پێشەکی
نینەوا جاران مەزنترین شاری جیهان بوو؛ پایتەختە بەهێزەکەی ئیمپراتۆریای ئاشوور، کە بە درێژایی کەناری ڕۆژهەڵاتی دیجلە، بەرامبەر ئەو شوێنەی ئەمڕۆ مووسڵە، لە دەشتی نینەوا لە لێواری ناوچە کوردییەکەدا بڵاو بووبوەوە. بۆ ماوەیەک گەورەترین شاری سەر زەوی بوو، دیوارە زەبەلاحەکان دەوری دابوو، دەروازەکانی بە پەیکەرە زەبەلاحەکانی گای باڵداری ناسراو بە لەماسو دەپارێزران، و بە کۆشک و کتێبخانەیەکی بەناوبانگی پاشایەتی ڕازابوەوە. هەرچەندە زیاتر لە دوو هەزار و پێنج سەد ساڵ لەمەوبەر ڕووخا، گردە مەزنەکانی و یادگارەکانی هێشتا لە دەشتەکەدا بەرز دەبنەوە و شایەتن لەسەر کۆنیی قووڵی ئەم خاکە.
نینەوا، پایتەختی ئیمپراتۆریایەک کە وێرانەکانی هێشتا پاسەوانی دیجلەن، لە ڕیزی سەرسوڕهێنەرەکانی جیهانی کۆندایە. ئەم ناساندنە باس لە شارەکە، شکۆی و ڕووخانی دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• نینەوا پایتەختە مەزنەکەی ئیمپراتۆریای ئاشوور بوو، بەرامبەر مووسڵی ئەمڕۆ.
• بۆ ماوەیەک گەورەترین شاری جیهان بوو.
• پەیکەرە زەبەلاحەکانی گای باڵدار، ناسراو بە لەماسو، دەروازەکانیان دەپاراست.
• کۆشکی مەزن و کتێبخانە بەناوبانگەکەی ئەشوربانیپاڵی تێدا بوو.
• لە 612 پێش زایین بە دەستی هاوپەیمانییەک ڕووخا کە مادەکانیش بەشێکی بوون.
زانیارییە خێراکان
ناو: نینەوا
جۆر: شاری پایتەختی کۆن (وێرانەکان)
وڵات / هەرێم: عێراق (دەشتی نینەوا، نزیک مووسڵ)
ئیمپراتۆریا: ئاشوور
پاشا بەناوبانگەکان: سەناخێریب و ئەشوربانیپاڵ
پاسەوانەکان: لەماسو (گا–مرۆڤە باڵدارەکان)
کتێبخانە: کتێبخانەی ئەشوربانیپاڵ
ڕووخان: 612 پێش زایین
ناوەڕۆک
دیوارەکان، دەروازەکان و لەماسو
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
نینەوا لە کوێیە؟
وێرانەکانی نینەوا لە کەناری ڕۆژهەڵاتی دیجلەدان، ڕاستەوخۆ لە بەری بەرامبەری ڕووبارەکە لە ئاستی ناوەندی مووسڵ، لە دەشتی نینەوا؛ ناوچەیەکی بەپیت و فرەنەتەوە لە لێواری خاکە کوردییەکان، نیشتەجێی ئاشووری و کورد و عەرەب و ئێزدی و کەسانی دیکە. لە نزیکدا یادگارەکانی دیکەی سەردەمی ئاشوور هەن، وەک کەناڵەپردی مەزنی جەروان، و شارۆچکە مەسیحییەکانی دەشتەکە وەک ئەلقۆش. گردە مەزنەکانی شار، کوێنجیک و نەبی یونس، هێشتا بەسەر فراوانبوونی شارە نوێیەکەدا بەرز دەبنەوە.
پایتەختی ئیمپراتۆریایەک
نینەوا لە دەوروبەری سەدەی حەوتەمی پێش زایین گەیشتە لووتکەی خۆی، کاتێک پاشاکانی ئاشوور کردیان بە پایتەختی ئیمپراتۆریایەک کە بەسەر بەشێکی زۆری ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا بڵاو بووبوەوە. پاشا سەناخێریب شارەکەی بە پێوەرێکی مەزن دووبارە بنیاتی نایەوە، «کۆشکی بێهاوتا»یەکی زەبەلاحی هەڵبڕی، شەقام و گۆڕەپانەکانی ڕێک خست، و بە کەناڵ و کەناڵەپردە مەزنەکان کە لە نێو گردەکاندا هەڵکۆڵرابوون ئاوی بۆ شارەکە و باخەکانی هێنا. لە لووتکەی شکۆیدا ڕەنگە نینەوا گەورەترین شاری جیهان بووبێت؛ پایتەختێکی درەوشاوە کە ناوبانگی زۆر دوورتر لەو خاکانەی فەرمانڕەوایی دەکرد بڵاو بووبوەوە.
دیوارەکان، دەروازەکان و لەماسو
نینەوا بە دیوارە زەبەلاحەکان دەپارێزرا کە چەندین کیلۆمەتر درێژ بوون و دەروازەی مەزن، هەریەکەیان بە ناوی تایبەتی خۆی، تێیاندا کرابوەوە. لە بەردەم شوێنی چوونەژوورەوەی کۆشکەکان و دەروازەکاندا لەماسوەکان وەک پاسەوان ڕاوەستابوون؛ پەیکەرە بەردینییە زەبەلاحەکان بە لەشی گا، باڵی هەڵۆ و سەری پیاوێکی ڕیشدار، کە لەوێ دانرابوون بۆ دوورخستنەوەی خراپە و سەرسامکردنی هەرکەسێک نزیک دەبوەوە. ئەم پاسەوانە شکۆدارانە، کە هەریەکەیان لە یەک پارچە بەردی زەبەلاح هەڵتاشرابوون، لە ناسراوترین وێنەکانی جیهانی کۆنن و بوونەتە هێمای بەردەوامی ئاشوور و میراتی ناوچەکە.
