پێشەکی
پەرییەکان لە جوانترین و دڵڕفێنترین بوونەوەرەکانی فۆلکلۆری کوردی و ئێرانین: ڕۆحە جوان و باڵدارەکانی چیا و ئاوەکان، کە جوانییان لە پێوەری مرۆڤی فانی زیاترە و لە جیهانی چیرۆکی میللی و دەستاندا وەک خودی وێنەی جوانی و ناسکی دەجووڵێن. لە کوردیدا پەری (perî) و لە نەریتی فراوانتری ئێرانیدا پەری (parî) ناسراون، و لە یەکێک لە کۆنترین جۆرەکانی بوونەوەری سەرووسروشتی لە سەرتاپای خەیاڵی ئێرانییەوە هاتوون.
بەڵام پەرییەکان مێژوویەکی جێی سەرنج لەناو خۆیاندا هەڵدەگرن، چونکە سروشتیان بە درێژایی سەردەمەکان گۆڕاوە. لە کۆنترین چینەکانی نەریتەکەدا وەک بوونەوەری مەترسیدار و خراپەکار لێیان دەترسان، جۆرێک لە دێوی جوان بەڵام زیانبەخش؛ بەڵام بە درێژایی سەدەکان لە خەیاڵی خەڵکدا گۆڕان بۆ پەرییە جوان و زۆرجار خێرخوازەکانی چیرۆکی میللی و شیعر، ئەو بوونەوەرە جوانانەی ڕەنگە یارمەتی ئەو مرۆڤە فانییانە بدەن یان سیحریان لێ بکەن کە پێیان دەگەن. ئەم گۆڕانە، لە دێوی ترسناکەوە بۆ پەریی خۆشەویست، یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین چیرۆکەکانی سەرتاپای فۆلکلۆری ئێرانی، و پەرییەکان لە تەنیشت دێوە تاریکەکاندا وەک بەرامبەرە جوانەکانیان دەوەستن، ڕۆحە جوانەکان بەرامبەر دێوە دزێوەکان.
پەرییەکان بەشێکن لە میراتی فۆلکلۆریی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ ئەو نەریتەی کورد لەگەڵ فارس و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشی تێدا هەیە، و تایبەتمەندییەکی خۆشەویستی چیرۆکی میللی و گۆرانیی کوردین. ناسینیان ئاشنابوونە بە یەکێک لە دڵڕفێنترین کەسایەتییەکانی خەیاڵی کوردی و ئێرانی؛ ڕۆحە جوانەکەی چیا و ئاوەکان کە جوانییەکەی بە درێژایی سەدەکان چیرۆکبێژ و شاعیرانی سەرسام کردووە، و گەشتە درێژەکەی لە دێوەوە بۆ پەری، سروشتی زیندوو و گۆڕاوی خودی فۆلکلۆر ئاشکرا دەکات.
ناوەڕۆک
پەرییەکان لە چیرۆکی میللیی کوردیدا
پەرییەکان چین؟
پەرییەکان، کە لە کوردیدا پەری (perî) و لە فارسیدا پەری (parî) ناو دەبرێن، جۆرێکن لە بوونەوەری سەرووسروشتیی فۆلکلۆری کوردی و ئێرانی؛ زۆرجار وەک ڕۆحی جوان و باڵدار و پەریئاسا وێنا دەکرێن، کە زۆربەی جار مێن و جوانییەکی بێهاوتایان هەیە. لە شوێنە کێوی و جوانەکانی جیهان، لە چیا و تەنیشت ئاوەکان، دەژین و لە نێوان جیهانی مرۆڤ و ڕۆحدا دەجووڵێن. ناوەکەیان لە وشە ئەڤێستاییە کۆنەکەی پەیریکا هاتووە، و بە درێژایی مێژووە درێژەکەی نەریتەکە، خەسڵەتی پەرییەکان گۆڕاوە، لە دێوە ترسناکەکانی کۆنترین باوەڕەوە بۆ پەرییە خۆشەویستەکانی فۆلکلۆری دواتر. لە خەیاڵی کوردی و ئێرانیدا پێش هەموو شتێک بوونەوەرە جوانەکانن؛ ئەو ڕۆحە جوانانەی جادوویان ڕەنگە یارمەتی مرۆڤە فانییەکان بدات یان سیحریان لێ بکات، و لە چیرۆک و گۆرانیدا وەک خودی هێمای جوانی دەردەکەون. لە دڵڕفێنترین بوونەوەرەکانی سەرتاپای فۆلکلۆری ئێرانین.
