گفتوگۆ لەبارەی خۆبەڕێوەبردن لە نەینەوا و باکووری عێراق پێویستە لە مافی ئەو کەسانەوە دەست پێ بکات کە ژیان و ماڵ و داهاتوویان بابەتی ئەم بڕیارانەیە. لە ڕوانگەی بەرگری لە مافەکانی کوردەوە، پێویستە هەر پێشنیارێکی سنووری بە پێوەری بەشداریی خەڵک و ئاسایشی مەدەنییەکان بپێورێت. هەمان پێوەر بۆ ئاشووری و عەرەب و ئێزدی و تورکمان و شەبەک و دانیشتووانی تریش پێویستە. بۆچوونی ئەم وتارە ئەوەیە کە هیچ کۆمەڵگەیەک نابێت ببێتە ئامرازی سنووردارکردنی کۆمەڵگەیەکی تر؛ خۆبەڕێوەبردن کاتێک شایەنی بەرگرییە کە دەنگی دانیشتووان بەهێز بکات.
پێشنیاری نووسەر و بابەتی ڕەخنە
نەمرود خۆشابا لە تێبینییەکدا کە لە ٢ی شوباتی ٢٠٢٦ لە «ئاشووریا پۆست» بڵاو کراوەتەوە، بەرگری لە پشتگیریی تورکیا بۆ هەرێمێکی خۆبەڕێوەبەری ئاشووری لە باکووری عێراق کرد. ئەو پێی وابوو ئەم هەرێمە باشترە بە درێژایی هەموو سنووری عێراق و تورکیا بێت و پچڕاندنی پەیوەستبوونی جوگرافیی ناوچە کوردنشینەکانی وەک یەکێک لە کارەکانی خستە ڕوو. ئەم هەڵوێستە پێشنیاری هەمان نووسەرە؛ نابێت بە بڕیاری حکومەتی تورکیا یان ڕای هەموو ئاشوورییەکان هەژمار بکرێت. تێبینیی خۆشابا لەبارەی پشتگیریی تورکیا بۆ هەرێمێکی ئاشووری.
ڕەخنەی سەرەکی ئاراستەی هەمان ئامانجدانانەیە. ئەگەر یەکەیەکی ئیداری بە مەبەستی جیاکردنەوەی خەڵکی نەتەوەیەک لە یەکتری دیزاین بکرێت، بەرژەوەندی و خواستی خودی دانیشتووان چ پێگەیەکی دەبێت؟ پشتگیریی دەرەکی چۆن دەبێت لەبەرامبەر هەڵبژاردنی ناوخۆییدا وەڵامدەر بێت؟ ئەم پرسیارانە پێویستیان بە وەڵامێکی سیاسیی ڕوون هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، لەم پێشنیارەوە بە تەنها ناتوانرێت ڕوودانی گواستنەوەی زۆرەملێ یان بڕیارێک بۆ جێبەجێکردنی ئۆپەراسیۆنی سەربازی ئەنجامگیری بکرێت. نیگەرانی لە دەرئەنجامەکانی سیاسەتێک پێویستە لە بانگەشەی نەسەلمێنراو لەبارەی ڕووداوی ڕاستەقینە جیا بێت.
چوارچێوەی دەستوور و جیاوازیی ڕێگاکان
دەستووری عێراق: بەفەرمی ناسینی هەرێمی کوردستان (١١٧)؛ پێکهێنانی هەرێم لە پارێزگایەک یان زیاتر بە ڕێگای ڕاپرسی (١١٩)؛ مسۆگەرکردنی مافە ئیداری و سیاسی و کەلتووری و فێرکارییەکانی کۆمەڵگەکان، بە ڕێکخستن بە یاسا (١٢٥). وەرگێڕانی یونامی.