کتێبخانەی ئەشوربانیپاڵ
یەکێک لە مەزنترین گەنجینەکانی نینەوا ئەو کتێبخانەیە بوو کە پاشا ئەشوربانیپاڵ کۆی کردبوەوە؛ دەیان هەزار تەختەی گڵینی بە نووسینی بزماری کۆ کردبوەوە کە ئەدەب و ئایین و زانست و مێژوو و یاسایان دەگرتەوە. لە نێوانیاندا حەماسە بەناوبانگەکەی گیلگامێش دۆزرایەوە، یەکێک لە کۆنترین بەرهەمە مەزنەکانی ئەدەبی جیهان. دۆزینەوەی ئەم کتێبخانەیە لەلایەن شوێنەوارناسانەوە پەنجەرەیەکی کردەوە بۆ زانیاری و چیرۆکەکانی خەڵکی میزۆپۆتامیای کۆن و نینەوای کرد بە بنەمایەکی سەرەکیی تێگەیشتنمان لە ڕابردووی دووری مرۆڤایەتی.
ڕووخانی نینەوا
لەگەڵ هەموو هێزی خۆیدا، نینەوا لەناکاو و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش ڕووخا. لە ساڵی 612 پێش زایین، هاوپەیمانییەکی دوژمنەکانی شارەکە، کە مادەکان، گەلێک کە زۆرجار لە باسکردنی میراتی کورددا ئاوڕی لێ دەدرێتەوە، لەگەڵ بابلییەکان بەشێکی بوون، پایتەختە مەزنەکەیان گەمارۆ دا و وێرانیان کرد و کۆتایییان بە ئیمپراتۆریای ئاشوور هێنا. دەنگی ڕووخانی نینەوا بە جیهانی کۆندا بڵاو بوەوە و لە نووسراوە پیرۆزەکان و ئەفسانەکاندا یاد کرایەوە. شارە سەربەرزەکە بە وێرانەیی بەجێما، گردەکانی بە هێواشی بە تۆزی سەردەمەکان داپۆشران تا لە سەردەمی نوێدا دووبارە دۆزرانەوە.
نینەوا لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ وێرانەکانی نینەوا شوێنی هەردوو سەرسوڕمان و خەمن. گردەکانی، پاشماوەکانی دیوار و دەروازەکان و شوێنی کۆشکەکانی ئەوانە ڕادەکێشن کە دێن بۆ بینینی پایتەختە کۆنەکە؛ بەڵام شوێنەوارەکە لە ملمڵانێی ئەم دواییەشدا زیانێکی قورسی بینیوە، کاتێک توندڕەوان بە ئەنقەست هەندێک لە یادگار و دەروازەکانیان زیان پێ گەیاند و وێرانیان کرد. هەوڵەکان بۆ پاراستن و چاککردنەوەی ئەوەی ماوەتەوە بەردەوامن. نینەوا، کە نزیک مووسڵ بەسەر دیجلەدا ڕاوەستاوە، وەک یادخەرەوەیەکی قووڵی ئەو شکۆ کۆنە بەردەوامە کە چین بە چین لە خاکی ناوچەکەدا کۆ بوەتەوە.
ڕیزبەندیی کاتی
سەردەمە کۆنەکان — نینەوا وەک شارێکی گرنگی ئاشووری لەسەر دیجلە گەشە دەکات.
نزیکەی 700 پێش زایین — سەناخێریب نینەوا دەکات بە پایتەختی شکۆداری ئیمپراتۆریاکەی.
سەدەی 7 پێش زایین — ئەشوربانیپاڵ کتێبخانە مەزنەکەی تەختە بزمارییەکان کۆ دەکاتەوە.
612 پێش زایین — هاوپەیمانییەک کە مادەکانی تێدایە نینەوا وێران دەکات.
سەردەمی نوێ — وێرانەکان دووبارە دەدۆزرێنەوە و لێکۆڵینەوەیان لەبارەوە دەکرێت، و بەشێکیان لە ملمڵانێدا زیان دەبینن.
پرسیارە باوەکان
نینەوا چی بوو؟
نینەوا پایتەختە مەزنەکەی ئیمپراتۆریای ئاشوور بوو، لەسەر دیجلە بەرامبەر مووسڵی ئەمڕۆ؛ بۆ ماوەیەک گەورەترین شاری جیهان بوو و بە کۆشک و دیوارەکان و کتێبخانە پاشایەتییەکەی بەناوبانگ بوو.
نینەوا لە کوێیە؟
وێرانەکانی لە کەناری ڕۆژهەڵاتی دیجلە بەرامبەر مووسڵدان، لە دەشتی نینەوای باکووری عێراق، لە لێواری ناوچە کوردییەکە.
لەماسو چییە؟
لەماسو پاسەوانە بەردینییە زەبەلاحەکانن بە لەشی گا و باڵی هەڵۆ و سەری پیاو، کە لە دەروازەکانی نینەوا و شارە ئاشوورییەکانی دیکە دانرابوون بۆ دوورخستنەوەی خراپە.
نینەوا کەی ڕووخا؟
نینەوا لە 612 پێش زایین لەلایەن هاوپەیمانییەکەوە وێران کرا کە مادەکان و بابلییەکانی تێدا بوون و کۆتایی بە ئیمپراتۆریای ئاشوور هێنا.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئیمپراتۆریای ئاشوور · مادەکان · دەشتی نینەوا · مووسڵ · کەناڵەپردی جەروان · ئەلقۆش.