لە دێوەوە بۆ پەری
جێی سەرنجترین تایبەتمەندیی پەرییەکان گۆڕانە گەورەکەی سروشتیانە بە درێژایی سەردەمەکان، یەکێک لە دیارترین نموونەکانی خەسڵەتی گۆڕاوی فۆلکلۆر. لە کۆنترین چینەکانی نەریتی ئێرانی، لە دەقە زەردەشتییە کۆنەکاندا، پەیریکا بوونەوەرێکی خراپەکار بوو: جۆرێک لە دێوی مێی جوان بەڵام مەترسیدار، بە سیحر و جادووگەرییەوە پەیوەست، و لە نەریتەکەدا وای دادەنرا زیان دەگەیەنێت؛ لە هەندێک باسدا وشکەساڵی یان خراپەکانی دیکە دەهێنێت و خزمەتی هێزەکانی تاریکی دەکات بەرامبەر جیهانی باشی خوڵقێنراوی ئەهورا مەزدا. لەم شێوە سەرەتاییەدا لێیان دەترسان؛ جوان بەڵام پڕمەترسی، جۆرێک لە دێو کە لەگەڵ دێوەکان لە نێو دوژمنانی ڕێکخستنی گەردووندا جێیان هەبوو.
بەڵام بە درێژایی سەدە درێژەکان خەسڵەتی پەرییەکان لە خەیاڵی خەڵکدا نەرم بوو و گۆڕا. کاتێک چوارچێوە ئایینییە کۆنەکە جێگەی خۆی بە جیهانی چیرۆکی میللی و شیعر دا، پەرییەکان بە هێواشی لە دێوی ترسناکەوە گۆڕان بۆ پەرییە جوان و زۆرجار خێرخوازە ناسراوەکانی فۆلکلۆری دواتر. ئەو جوانییەی هەمیشە هەیانبوو مایەوە، بەڵام خراپەکاری کاڵ بووەوە و پەرییەکان بوونە بوونەوەرە جوانەکان: دڵڕفێن، هەندێک جار شەیتانۆک، هەندێک جار یارمەتیدەر، چیتر تەنها خراپەکار نەبوون، بەڵکو دوولایەنە یان میهرەبان، ڕۆحە جوانەکانی چیا و جۆگە. لە نەریتی دواتردا پەرییەکان ئەوەندە بە جوانییەوە پەیوەست بوون کە خودی ناویان بووە زاراوەیەک بۆ جوانی، و لە شیعر و گۆرانیدا پەری وەک وێنەی یاری جوان دەردەکەوت. ئەم گەشتە لە دێوەوە بۆ پەری لە سەرنجڕاکێشترین گەشتەکانی سەرتاپای فۆلکلۆری ئێرانییە؛ پەنجەرەیەک بۆ چۆنیەتیی گۆڕان و نەرمبوونی باوەڕەکان بە درێژایی نەوەکان.
خاڵە سەرەکییەکان
پەرییەکان بوونەوەرە پەریئاسا، جوان و باڵدارەکانی فۆلکلۆری کوردی و ئێرانین.
ناوەکەیان لە پەیریکای ئەڤێستایی کۆنەوە هاتووە.
لە کۆنترین نەریتدا وەک دێوی جوان بەڵام خراپەکار لێیان دەترسان.
