پێشەکی
مار مەتی یەکێکە لە کۆنترین دەیرە مەسیحییەکانی جیهان؛ قەڵایەکی مەزنی باوەڕ کە بە لێژاییە توندەکانی چیای ئەلفافەوە چەسپاوە، بە بەرزی بەسەر دەشتی نینەوا لە باکووری مووسڵدا. زیاتر لە شانزە سەدە لەمەوبەر دامەزراوە و لە هەموو ئەو سەردەمە درێژانەی دواتردا ناوەندێکی کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سریانی بووە، بە کتێبخانەی دەستنووسە کۆنەکانی بەناوبانگە و وەک شوێنی پشووی کۆتایی دامەزرێنەرەکەی ڕێزی لێ دەگیرێت. مار مەتی، کە لەسەر چیاکەی جێگیر بووە و دیمەنێکی فراوانی دەشتی خوارەوەی لێ دەبینرێت، یادگارێکی بەنرخی ئەو میراتە قووڵە مەسیحییەیە کە چین بە چین لە ناوچە کوردییەکەدا کۆ بوەتەوە.
مار مەتی، دەیرێک لەسەر چیا کە لە کۆتایی سەردەمی کۆنەوە بەردەوام بووە، لە سەردەمەکان ڕزگار بووە. ئەم ناساندنە باس لە مێژووی، کۆمەڵەکەی و شوێنی هەڵکەوتنی دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• مار مەتی دەیرێکی کۆنی ئۆرتۆدۆکسی سریانییە لەسەر چیای ئەلفاف، لە باکووری مووسڵ.
• لە سەدەی 4 دامەزراوە و لە کۆنترین دەیرەکانی جیهانە.
• بە کۆمەڵە مەزنەکەی دەستنووسە کۆنە سریانییەکان بەناوبانگە.
• گۆڕی دامەزرێنەرەکەی، مار مەتی (مەتا زاهیدە گۆشەگیرەکە)، لەخۆ دەگرێت.
• بەسەر دەشتی نینەوادا دەڕوانێت و هێشتا دەیرێکی چالاکە.
زانیارییە خێراکان
ناو: مار مەتی (دەیرۆ د–مۆر مەتی)
جۆر: دەیری ئۆرتۆدۆکسی سریانی
وڵات / هەرێم: عێراق (دەشتی نینەوا)
شوێنی هەڵکەوتن: چیای ئەلفاف، باکووری مووسڵ
دامەزراندن: سەدەی 4 (نزیکەی 363)
دامەزرێنەر: مار مەتی (مەتا زاهیدە گۆشەگیرەکە)
بەناوبانگە بە: دەستنووسە کۆنە سریانییەکان
دۆخ: دەیرێکی چالاک
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مار مەتی لە کوێیە؟
مار مەتی لە بەرزایی چیای ئەلفاف، کە بە چیای مەقلووبیش دەناسرێت، لە باکووری ڕۆژهەڵاتی مووسڵ هەڵکەوتووە و بەسەر دەشتی فراوانی نینەوادا دەڕوانێت، کە وێرانەکانی نینەوای کۆن لە خوارەوەدان. ئەم ناوچە بەپیت و فرەئایینە نیشتەجێی ئاشووری و کورد و عەرەب و ئێزدی و کەسانی دیکەیە و شارۆچکە مەسیحییە کۆنەکانی وەک ئەلقۆش بە ناویدا بڵاو بوونەتەوە. جێگە بەرزەکەی دەیرەکە دیمەنێکی زاڵی بەسەر دەوروبەردا پێ بەخشیوە و لە ماوەی سەدەکاندا، جگە لە شوێنێکی پیرۆز، کردوویەتی بە پەناگەیەکیش.
شانزە سەدە لەسەر چیا
مار مەتی لە سەدەی چوارەم، لە دەوروبەری ساڵی 363، لەلایەن زاهیدێکی گۆشەگیر بە ناوی مەتاوە دامەزرا، کە لە چەوساندنەوە هەڵهات و لەسەر چیاکە نیشتەجێ بوو و کۆمەڵەیەکی لە دەوری خۆی کۆ کردەوە. لەم دەستپێکەوە گەشەی کرد و بوو بە یەکێک لە دەیرە مەزنەکانی جیهانی مەسیحی سریانی، ناوەندێکی ڕاهیب و ئەسقوف و زانست کە زیاتر لە هەزار ساڵ گەشاوە بوو. لە لووتکەی شکۆیدا سەدان ڕاهیب تێیدا دەژیان و ناوەندێکی بەناوبانگی کڵێسا بوو. کۆنیی زۆری دەیخاتە ڕیزی کۆنترین دەیرە بەجێماوەکان لە هەر شوێنێکی جیهان.
