پێشەکی
نەخشە بەردینەکەی نارامسین لە دەربەندی گاور یەکێکە لە کۆنترین یادگارەکانی ناوچەی کوردستانی عێراق؛ نەخشێکە لە خودی بەردی سروشتی چیای قەرەداغ، لە باشووری ڕۆژئاوای سلێمانی، هەڵکەندراوە و فەرمانڕەوایەکی سەرکەوتوو پیشان دەدات کە دوژمنە کەوتووەکانی دەخاتە ژێر پێی. لە کۆنایەتیی قووڵی هەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە ماوەتەوە و پەیوەندی بە سەردەمی ئیمپراتۆریی ئەکەدییەوە هەیە، یەکێک لە یەکەمین دەوڵەتە گەورەکانی جیهان. یەکێکە لە کۆنترین بەرهەمەکانی هونەری یادگاری لە ناوچەکەدا. ئەم پەیکەرە بەردینە کە کەشوهەوا کاری تێ کردووە و پاشایەکی سەرکەوتوو پیشان دەدات، لە دەربەندێکی چیاکانی زاگرۆسدا وەستاوە؛ شاهیدێکی سەرنجڕاکێشە بۆ قوڵایی زۆری مێژووی مرۆڤ لە چیاکانی کوردستان.
نەخشێکی کۆنی پاشایەکی سەرکەوتوو، هەڵکەندراو لە دەربەندێکی نزیک سلێمانی، کە زیاتر لە چوار هەزار ساڵ کۆنایەتیی هەیە؛ یەکێکە لە کۆنترین یادگارەکانی ناوچەکە. ئەم وتارە نەخشەکە و تەمەن و دەوروبەری دەخاتە بەر باس.
خاڵە سەرەکییەکان
• نەخشەکەی دەربەندی گاور نەخشێکی بەردینی کۆنە لە چیای قەرەداغ.
• لە باشووری ڕۆژئاوای سلێمانی لە هەرێمی کوردستانی عێراق هەڵکەوتووە.
• فەرمانڕەوایەکی سەرکەوتوو پیشان دەدات کە لە سەرووی دوژمنە کەوتووەکانیدا وەستاوە.
• لە هەزارەی 3ی پێش زایین، سەردەمی ئیمپراتۆریی ئەکەدی، ماوەتەوە.
• یەکێکە لە کۆنترین بەرهەمەکانی هونەری یادگاری لە چیاکانی کوردستان.
زانیارییە خێراکان
ناو: نەخشەکەی دەربەندی گاور (نەخشی نارامسین)
جۆر: نەخشێکی بەردینی کۆن
وڵات / ناوچە: هەرێمی کوردستان، عێراق (باشوور)
شوێن: چیای قەرەداغ، باشووری ڕۆژئاوای سلێمانی
سەردەم: هەزارەی 3ی پێش زایین (سەردەمی ئەکەدی)
پیشان دەدات: فەرمانڕەوایەکی سەرکەوتوو لە سەرووی دوژمنە کەوتووەکان
شێواز: یادگاری سەرکەوتن بە شێوازی ئەکەدی / میزۆپۆتامیا
دەوروبەر: ڕێڕەوێکی ناو چیا (دەربەند)
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
نەخشەکە لە کوێیە؟
نەخشەکە لە دەربەندی گاور هەڵکەندراوە، ناوێک کە بە نزیکەیی واتای «دەربەندی بێباوەڕ» دەدات؛ لە چیای قەرەداغ، لە باشووری ڕۆژئاوای سلێمانی، لە ناوچە چیاوییەکەی هەرێمی کوردستانی عێراق. دەربەند ڕێڕەوێکی ناو چیا یان گەلێکی تەسکە. شوێنەکانی لەم جۆرە، کە ڕێگەکان بە نێوان ڕیزەچیاکانی زاگرۆسدا تێدەپەڕن، شوێنێکی سروشتی بوون بۆ ئەوەی فەرمانڕەوا کۆنەکان نیشانەی خۆیان جێ بهێڵن. هەڵکەوتنی نەخشەکە لە بەردی دەربەندێکی چیاویی، بە نەریتێکی فراوانتری نەخشی لەم جۆرە لە سەرانسەری زاگرۆسدا دەیبەستێتەوە، لەوانە نەخشە بەناوبانگەکەی ئانوبانینی کە لە ڕۆژهەڵاتی دوورتر هەڵکەوتووە.
