پێشەکی
ئاوبەری جەروان یەکێکە لە کۆنترین و سەرنجڕاکێشترین دەستکەوتە ئەندازیارییەکانی جیهان — ئاوبەرێکی گەورەی بەردین کە نزیکەی بیست و حەوت سەدە پێش ئێستا دروست کرا بۆ گواستنەوەی ئاو بەسەر دۆڵێکدا لەو خاکەی ئێستا هەرێمی کوردستانی عێراقە. پاشای ئاشووری سەنحاریب لە دەوروبەری 690 پێش زایین بنیاتی نا؛ بەشێک بوو لە تۆڕێکی فراوانی کەناڵەکان کە ئاوی لە چیاکانەوە بۆ پایتەختەکەی لە نەینەوا دەهێنا. لە نزیکەی دوو ملیۆن بەردی تاشراو دروست کراوە، کە هەندێکیان نووسراوەکانی خودی پاشایان لەسەرە؛ لە گردەکانی نزیک شێخان وەک یادگارێک بۆ شارەزایی کۆنی خەڵکی ئەم خاکە ڕاوەستاوە.
ئاوبەری جەروان پردێکە بۆ ئاو لە سەرەتای مێژووەوە، سەرسوڕهێنەرێکە کە لە گردە کوردییەکاندا شاراوەتەوە. ئەم ناساندنە پێکهاتەکە، بنیادنەر و واتاکەی دەخاتە بەرباس.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئاوبەری جەروان ئاوبەرێکی بەردینی ئاشووریی کۆنە لە هەرێمی کوردستانی عێراق.
• پاشا سەنحاریب لە دەوروبەری 690 پێش زایین بۆ گواستنەوەی ئاو بەرەو نەینەوا دروستی کرد.
• یەکێکە لە یەکەم پردە بەردینە ئاوبەرە ناسراوەکانی جیهان.
• لە نزیکەی دوو ملیۆن بەردی تاشراو دروست کرا، هەندێکیان نووسینی بزمارییان لەسەرە.
• لە گردەکانی نزیک شێخان، لە باکووری دەشتی نەینەوا ڕاوەستاوە.
زانیاریی خێرا
ناو: ئاوبەری جەروان
جۆر: ئاوبەرێکی کۆنی بەردین
وڵات / ناوچە: عێراق (باشوور / هەرێمی کوردستان)
پارێزگا: دهۆک (نزیک شێخان)
بنیادنەر: پاشا سەنحاریبی ئاشوور
دروستکردن: دەوروبەری 690 پێش زایین
مەبەست: گواستنەوەی ئاو بەرەو نەینەوا
تایبەتمەندی: لە کۆنترین ئاوبەرەکانی جیهانە
ناوەڕۆک
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئاوبەری جەروان لە کوێیە؟
ئاوبەری جەروان لە گردەکانی نزیک شارۆچکەی شێخان لە پارێزگای دهۆکی هەرێمی کوردستانی عێراق هەڵکەوتووە، لە باکووری دەشتی کۆنی نەینەوا و باشووری چیاکانی دەوروبەری ئامێدی. بەسەر دۆڵێکی بچووکدا لەم خاکە پڕگردە تێدەپەڕێت، نەک زۆر دوور لە شاری دهۆک؛ لێرە جۆگەکانی بەرزاییەکان کۆ دەبنەوە پێش ئەوەی بەرەو زەوییە نزمەکان و وێرانەکانی نەینەوا لە نزیک مووسڵ بڕۆن.
کەناڵە گەورەکەی سەنحاریب
ئاوبەرەکە تەنیا بەشێک بوو لە یەکێک لە گەورەترین پڕۆژە ئەندازیارییەکانی جیهانی کۆن. لە دەوروبەری 690 پێش زایین، پاشای ئاشووری سەنحاریب، فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەتێکی بەهێز، دەستی کرد بە هێنانی ئاوی شیرین لە چیاکانەوە بۆ پایتەخت و باخەکانی لە نەینەوا، دوور لەو دیوی دەشتەکە. بۆ ئەم مەبەستە ئەندازیارەکانی کەناڵیان بۆ چەندین کیلۆمەتر بە ناو گردەکاندا هەڵکەند؛ لەو شوێنەی ئاو پێویستی بوو بەسەر دۆڵەکەی جەرواندا تێپەڕێت، ئەم ئاوبەرە بەردینە گەورەیان دروست کرد بۆ گواستنەوەی کەناڵەکە بەسەر بۆشاییەکەدا. بەشێک بوو لە سیستەمێک کە خاکەکەی گۆڕی و ئاوی شاری شکۆداری نەینەوای دابین کرد.