بە درێژایی سەدەکان گۆڕان بۆ بوونەوەرە جوانەکانی چیرۆکی میللی.
لە چیا و ئاوەکان دەژین و ڕەنگە یارمەتی مرۆڤە فانییەکان بدەن یان سیحریان لێ بکەن.
جوانییان لە شیعر و گۆرانیدا بووە زاراوەیەک بۆ جوانی.
زانیارییە خێراکان
ناو: پەری (بە کوردی پەری (peri)؛ بە فارسی پەری (pari))
بنەچەی ناو: پەیریکای ئەڤێستایی کۆن
سروشت: ڕۆحە پەریئاسا، جوان و باڵدارەکان
زۆرجار: مێ و خاوەن جوانیی بێهاوتا
خەسڵەتی سەرەتایی: وەک دێوی خراپەکار و جادووگەر لێیان دەترسان
خەسڵەتی دواتر: وەک پەریی جوان و زۆرجار خێرخواز خۆشەویست بوون
نیشتەجێبوون: چیا، ئاوەکان و شوێنە کێوییەکان
ڕۆڵ: ڕەنگە یارمەتی مرۆڤە فانییەکان بدەن، سیحریان لێ بکەن یان دڵیان بڕفێنن
لە شیعردا: زاراوەیەک بۆ جوانی و یار
بەرامبەر: بوونەوەرە جوانەکان بەرامبەر دێوە دێوئاساکان
جوانی و جادوو
پێش هەموو شتێک پەرییەکان بوونەوەری جوانین. لە خەیاڵی فۆلکلۆری کوردی و ئێرانیدا، جوانیی پەرییەکان لە هەر پێوەرێکی مرۆڤی فانی زیاترە؛ جوان و ناسک و دڵڕفێنن و زۆرجار باڵدار و درەوشاوەن. ئەوەندە بە جوانییەوە پەیوەستن کە خودی ناویان لە شیعر و قسەکانی جیهانی ئێرانیدا بووە زاراوەیەک بۆ جوانی: ناونانی کەسێک بە پەری یان پەریڕوو، ستایشکردنی بوو وەک کەسێک کە بە ئەندازەی پەری جوانە، و شاعیران پەرییان وەک خودی وێنەی یاری جوان بەکار دەهێنا.
لەگەڵ جوانییاندا جادوو دێت، توانای سیحرکردن و سەرسامکردنی مرۆڤە فانییەکان. پەرییەکان دەتوانن دڵی ئەوانە بڕفێنن کە پێیان دەگەن، و چیرۆکی میللی باس لە مرۆڤە فانییەکان دەکات کە عاشقی پەری دەبن یان ڕادەکێشرێنە ناو جیهانەکەیان، و لە مەترسی و سەرسوڕهێنەرەکانی ئەم بەیەکگەیشتنانە لە نێوان بواری مرۆڤ و پەریدا. جادوویان دوو لای هەیە: ڕەنگە بەرەکەت ببەخشێت یان سیحر بکات، یارمەتی پاڵەوانی فانی بدات یان لە ڕێ لای ببات. لەم ڕووەوە پەرییەکان جوانیی دڵڕفێن و مەترسیداری جیهانی ڕۆح دەنوێنن؛ ئەو جوانییەی مرۆڤە فانییەکان بەرەو سەرووسروشت ڕادەکێشێت بە هەموو هیوا و مەترسییەکانیەوە. جوانی و جادووی پەرییەکان لە ناوەندی ئەو توانایەن کە خەیاڵ پێی ڕادەکێشن؛ ئەو تایبەتمەندییەی کردوونیەتی بە یەکێک لە خۆشەویستترین و خەیاڵبزوێنترین بوونەوەرەکانی فۆلکلۆری کوردی و ئێرانی؛ ڕۆحە جوانەکان کە جوانییان بە چیرۆکی بێژماردا دەدرەوشێتەوە.