گەنجینەیەک لە دەستنووسەکان
مار مەتی بە تایبەتی بە کتێبخانەکەی بەناوبانگە، کە کۆمەڵەیەکی بەنرخی دەستنووسە کۆنەکانی بە زمانی سریانی هەڵگرتووە؛ شێوەیەکی ئارامی کە نزیکە لەو زمانەی دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر لە ڕۆژهەڵاتی نزیک قسەی پێ دەکرا. بۆ سەدەکان ڕاهیبەکان ئەم دەقانەی نووسراوە پیرۆزەکان، ئیلاهییات، مێژوو و زانستیان ڕوونووس کردەوە، لێکۆڵینەوەیان تێدا کرد و پاراستیان، و دەیرەکەیان کرد بە پاسەوانی زانیاری لە سەردەمە ئاڵۆزەکاندا. ئەم گەنجینەی دەستنووسانە یەکێکە لە دەوڵەمەندییە مەزنە کولتوورییەکانی ناوچەکە و بەستەرێکی زۆر گرنگە بە زانستی ڕۆژهەڵاتی مەسیحیی سەرەتاییەوە.
باوەڕ و خۆڕاگری
لە ماوەی شانزە سەدەدا مار مەتی داگیرکاری و تاڵان و ماوە درێژەکانی سەختی بەسەر بردووە و دۆخی لەگەڵ سەردەمەکاندا بەرز و نزم بووەتەوە. تاڵان کرا و دووبارە بنیات نرایەوە، کۆمەڵەکەی لە سەردەمەکاندا بچووک بوەوە و دووبارە گەشەی کرد، بەڵام ڕاهیبەکان هەرگیز بۆ هەمیشە چیاکەیان بەجێ نەهێشت. دەیرەکە بوو بە هێمای خۆڕاگریی خەڵکی مەسیحی سریانیی ناوچەکە، کە لە هەر تاقیکردنەوەیەکدا دەستیان بە باوەڕ و ماڵی خۆیانەوە گرتووە؛ بەشێک لەو تێکەڵە دەوڵەمەند و خۆڕاگرەی کۆمەڵەکان کە خاکی ناوچە کوردییەکەیان پێکەوە هاوبەش کردووە.
مار مەتی لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ مار مەتی هەر دەیرێکی چالاکە، کۆمەڵەیەکی بچووک تێیدا دەژی و وەک یەکێک لە گرنگترین شوێنە مەسیحییەکانی ناوچەکە چاودێری دەکرێت. زیارەتکار و سەردانکەران بەرەو سەرەوەی چیای ئەلفاف هەڵدەگەڕێن بۆ نوێژکردن لە گۆڕی دامەزرێنەرەکەی، بینینی هۆڵ و دەستنووسە کۆنەکانی و ڕوانین لە دەشتی نینەوا کە زۆر لە خوارەوە بڵاو بوەتەوە. مار مەتی، کە لە کۆتایی سەردەمی کۆنەوە لەسەر چیاکەی ڕاوەستاوە، وەک شایەتییەکی قووڵی میراتی دەوڵەمەند و فرەلایەنی خاکەکە بەردەوامە.
ڕیزبەندیی کاتی
نزیکەی 363 — مەتا زاهیدە گۆشەگیرەکە مار مەتی لەسەر چیای ئەلفاف دادەمەزرێنێت.
سەدە سەرەتاییەکان — دەبێتە دەیرێکی مەزن و ناوەندێکی کڵێسای سریانی.
سەردەمی ناوەڕاست — دەیرەکە وەک ناوەندی ڕاهیب و زانست گەشە دەکات.
لە ماوەی سەردەمەکاندا — گەمارۆ و تاڵان و پاشەکشە بەسەر دەبات، بەڵام هەرگیز بەجێ ناهێڵرێت.
ئەمڕۆ — مار مەتی هەر دەیرێکی چالاکە لە سەرووی دەشتی نینەوا.
پرسیارە باوەکان
مار مەتی چییە؟
مار مەتی دەیرێکی کۆنی ئۆرتۆدۆکسی سریانییە لەسەر چیای ئەلفاف لە باکووری مووسڵ، لە سەدەی 4 دامەزراوە و یەکێکە لە کۆنترین دەیرەکانی جیهان.
مار مەتی لە کوێیە؟
لە بەرزایی چیای ئەلفاف (مەقلووب) لە باکووری ڕۆژهەڵاتی مووسڵ هەڵکەوتووە، بەسەر دەشتی نینەوا لە باکووری عێراقدا دەڕوانێت.
بۆچی مار مەتی بەناوبانگە؟
بە کۆنیی زۆری، کۆمەڵەکەی دەستنووسە کۆنە سریانییەکان و وەک شوێنی ناشتنی دامەزرێنەرەکەی، مەتا زاهیدە گۆشەگیرەکە، بەناوبانگە.
ئایا مار مەتی هێشتا چالاکە؟
بەڵێ. هەر دەیرێکی چالاکە بە کۆمەڵەیەکی بچووک و یەکێکە لە گرنگترین و ڕێزلێگیراوترین شوێنە مەسیحییەکانی ناوچەکە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مەسیحییەتی سریانی · دەشتی نینەوا · دەیرە چیاوییەکان · مووسڵ · نینەوا · ئەلقۆش.