پێشەکی
چیای نەمروود (بە کوردی: چیایێ نەمروود) لووتکەیەکی بەرزە لە بەرزاییە کوردنشینەکانی پارێزگای ئەدیامان لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، کە بە یەکێک لە نائاساییترین یادگارییە کۆنەکانی جیهان بەناوبانگە. لە لووتکەکەی، زیاتر لە دوو هەزار مەتر لە سەرەوە، پاشایەک کە زۆر لەمێژە نەماوە گۆڕ و پیرۆزگەیەکی مەزنی بنیات نا کە پەیکەرە زەبەلاحەکانی خوداوەندان و فەرمانڕەوایان دەوریان داوە. سەرە بەردینە گەورەکانیان، کە ئێستا کەوتوون و بڵاو بوونەتەوە، بەسەر چیاکاندا دەڕوانن و یەکێک لەو دیمەنانە پێک دەهێنن کە لە سەرانسەری ناوچەکەدا لەبیر ناچن.
چیای نەمروود پیرۆزگەیەکی پاشایەتییە لە بانی پاشایەتیی کۆماگێنە و شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆیە بە شکۆیەکی لەبیرنەچوو. ئەم ناساندنە باس لە لووتکەکە، پەیکەرەکانی و مێژووەکەی دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• چیای نەمروود لووتکەیەکی بەرزە لە پارێزگای ئەدیامان، لە بەرزاییە کوردنشینەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• لووتکەکەی گۆڕ و پیرۆزگەیەکی پاشایەتیی لەسەرە کە پاشایەتیی کۆماگێنە دروستی کردووە.
• شوێنەکە بە پەیکەرە زەبەلاحەکان و سەرە بەردینە گەورە کەوتووەکان بەناوبانگە.
• لە سەدەی 1ی پێش زایین لەلایەن پاشا ئەنتیۆخۆسی یەکەمەوە دروست کرا.
• چیای نەمروود شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆیە.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): چیایێ نەمروود
جۆر: گۆڕ و پیرۆزگەی کۆنی لووتکە
وڵات / هەرێم: تورکیا (باکوور)
پارێزگا: ئەدیامان
بنیادنەر: پاشا ئەنتیۆخۆسی یەکەمی کۆماگێنە
سەردەم: سەدەی 1ی پێش زایین
بەناوبانگە بە: پەیکەرە زەبەلاحەکان و سەرە بەردینە گەورەکان
پێگە: شوێنی میراتی جیهانیی یونسکۆ
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
چیای نەمروود لە کوێیە؟
چیای نەمروود لە بەرزاییەکانی پارێزگای ئەدیامان بەرز بووەتەوە، لە چیاکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی شارەکە، لە خاکە کوردنشینە فراوانەکەی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لە نێوان فورات و دەشتەکانی بەرەو شانلیئورفا و بەرزاییەکانی دەوروبەری ئەلازیغ. لووتکەکەی یەکێکە لە بەرزترین خاڵەکانی ناوچەکە و دیمەنی فراوانی زنجیرە چیاکانی دەوروبەر دەخاتە بەرچاو.
پاشایەتیی کۆماگێنە
یادگاریی سەر چیای نەمروود بەرهەمی کۆماگێنە بوو؛ پاشایەتییەکی بچووک بەڵام دەوڵەمەند کە لە سەدەی یەکەمی پێش زایین لەم چیاوانەدا گەشەی کرد، لە سەردەمی نێوان جیهانە یۆنانی و ڕۆمییەکان و ئیمپراتۆریا کۆنترەکانی ڕۆژهەڵاتدا. فەرمانڕەواکانی بانگەشەیان دەکرد کە ڕەچەڵەکیان هەم بۆ بنەماڵە پاشایەتییەکانی ئێران و هەم بۆ هی یۆنان دەگەڕێتەوە و لە هونەر و ئایینەکەیاندا هەردوو نەریتەکەیان تێکەڵ دەکرد. لە لووتکەی دەسەڵاتی ئەم پاشایەتییەدا، پاشاکەی بەرزترین چیای قەڵەمڕەوەکەی هەڵبژارد بۆ بنیادنانی پیرۆزگە و گۆڕە مەزنەکەی خۆی.