ڕۆحەکانی چیا و ئاو
لە فۆلکلۆردا پەرییەکان ڕۆحەکانی شوێنە کێوی و جوانەکانی جیهانی سروشتن، کە پێش هەموو شتێک لە چیاکان و تەنیشت ئاوەکان دەژین. لە نەریتی کوردیدا کە ڕیشەی قووڵی لە جیهانی چیادا هەیە، پەرییەکان وەک بوونەوەرێک وێنا دەکرێن کە لە شوێنە بەرزەکان، کانی و جۆگە و ڕووبارەکان هەن؛ ئەو دیمەنە دوور و جوانانەی جیهانی مرۆڤ لەگەڵ کێوستاندا یەک دەگرێتەوە. بوونەوەری سروشتن، بە شوێنە جوان و ڕامنەکراوەکانیەوە بەستراون.
ئەم پەیوەندییە بە چیا و ئاو، پەرییەکان بە ڕەوتە قووڵەکانی نەریتەکە دەبەستێتەوە، چونکە لە کۆنترین باوەڕدا پەیریکا بە ئاو و بارانەوە پەیوەندیدار بوو، بە بەپیتی و هێزە ژیانبەخش و ژیانڕێگرەکانی سروشتەوە بەستراو بوو. لە شێوە فۆلکلۆرییە دواترەکەیاندا پەرییەکان هەر ڕۆحی جیهانی سروشت دەمێننەوە؛ ئەوانە پێیان دەگەن کە دەچنە ناو شوێنە کێوییەکان، شوان لە چیا یان ڕێبوار لە تەنیشت جۆگە. کەواتە پەرییەکان بە جادووی دیمەنی سروشتییەوە پەیوەستن، ئەو هەستەی کە شوێنە جوان و دوورەکانی جیهان نیشتەجێگەی ڕۆحە جوان و بەهێزەکانن. بۆ گەلێکی چیانشینی وەک کورد، ئەم تێڕوانینە بۆ شوێنە بەرزەکان و ئاوەکان وەک نیشتەجێگەی ڕۆحە جوانەکان دەنگدانەوەیەکی قووڵی هەیە، و پەرییەکان لەو بوونەوەرانەن کە دیمەنە جادووییەکەی چیرۆکی میللی و خەیاڵی کوردی پڕ دەکەن.
پەرییەکان لە چیرۆکی میللیی کوردیدا
لە چیرۆکی میللیی کوردیدا پەرییەکان بوونێکی خۆشەویست و دووبارەبووەن، ڕۆحە جوانەکان کە لە جیهانی چیرۆکدا لەگەڵ پاڵەوان و دێو و سەرسوڕهێنەرەکان دەجووڵێن. وەک بوونەوەری پەریئاسای جوان دەردەکەون کە ڕەنگە پاڵەوان لە سەرکێشییەکانیدا پێیان بگات؛ هەندێک جار وەک یارمەتیدەر یان یار، هەندێک جار وەک کەسایەتیی دڵڕفێن و پڕمەترسیی جیهانی ڕۆح. چیرۆکەکان باس لە پەرییەکان دەکەن کە یارمەتی مرۆڤە فانییەکان دەدەن، لە خۆشەویستی لە نێوان مرۆڤە فانییەکان و پەرییەکان و لە سەرسوڕهێنەر و مەترسییەکانی تێپەڕین لە نێوان بواری مرۆڤ و پەریدا.
