Nîqaşa xwerêvebirinê li Nînewa û bakurê Iraqê divê bi mafên wan kesan dest pê bike ku jiyan, mal û pêşeroja wan mijara van biryaran in. Ji nêrîna parastina mafên Kurdan ve, divê her pêşniyara sînoran bi pîvana beşdariya gel û ewlehiya sivîlan bê nirxandin. Heman pîvan ji bo Asûrî, Ereb, Êzidî, Tirkmen, Şebek û niştecihên din jî pêwîst e. Nêrîna vê gotarê ew e ku tu civak divê nebe amûra sînorkirina civakeke din; xwerêvebirin dema dikare bê parastin ku dengê niştecihan xurt bike.

Pêşniyara nivîskar û mijara rexneyê

Namrod Xoşaba di nivîseke ku di 2 Sibata 2026an de li «The Assyria Post» hatiye weşandin, piştgiriya Tirkiyeyê ji herêmeke Asûrî ya xweser li bakurê Iraqê parast. Wî dirêjahiya xwestî ya wê wek tevahiya sînorê Iraq û Tirkiyeyê destnîşan kir û qutkirina girêdana erdnîgarî ya deverên Kurdnişîn wek yek ji karên wê nasand. Ev helwest pêşniyara heman nivîskarî ye; divê ne wek biryara dewleta Tirkiyeyê an nêrîna hemû Asûriyan bê hesibandin. Nivîsa Xoşaba li ser piştgiriya Tirkiyeyê ji herêmeke Asûrî.

Rexneya bingehîn li ser heman armancdanînê ye. Heke yekîneyeke îdarî bi armanca ji hev qutkirina mirovên etnîsîteyekê bê sêwirandin, berjewendî û daxwazên niştecihan bi xwe dê li ku bin? Piştgiriya derve dê çawa li hember hilbijartina herêmî bersivdar be? Ev pirs bersivên siyasî yên zelal dixwazin. Lê ji vê pêşniyarê bi tenê nayê encamdan ku koçberiya bi zorê qewimiye an biryara pêkanîna operasyonên leşkerî hatiye dayîn. Fikara li ser encamên siyasetekê divê ji îdiaya neîspatkirî ya li ser bûyerên rastîn cuda bimîne.

Çarçoveya destûrê û rêyên cuda

Destûra Iraqê: naskirina Herêma Kurdistanê (117); damezrandina herêmekê ji parêzgehekê an çend parêzgehan bi rêya referandûmê (119); garantîkirina mafên îdarî, siyasî, çandî û perwerdehiyî yên civakan, bi rêkûpêkkirina qanûnî (125). Wergera UNAMI.

Di analîza vê gotarê de, her nexşeya pêşniyarkirî divê bersiva pirsên zelal bide: ev plan di jiyana rojane ya mirovan de çi diguherîne û ji bo guhdarîkirina dijberan çi rê heye? Baş e ku parêzvanên xwerêvebirina Kurdî jî heman zelaliyê ji pêşniyarên xwe bixwazin. Nirxandina siyasî ya planekê divê tenê xwe nesipêre hevsengiya hêzên çekdar an piştgiriya paytexteke biyanî; divê beşdariya azad a hemwelatiyan di navenda darazê de be.

Telafîkirina neheqiyê û jiyana piştî koçberiyê

Human Rights Watch di rapora xwe ya sala 2009an de derxistina Kurd û kêmarên din di siyasetên erebkirinê yên hukumetên berê yên Iraqê de şirove kir. Ev sazî di heman demê de tekez kir ku telafîkirina neheqiyên berê ne hincetek e ji bo kontrola taybet a etnîsîteyekê li ser herêmên nakokî. Girîngiya vê cudahiyê ji bo rexneya li vir ew e ku mafê veger û telafîya zirarê divê nebe îmtiyazek ji bo rakirina mafê beşdariya kesên din. Rapora Human Rights Watch li ser herêmên nakokî yên Nînewayê.

Lêkolîna Tebaxa 2023an a Rêxistina Navneteweyî ya Koçberiyê li ser çareseriyên domdar ên koçberiyê li parêzgeha Nînewayê, wêrankirina xaniyan û nebûna derfetên debara jiyanê wek astengên girîng ên vegerê destnîşan kir. Di nav malbatên koçber ên hatine lêkolînkirin de, ji sedî 70 wêrankirina malê û ji sedî 65 nebûna derfetên debara jiyanê wek sedemên ku ji ber wan venegeriyane nav kirin. Ev encam yên heman lêkolîn û dema wê ne û nîşan didin ku nirxandina pêşeroja herêmê divê şertên jiyanê jî li ber çavan bigire. Rêxistina Navneteweyî ya Koçberiyê, «Pêşketin ber bi çareseriyên domdar li Iraqê ve», Tebax 2023.

Pêşniyara vê gotarê nirxandina her planê bi pirsên pratîk e: ewlehiya malan dê çawa bê parastin, li ku dê nakokiyên xwedîtiyê bên lêkolînkirin û dijberên aştiyane dê çawa bên guhdarîkirin? Parastina cihê Kurdistanê divê bi piştgiriya mafên wekhev ên cîranên wê re be. Asûrî jî divê bikaribin daxwazên xwe yên îdarî û çandî bê biçûkxistina nasnameya xwe bînin ziman. Diyaloga li ser sînor û xwerêvebirinê dema hêja ye ku tu malbat ji bo parastina mal, ziman an mafê dengdana xwe neçar nebe ku yên din înkar bike.

Nîşe ya desteya nivîsê: Ev guherto bi bikaranîna çavkaniyên girêdayî ji nû ve hatiye nivîsandin. Girêdana pêşniyara siyasî bi nivîskar ve bi nivîsa resen hatiye piştrastkirin; îdiayên nepiştrastkirî, gelemperîkirinên etnîkî û wêneyên nehatine piştrastkirin hatine rakirin.