون بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد. کاتێک عێراق و ئێران ناکۆکییەکانیان لە ڕێککەوتنی جەزائیری 1975دا چارەسەر کرد، ئەمریکا دەستبەجێ کوردی بەجێ هێشت و ڕێگای دا عێراق هەڵمەتێکی سەربازیی وێرانکەر دژ بە بەرگریی کورد دەست پێ بکات.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ ڕێککەوتنی خودموختاریی عێراق و کوردی 1970
پڕۆگرامی بیرەوەریی کوردستان ــ ڕێککەوتنی خودموختاریی 11ی ئازار
وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان ــ پەیوەندییە دەرەکییەکان: خودموختاریی کورد لە عێراق
McDowall, D.، «مێژوویەکی هاوچەرخی کورد» (A Modern History of the Kurds)، I.B. Tauris، 2004.