پەرییەکان بەو کۆمەڵە دەوڵەمەندەی بوونەوەرەکانی فۆلکلۆری کوردییەوە پەیوەستن، لە نێو جوان و دزێوەکاندا: پەریی جوان و دێوی دزێو، شامارانی دانا، شاژنی مارەکان، سیمورغی سەرسوڕهێنەر، باڵندە گەورەکە، و زۆر بوونەوەری دیکەی نەریتەکە. لە نێو ئەمانەدا پەرییەکان بوونەوەرە جوانەکانن، ئەو ڕۆحە جوانانەی جوانی و جادوویان دەیانکاتە یەکێک لە خەیاڵبزوێنترین کەسایەتییەکانی جیهانی چیرۆکی میللی. لە ڕێگەی نەریتە درێژەکەی چیرۆکبێژیی زارەکیی کوردییەوە پارێزراون، بە درێژایی نەوەکان بە گۆرانی و گێڕانەوە پێشکەش کراون؛ پەرییەکان هەر بەشێکی بەرزەنرخی خەیاڵی فۆلکلۆریی کوردی دەمێننەوە، پەرییە جوانەکانی چیا و جۆگە کە جادوویان جیهانی چیرۆک ڕووناک دەکاتەوە.
بوونەوەرە جوانەکان و دێوەکان
دانانی پەرییەکان لە تەنیشت دێوەکانی هەمان نەریت، دێو و غولەکان، ڕوونکەرەوەیە؛ چونکە هەردووکیان جۆرێک لە جووت پێک دەهێنن، بوونەوەرە جوان و دزێوەکان. دێو زەبەلاح یان دێوە دزێوەکەیە کە زۆرجار مرۆڤ دەخوات، هێمای ناشرینی و خراپەکاری و پشێوی، کە دەبێت پاڵەوان بەسەریدا زاڵ بێت. بە پێچەوانەوە پەری ڕۆحە جوانەکەیە، هێمای جوانی و جادوو. پێکەوە دوو جەمسەری جیهانی سەرووسروشتیی فۆلکلۆر دیاری دەکەن، جوان و دزێو، دڵڕفێن و ترسناک.
بەڵام جیاوازییەکە ئەوەندە سادە نییە کە لە یەکەم سەیرکردندا دەردەکەوێت، چونکە پەرییەکان یادەوەریی بنەچە دێوئاساکەی خۆیان هەڵدەگرن. لە کۆنترین نەریتدا، وەک بینیمان، پەیریکا خۆی جۆرێک لە دێو بوو، جوان بەڵام خراپەکار، لە پەریی دواتر زیاتر نزیک بوو لە لایەنی تاریکی سەرووسروشت. کەواتە گۆڕانی پەرییەکان لە دێوەوە بۆ بوونەوەرە جوانەکان، دژایەتیی ڕێکوپێکی جوان و دزێو ئاڵۆز دەکات و بیرمان دەخاتەوە ڕۆحە جوانەکە سەردەمێک وەک بوونەوەرێکی مەترسیدار لێی دەترسان، و تەنانەت لە شێوەی دواتریشدا پەری کەمێک دوولایەنی دەپارێزێت و دەتوانێت هەم سیحر بکات و هەم بەرەکەت ببەخشێت. جووتکردنی پەری و دێو، بوونەوەرە جوانەکان و دێوەکان، یەکێکە لە دژایەتییە گەورە پێکهێنەرەکانی فۆلکلۆری ئێرانی، و مێژووە ئاڵۆزەکەی پەری، بوونەوەرە جوانەکە کە جارێک دێو بووە، قووڵییەکی سەرنجڕاکێش بەو جیاوازییە دەبەخشێت. بوونەوەرە جوان و دزێوەکان پێکەوە جیهانە جادوویی و پڕمەترسییەکەی چیرۆکی میللی پڕ دەکەن.
هێما و مانا
پەرییەکان پێش هەموو شتێک جادوو و جوانیی جیهانی ڕۆح دەنوێنن؛ ئەو هەستەی کە شوێنە کێوی و جوانەکانی سروشت نیشتەجێگەی بوونەوەری جوان و بەهێزن کە جوانیی بێهاوتایان هەیە. وەک بوونەوەرە جوانەکانی فۆلکلۆری کوردی و ئێرانی، شێوە بە سەرسامیی مرۆڤ بە جوانییەک دەدەن کە لە مرۆڤی فانی زیاترە؛ جوانیی دڵڕفێن و دوولایەنەی سەرووسروشت کە ڕەنگە بەرەکەت ببەخشێت یان سیحر بکات. بە بوونیان بە زاراوەیەک بۆ جوانی، پەرییەکان خودی نموونەی باڵای جوانییان لە شیعر و خەیاڵی جیهانی ئێرانیدا نوێنەرایەتی کرد.