پردێک بۆ ئاو
خودی پێکهاتەکە پردێکی درێژ و نزمی بەردینە، لە نزیکەی دوو ملیۆن پارچە بەردی بە وردی تاشراو دروست کراوە و دەربازگەی تێدا کراوەتەوە بۆ ئەوەی جۆگەیەک لە ژێریدا تێپەڕێت. بەسەر سەروویەکەیدا کەناڵە ڕووپۆشکراوەکە دەڕۆیشت کە ئاوە بەنرخەکەی بە ڕێگاکەیدا دەگواستەوە. دروستکردنی شتێکی لەم جۆرە، بە کەوانە یان دەربازگەی پێکهاتوو لە بەردە پلەپلەییەکان بۆ تێپەڕین بەسەر دۆڵەکەدا، دەستکەوتێکی نائاسایی بوو بۆ سەردەمی خۆی؛ ئاوبەری جەروان زۆرجار لە یەکەم پردە بەردینە ئاوبەرە ناسراوەکانی هەموو جیهان ئەژمار دەکرێت — پێشەنگی ئاوبەرە گەورەکانی ئیمپراتۆریەتەکانی دواتر.
وشەکان لە ناو بەرد
لە نێوان بەردەکانی ئاوبەرەکەدا بنیادنەران نووسراوەی بزمارییان دانا کە دەستکەوتەکەی پاشا تۆمار دەکەن، بە وشەکانی خۆی ڕایدەگەیەنن کە چۆن ئاوەکانی بە ناو خاکەکەدا بۆ نەینەوا هێناوە. ئەم دەقە کۆنانە، کە لە پارچە بەردەکاندا هەڵکەندراون، وێرانە بێدەنگەکە بە توندی بە مێژووی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری و یەکێک لە بەرزەفڕترین فەرمانڕەواکانییەوە دەبەستن. خوێندنەوەیان وەک بیستنی دەنگی کاڵی پاشایەکە کە نزیکەی سێ هەزار ساڵ پێش ئێستا ژیا، شانازی بە کارێکەوە دەکات کە هێشتا لە گردە کوردییەکاندا ڕاوەستاوە.
ئاوبەرەکەی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ ئاوبەری جەروان وەک ڕیزێکی درێژی بەردی کەشوهەوادیدە لە زەوییە گوندییەکانی نزیک شێخان ماوەتەوە؛ شوێنەوارناسان لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکەن و ئەوانەی کۆناییە سەرسوڕهێنەرەکەی ڕایان دەکێشێت سەردانی دەکەن. لە هەرێمی کوردستان ڕاوەستاوە و بەشێکە لە میراتە قووڵ و فرەچینەکەی خاکەکە — بیرخەرەوەی ئەوەی کە بۆ هەزاران ساڵ داهێنانی مرۆڤ شێوەی بە ئەم گرد و دۆڵانە داوە. ئاوبەرەکە وەک یەکێک لە سەرسوڕهێنەرە گەورە کۆنەکانی ناوچەکە بەردەوامە.
هێڵی کات
نزیکەی 690 پێش زایین — سەنحاریب ئاوبەرەکە وەک بەشێک لە سیستەمی کەناڵەکانی بۆ نەینەوا دروست دەکات.
کۆنایی — ئاوڕێکە یارمەتیی دابینکردنی ئاوی پایتەختە گەورە ئاشوورییەکە دەدات.
دوای ئاشوور — کەناڵەکە لە بەکارهێنان دەکەوێت و ئاوبەرەکە بە هێواشی دەنێژرێت.
لە دەیەی 1930ەکانەوە — شوێنەوارناسان لە پێکهاتە کۆنەکە دەکۆڵنەوە و تۆماری دەکەن.
ئەمڕۆ — ئاوبەری جەروان وەک سەرسوڕهێنەرێکی کۆن لە نزیک شێخان ڕاوەستاوە.
پرسیارە باوەکان
ئاوبەری جەروان چییە؟
ئاوبەرێکی بەردینی ئاشووریی کۆنە لە هەرێمی کوردستانی عێراق؛ پاشا سەنحاریب لە دەوروبەری 690 پێش زایین دروستی کرد بۆ گواستنەوەی ئاو بەسەر دۆڵێکدا بەرەو پایتەختەکەی لە نەینەوا.
ئاوبەری جەروان لە کوێیە؟
لە گردەکانی نزیک شێخان لە پارێزگای دهۆکی کوردستانی عێراق، لە باکووری دەشتی نەینەوا هەڵکەوتووە.
ئاوبەرەکە بۆچی گرنگە؟
یەکێکە لە یەکەم پردە بەردینە ئاوبەرە ناسراوەکانی جیهان، دەستکەوتێکی نائاسایی ئەندازیاریی کۆنە و نووسراوە بزمارییەکانی پاشا سەنحاریبی لەسەرە.
ئاوبەری جەروان چەند کۆنە؟
بۆ دەوروبەری 690 پێش زایین دەگەڕێتەوە، بەمەش نزیکەی بیست و حەوت سەدە تەمەنیەتی.
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
پاشا سەنحاریب · نەینەوای کۆن · ئەندازیاریی ئاشووری · دهۆک · شێخان · ئامێدی.