لە شیکردنەوەی ئەم وتارەدا، هەر نەخشەیەکی پێشنیارکراو پێویستە وەڵامی پرسیاری ڕوون بداتەوە: ئەم پڕۆژەیە چ گۆڕانکارییەک لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا دروست دەکات و چ ڕێگایەکی بۆ گوێگرتن لە دژبەران هەیە؟ بەرگریکارانی خۆبەڕێوەبردنی کوردیش باشترە هەمان ڕوونی لە پێشنیارەکانی خۆیان داوا بکەن. هەڵسەنگاندنی سیاسیی پڕۆژەیەک نابێت تەنها پشت بە هاوسەنگیی هێزە چەکدارەکان یان پشتگیریی پایتەختێکی بیانی ببەستێت؛ بەشداریی ئازادانەی هاووڵاتیان پێویستە لە ناوەندی داوەریکردندا بێت.
قەرەبووکردنەوەی نادادپەروەری و ژیان دوای ئاوارەیی
چاودێری مافەکانی مرۆڤ لە ڕاپۆرتەکەی ٢٠٠٩دا، دەرکردنی کورد و کەمینەکانی تری لە چوارچێوەی سیاسەتەکانی بەعەرەبکردنی حکومەتە پێشووترەکانی عێراقدا ڕوون کردەوە. هەمان کات ئەم ڕێکخراوە جەختی کردەوە کە قەرەبووکردنەوەی نادادپەروەرییەکانی ڕابردوو، پاساو نییە بۆ کۆنترۆڵی تایبەتیی نەتەوەیەک بەسەر ناوچە جێناکۆکەکاندا. گرنگیی ئەم جیاکردنەوەیە بۆ ڕەخنەی ئێستا ئەوەیە کە مافی گەڕانەوە و قەرەبووکردنەوەی زیان، نابێت ببێتە ئیمتیازێک بۆ زەوتکردنی مافی بەشداریکردنی کەسانی تر. ڕاپۆرتی چاودێری مافەکانی مرۆڤ لەبارەی ناوچە جێناکۆکەکانی نەینەوا.
توێژینەوەی ئابی ٢٠٢٣ی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کۆچ لەبارەی چارەسەرە بەردەوامەکانی ئاوارەیی لە پارێزگای نەینەوا، وێرانبوونی خانووبەرە و نەبوونی دەرفەتی بژێوی وەک بەربەستی گرنگی گەڕانەوە ناساند. لەنێو ئەو خێزانە ئاوارانەی کە لێکۆڵینەوەیان لەبارەوە کراوە، سەدا ٧٠ وێرانبوونی ماڵ و سەدا ٦٥ نەبوونی دەرفەتی بژێوی بە هۆکارەکانی نەگەڕانەوەیان زانیوە. ئەم دەرئەنجامانە تایبەتن بە هەمان توێژینەوە و کاتەکەی و نیشان دەدەن کە هەڵسەنگاندنی داهاتووی ناوچەکە پێویستە سەرنج بە بارودۆخی ژیانیش بدات. ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کۆچ، «پێشکەوتن بەرەو چارەسەرە بەردەوامەکان لە عێراق»، ئابی ٢٠٢٣.
پێشنیاری ئەم وتارە هەڵسەنگاندنی هەر پڕۆژەیەکە بە پرسیارە کردارییەکان: ئاسایشی ماڵەکان چۆن دابین دەکرێت، لە کوێ لە ناکۆکییەکانی خاوەندارێتی دەکۆڵرێتەوە و چۆن گوێ لە دژبەرە ئاشتیخوازەکان دەگیرێت؟ بەرگری لە پێگەی کوردستان پێویستە لەگەڵ پشتگیری لە مافی یەکسانی دراوسێکانی بێت. ئاشوورییەکانیش پێویستە بتوانن داخوازییە ئیداری و کەلتوورییەکانیان بخەنە ڕوو، بێ ئەوەی سووکایەتی بە ناسنامەیان بکرێت. گفتوگۆ لەبارەی سنوور و خۆبەڕێوەبردن کاتێک بەهادارە کە هیچ خێزانێک بۆ پاراستنی ماڵ، زمان یان مافی دەنگدانی خۆی ناچار نەبێت نکۆڵی لە کەسانی تر بکات.
تێبینیی دەستەی نووسەران: ئەم وەشانە لەسەر بنەمای سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکان نووسراوەتەوە؛ بەشە شیکارییەکان بۆچوونی دەستەی نووسەران دەردەبڕن.