پەرییەکان هەروەها سروشتی زیندوو و گۆڕاوی خودی فۆلکلۆر دەنوێنن، چونکە گۆڕانیان لە دێوی ترسناکەوە بۆ پەریی خۆشەویست تۆمارێکی زیندووە لە چۆنیەتیی گەشەی باوەڕەکان بە درێژایی سەردەمەکان. هەمان بوونەوەر کە سەردەمێک دێوێکی خراپەکاری ئایینە کۆنەکە بوو، بە کاری هێواشی خەیاڵی خەڵک بووە ڕۆحە جوان و دڵڕفێنەکەی چیرۆکی میللی؛ خراپەکاری کاڵ بووەوە و جوانی مایەوە. لەم ڕووەوە پەرییەکان ئەو شێوازە ئاشکرا دەکەن کە بوونەوەرە سەرووسروشتییەکانی ڕێکخستنێکی ئایینیی کۆنتر دووبارە وێنا دەکرێن و نەرم دەبن، کاتێک ئەو ڕێکخستنە جێگەی خۆی بە جیهانی چیرۆک و گۆرانی دەدات. کەواتە پەرییەکان مانایەکی دووانە هەڵدەگرن: سەرسامیی بەردەوامی مرۆڤ بە جوانیی سەرووسروشتی دەنوێنن و شاهیدی گۆڕانی زیندووی فۆلکلۆرن بە درێژایی نەوەکان. لە جوانترین و سەرنجڕاکێشترین بوونەوەرەکانی سەرتاپای خەیاڵی کوردی و ئێرانین؛ بوونەوەرە جوانەکان کە گەشتە درێژەکەیان لە دێوەوە بۆ پەری لە خودی سروشتیاندا نووسراوە.
پەرییەکان و کورد
پەرییەکان بەشێکن لە میراتی فۆلکلۆریی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان، ئەو نەریتەی کورد لەگەڵ فارس و گەلە ئێرانییەکانی دیکە هاوبەشی تێدا هەیە، و لە چیرۆکی میللی و گۆرانیی کوردیدا بوونێکی خۆشەویستن. کورد وەک گەلێکی ئێرانی بە نەریتێکی دەوڵەمەندی چیرۆکبێژیی زارەکی و پەیوەندییەکی قووڵ بە جیهانی چیاکەی، لە مێژە پەرییەکانی وەک ڕۆحە جوانەکانی شوێنە بەرزەکان و ئاوەکان بەرز نرخاندووە؛ ئەو پەرییە جوانانەی بە چیرۆکەکانی پاڵەوان و سەرسوڕهێنەرەکانیدا دەجووڵێن.