یادگارێکی سەردەمی ئەکەدی
بە گشتی نەخشەکە بە سەردەمی ئەکەدیی کۆتایی هەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە دەبەسترێتەوە؛ سەردەمی ئەو ئیمپراتۆرییەی سەرگۆنی ئەکەد دایمەزراند و نارامسینی نەوەی بەناوبانگی کرد، یەکێک لە یەکەمین دەوڵەتەکان کە بەشێکی زۆری میزۆپۆتامیای یەک خست. لە نەریتدا نەخشەکە بە نارامسینەوە بەستراوەتەوە، کە یادگارە بەناوبانگەکانی سەرکەوتنی، زاڵبوونی بەسەر گەلانی چیاکاندا پیشان دەدەن؛ بەڵام ناسنامەی وردی فەرمانڕەواکە و بەروارەکەی جێگەی مشتومڕی توێژەرانن. بنەچە وردەکەی هەرچییەک بێت، نەخشەکە هی سەرەتای مێژووی تۆمارکراوە؛ ئەو کاتەی ئیمپراتۆرییە گەورەکانی دەشتی میزۆپۆتامیا بەرەو چیاکان پێشڕەوییان دەکرد و نەخشیان جێ دەهێشت بۆ ڕاگەیاندنی هێزی خۆیان.
پەیکەرە هەڵکەندراوەکە
نەخشەکە پەیکەرێکی گەورە و ڕاوەستاو، فەرمانڕەوایەک یان جەنگاوەرێک، لە دۆخی سەرکەوتندا پیشان دەدات. تەرمەکانی دوژمنە کەوتووەکانی لە ژێر پێیدان؛ دەیانتەپێنێت یان لە سەروویاندا وەستاوە، بە شێوازی یادگارەکانی سەرکەوتنی ئەو سەردەمە. هەرچەندە زیاتر لە چوار هەزار ساڵ کەشوهەوا کاری تێ کردووە، هێشتا پێکهاتە بەهێزەکەی دەخوێنرێتەوە: سەرکەوتووە زاڵەکە لە سەرەوە و شکستخواردووەکان لە خوارەوە. ئەمە زمانێکی وێنەیی داگیرکردنە کە ئیمپراتۆرییەکانی میزۆپۆتامیا بۆ تۆمارکردن و ڕاگەیاندنی سەرکەوتنەکانیان بەکاریان دەهێنا. وێنەیەکی بەرچاو و بیرخەرەوەیە لە ڕابردووە قووڵەکەوە، لە ڕووی چیاکە هەڵکەندراوە بۆ ئەوەی بە درێژایی سەردەمەکان بمێنێتەوە.
کۆنایەتی لە چیاکاندا
نەخشەکە بە شێوەیەکی بەهێز کۆنایەتیی زۆری مێژووی مرۆڤ لە چیاکانی کوردستانمان بیر دەخاتەوە. ئەم ڕیزەچیاکانی زاگرۆس لە خودی لانکەی شارستانییەتدان؛ ئەو شوێنەی هەندێک لە یەکەمین کشتوکاڵ و نیشتەجێبوون و دەوڵەتداریی جیهان تێیدا شێوەیان گرت. لێرە ئیمپراتۆرییەکانی دەشت و گەلانی چیاکان بە درێژایی هەزارەکان یەکیان بینیوە، بازرگانییان کردووە و پێک هەڵچوون. نەخشەکانی وەک ئەوەی دەربەندی گاور، کە لە دەربەندە بەرزەکاندا هەڵکەوتوون، نیشانەی ئەم یەکگەیشتنە کۆنەی چیا و دەشتن. بەشێکن لە میراتە قووڵەکەی ئەو ناوچەیەی نیشتمانی گەلی کوردی تێدایە؛ خاکێک کە ئاسەواری سەردەمە بێژمارەکان چین بە چین تێیدا کۆ بوونەتەوە.