پیرۆزگەی لووتکە
پاشا ئەنتیۆخۆسی یەکەم یادگارییەکی زەبەلاحی لەسەر لووتکەکە دروست کرد: تەپۆڵکەیەکی دەستکردی گەورە لە بەردی وردکراو کە باوەڕ وایە گۆڕەکەی داپۆشیوە. لە هەردوو لایدا سەکۆ هەبوو کە ڕیزی پەیکەری زەبەلاحی دانیشتوویان لەسەر دانرابوو. ئەمانە پاشاکە خۆی و خوداوەندانیان پیشان دەدا کە دەیویست بۆ هەتاهەتایە لەگەڵیاندا یادی بکرێتەوە. نەخشە بەرزەکان و نووسراوە نەخشکراوەکانی دەوروبەری سەکۆکان ڕەچەڵەک و یاسا پیرۆزەکانی پاشاکەیان ڕوون دەکردەوە و لووتکەی چیاکەیان دەکردە شوێنێکی پیرۆز کە تێیدا ئاسمان و پاشایەتی یەکیان دەگرتەوە.
سەرە گەورەکان
بە درێژایی سەدەکان بوومەلەرزە و کات پەیکەرە مەزنەکانی خستە خوارەوە و سەرە زەبەلاحەکانیان، کە هەر یەکەیان چەند مەترێک بەرزن، لە جەستەکانیانەوە کەوتن بۆ سەکۆکانی خوارەوە. هەر ئەم سەرە بەردینە گەورانەن کە بەسەر لووتکەکەدا بڵاو بوونەتەوە و بەسەر لووتکەکانی دیکەدا دەڕوانن و چیای نەمروودیان لە جیهاندا بەناوبانگ کردووە. لە بەیانی زوو یان خۆرئاوابووندا، کاتێک ڕووناکیی نزم ڕوخسارەکان لە بەرامبەر ئاسماندا ڕوون دەکاتەوە، یەکێک لە لەبیرنەچووترین و جوانترین دیمەنەکانی جیهانی کۆن پێک دەهێنن.
چیای نەمروودی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ چیای نەمروود شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ و بەناوبانگترین یادگاریی بەرزاییەکانی ئەدیامانە. گەشتیارانی ڕادەکێشێت کە بۆ لووتکەکە هەڵدەکشن تا هەڵاتن و ئاوابوونی خۆر لە نێوان سەرە زەبەلاحەکاندا ببینن. لە چیا کوردنشینەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا هەڵکەوتووە و ئەو شارستانیەتە زۆرانە وەبیر دەهێنێتەوە کە لەم خاکەدا سەریان هەڵداوە و ڕووخاون، هەروەها ئەو میراتە نائاساییەی لە بەرزاییەکانی کەڵەکە بووە.
ڕیزبەندیی کاتی
سەدەی 1ی پێش زایین — پاشا ئەنتیۆخۆسی یەکەمی کۆماگێنە پیرۆزگە و گۆڕەکەی لووتکە دروست دەکات.
سەردەمی کۆن — پاشایەتیی کۆماگێنە کاڵ دەبێتەوە و پیرۆزگەکە چۆڵ دەکرێت.
بە درێژایی سەدەکان — بوومەلەرزەکان پەیکەرەکان دەخەنە خوارەوە و سەرە گەورەکانیان بڵاو دەکەنەوە.
لە دەیەی 1880ەوە — یادگارییەکە دووبارە دەدۆزرێتەوە و زانایان لێی دەکۆڵنەوە.
ئەمڕۆ — چیای نەمروود شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ و مەبەستێکی بەناوبانگە.
پرسیارە باوەکان
چیای نەمروود لە کوێیە؟
چیای نەمروود لە پارێزگای ئەدیامان، لە بەرزاییە کوردنشینەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە باکووری ڕۆژهەڵاتی شاری ئەدیامان هەڵکەوتووە.
چی لەسەر لووتکەی چیای نەمروود هەیە؟
لووتکەکە گۆڕ و پیرۆزگەیەکی پاشایەتیی کۆنی لەسەرە: تەپۆڵکەیەکی مەزن کە سەکۆکانی پەیکەرە زەبەلاحەکانی خوداوەندان و پاشاکە لە هەردوو لایەوەن و ئێستا سەرە گەورە کەوتووەکانیان لەسەر چیاکە کەوتوون.
کێ یادگاریی چیای نەمروودی دروست کرد؟
لە سەدەی 1ی پێش زایین لەلایەن پاشا ئەنتیۆخۆسی یەکەمی پاشایەتیی کۆماگێنەوە، وەک گۆڕ و پیرۆزگەی خۆی دروست کرا.
ئایا چیای نەمروود شوێنێکی میراتی جیهانییە؟
بەڵێ. چیای نەمروود شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆیە کە بە پەیکەرە زەبەلاحەکان و سەرە بەردینە گەورەکانی بەناوبانگە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
پاشایەتیی کۆماگێنە · ئەنتیۆخۆسی یەکەم · سەرە گەورەکان · ئەدیامان · شانلیئورفا · ئەلازیغ.