ڕاستگۆیانەیە بڵێین پەرییەکان بەشێکن لەم میراتە فراوانترەی گەلە ئێرانییەکان، نەک تەنها تایبەت بە کورد؛ پەری لە سەرتاپای جیهانی فارسی و ئێرانی و ئیسلامیی فراوانتر و دەرەوەی ئەویشدا هەیە. بەڵام پەرییەکان بە تەواوی لە خەیاڵی کوردیدا جێیان گرتووە، لەگەڵ دێو و شاماران و بوونەوەرەکانی دیکەی نەریتەکە لە جیهانە تایبەتەکەی چیرۆکی میللیی کوردیدا چنراون، و بە تایبەتی لەگەڵ پەیوەندیی کورد بە دیمەنی چیا کە پەرییەکان تێیدا دەژین، دەنگدانەوەیان هەیە. وەک یەکێک لە بوونەوەرە خۆشەویستەکانی فۆلکلۆری کوردی کە لە ڕێگەی نەریتە گەورەکەی چیرۆکبێژیی زارەکیی کوردییەوە پارێزراون، پەرییەکان بەشێکی بەرزەنرخی میراتی فۆلکلۆریی کوردن؛ ڕۆحە جوان و دڵڕفێنەکان کە جوانییان بە درێژایی نەوەکان چیرۆک و گۆرانیی کوردی ڕازاندووەتەوە، لەگەڵ جیهانی فراوانتری ئێرانی هاوبەشن، بەڵام کوردیش وەک هی خۆی خۆشی دەوێن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا پەرییەکان هەمیشە پەریی خێرخواز بوون؟ نەخێر؛ ئەمە تێگەیشتنێکی هەڵەی باوە. لە کۆنترین چینەکانی نەریتەکە، لە دەقە زەردەشتییە کۆنەکاندا، پەیریکا بوونەوەرێکی خراپەکار بوو؛ جۆرێک لە دێوی مێی جوان بەڵام مەترسیدار، بە سیحر و زیانەوە پەیوەست، کە لەگەڵ دێوەکان لە نێو دوژمنانی جیهانی باشی خوڵقێنراودا جێی هەبوو. پەریی خێرخواز یان دوولایەنەی فۆلکلۆری دواتر ئەنجامی گۆڕانێکی درێژە بە درێژایی سەدەکان. داننان بەم بنەچە تاریکە ڕاستگۆیانە و ڕوونکەرەوەیە، چونکە گەشتی پەرییەکان لە دێوی ترسناکەوە بۆ پەریی خۆشەویست یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندییەکانی مێژوویان، و پەریی دواتر هێشتا شوێنەوارێکی دوولایەنیی بنەچەکەی هەڵدەگرێت.
ئایا پەرییەکان هەمان جنۆکەن؟ نەخێر، هەرچەند هەندێک جار تێکەڵ دەکرێن و وشەکان هەندێک جار بە شێوەیەکی ناورد بەکار هێنراون. پەرییەکان لە نەریتی ئێرانیی کۆن و پەیریکای ئەڤێستاییەوە هاتوون، لە کاتێکدا جنۆکەکان بە نەریتێکی جیاوازی عەرەبییەوە پەیوەستن کە لەگەڵ ئیسلامدا هاتە ناو کولتووری فراوانتر. بە تێپەڕبوونی کات هەردووکیان لە زۆر فۆلکلۆردا هاوبەش بوون و هەندێک جار لە باوەڕی خەڵکدا بە یەکسان دانران یان تێکەڵ کران، بەڵام لە ڕووی بنەچەوە جیاوازن: پەرییەکان بوونەوەرە جوانەکانی جیهانی ئێرانین، جنۆکەکان ڕۆحەکانی نەریتی عەرەبی. ڕاستگۆیانەیە ئاماژە هەم بە بنەچە جیاوازەکانیان بکرێت و هەم بەو شێوازەی دواتر لە نەریتە تێکەڵەکەی جیهانی ئیسلامیدا لە فۆلکلۆردا هاوبەش بوون، لەوانە لای کوردیش.