نەخشەکە لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ نەخشەکەی دەربەندی گاور وەک یەکێک لە گرنگترین یادگارە کۆنەکانی ناوچەی سلێمانی دەناسرێت. شوێنەوارناسان لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکەن و بە یەکێک لە گەنجینەکانی ڕابردووە قووڵەکەی ناوچەکە دادەنرێت؛ چیرۆکەکەی لە دامەزراوەکانی وەک مۆزەخانە گەورەکەی شار دەگێڕدرێتەوە. هەرچەندە کەشوهەوا کاری تێ کردووە، لە لێژایی چیاکەدا بەردەوامە و لە هەمان شوێنی هەڵکەندنی ماوەتەوە؛ خاڵێکی جێگیر لە دیمەنێکی پڕ لە قوڵایی سەرسوڕهێنەری مێژوویی. پاشایەکی سەرکەوتوو کە زیاتر لە چوار هەزار ساڵ پێش ئێستا لە بەردی دەربەندێکی چیاویی هەڵکەندراوە؛ نەخشەکە وەک شاهیدی ڕەگە کۆنەکانی ناوچە چیاوییەکەی کوردستان وەستاوە.
هێڵی کات
هەزارەی 3ی پێش زایین — نەخشەکە لە سەردەمی ئیمپراتۆریی ئەکەدیدا هەڵدەکەندرێت.
کۆنایەتی — دەربەندێکی زاگرۆس بە وێنەیەکی سەرکەوتن نیشان دەکات.
بە درێژایی هەزارەکان — کەشوهەوا کاری لە نەخشەکە دەکات، بەڵام لە لێژایی چیاکەدا دەمێنێتەوە.
سەردەمی نوێ — شوێنەوارناسان وەک یادگارێکی کۆنی سەرەکیی ناوچەکە لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکەن.
ئەمڕۆ — لە شوێنەکەی خۆیدا ماوەتەوە؛ شاهیدێک بۆ ڕابردووە قووڵەکەی چیاکان.
پرسیارە باوەکان
نەخشەکەی دەربەندی گاور چییە؟
نەخشێکی بەردینی کۆنە کە لە چیای قەرەداغ، لە باشووری ڕۆژئاوای سلێمانی، هەڵکەندراوە. فەرمانڕەوایەکی سەرکەوتوو لە سەرووی دوژمنە کەوتووەکانیدا پیشان دەدات و لە هەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە ماوەتەوە.
لە کوێیە؟
لە دەربەندی گاورە، دەربەندێکی چیاویی لە چیای قەرەداغ لە ناوچەی سلێمانیی هەرێمی کوردستانی عێراق.
کێ پیشان دەدات؟
فەرمانڕەوایەک یان جەنگاوەرێکی سەرکەوتوو پیشان دەدات. لە نەریتدا بە نارامسین، پاشای ئەکەدی، بەستراوەتەوە، بەڵام ناسنامە و بەروارە وردەکەی جێگەی مشتومڕی توێژەرانن.
بۆچی گرنگە؟
یەکێکە لە کۆنترین بەرهەمەکانی هونەری یادگاری لە ناوچەکە؛ شاهیدێکە بۆ کۆنایەتیی قووڵی مێژووی مرۆڤ و دەوڵەتداری لە چیاکانی کوردستان، لە سەرەتای مێژووی تۆمارکراودا.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئیمپراتۆریی ئەکەدی · نەخشە بەردینەکانی زاگرۆس · میزۆپۆتامیای کۆن · سلێمانی · مۆزەخانەی سلێمانی · نەخشەکەی ئانوبانینی.