ئایا پەرییەکان تەنها تایبەت بە کوردن؟ نەخێر؛ پەرییەکان بەشێکن لە میراتی فۆلکلۆریی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان، لە سەرتاپای جیهانی فارسی و ئێرانی و ئیسلامیی فراوانتردا هەن. پەری لە فۆلکلۆر و شیعری فارسیدا دیارە و زۆر لە دەرەوەی جیهانی کوردیش ناسراوە. ڕاستگۆیانەیە پەرییەکان وەک بەشێک لەم نەریتە فراوان و هاوبەشە پیشان بدرێن، لەبری ئەوەی داهێنانێکی تەنها کوردی بن. بەڵام پەرییەکان لە چیرۆکی میللیی کوردیدا بەڕاستی خۆشەویستن و لە خەیاڵی کوردیدا جێیان گرتووە، لەگەڵ بوونەوەرەکانی دیکەی نەریتەکە لە جیهانە تایبەتەکەی چیرۆکی کوردیدا چنراون، و کورد بە تەواوی بەشدارە لەم میراتە دەوڵەمەند و جوانە و بوونەوەرە جوانەکان وەک بەشێک لە میراتی فۆلکلۆریی خۆی بەرز دەینرخێنێت.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
دێوەکان: دێوەکان، بەرامبەرە دزێوەکانی پەریی جوان
سیمورغ: باڵندە گەورە و سەرسوڕهێنەرەکەی نەریتەکە
شاماران: شاژنە داناکەی مارەکان لە نەریتی کوردیدا
ئەهریمەن: ڕۆحی خراپە کە دەوترا پەیریکای سەرەتایی خزمەتی دەکرد
زەردەشت: پێغەمبەری ئەو ئایینەی یەکەم جار ناوی پەیریکای هێنا
ئەفسانە کوردییەکانی خوڵقاندن: دەستانەکانی سەرەتای بوون لە نەریتی کوردیدا
فۆلکلۆری کوردی: جیهانی فراوانتری ئەفسانە و دەستانی کوردی
شاهنامە: حەماسەکە کە هەم پەری و هەم دێو تێیدا دەردەکەون
پرسیارە باوەکان
پەرییەکان چین؟
پەرییەکان، کە لە کوردیدا پەری (peri) و لە فارسیدا پەری (pari) ناو دەبرێن، جۆرێکن لە بوونەوەری سەرووسروشتیی فۆلکلۆری کوردی و ئێرانی؛ زۆرجار وەک ڕۆحی جوان و باڵدار و پەریئاسا وێنا دەکرێن، کە زۆربەی جار مێن و جوانییەکی بێهاوتایان هەیە. لە چیا و تەنیشت ئاوەکان دەژین و لە نێوان جیهانی مرۆڤ و ڕۆحدا دەجووڵێن. ناوەکەیان لە پەیریکای ئەڤێستایی کۆنەوە هاتووە، و بە درێژایی نەریتەکە لە دێوە ترسناکەکانی کۆنترین باوەڕەوە گۆڕان بۆ بوونەوەرە جوان و خۆشەویستەکانی فۆلکلۆری دواتر.
ناوی پەری لە کوێوە هاتووە؟
ناوەکە لە وشە ئەڤێستاییە کۆنەکەی پەیریکا هاتووە، زاراوەیەک بۆ جۆرێک لە بوونەوەری سەرووسروشتیی مێ لە کۆنترین نەریتی ئێرانیدا. لەم ڕیشە کۆنەوە پەریی فارسی (pari)، پەریی کوردی (peri)، پەریی تورکی (peri) و وشە پەیوەندیدارەکانی سەرتاپای جیهانی ئێرانی و دراوسێکانی هاتوون. وشەکە بە درێژایی هەزاران ساڵ ماناکەی گواستووەتەوە، لە دێوەکانی دەقە زەردەشتییە کۆنەکانەوە بۆ پەرییەکانی چیرۆکی میللیی دواتر و زاراوەی جوانی لە شیعردا.
پەرییەکان لە بنەڕەتدا چاکەکار بوون یان خراپەکار؟
لە کۆنترین چینەکانی نەریتەکەدا لە پەرییەکان، وەک پەیریکای ئەڤێستایی، وەک بوونەوەری خراپەکار دەترسان: دێوی مێی جوان بەڵام مەترسیدار، بە سیحر و زیانەوە پەیوەست، لە نێو دوژمنانی جیهانی باشی خوڵقێنراودا. بەڵام بە درێژایی سەدەکان لە خەیاڵی خەڵکدا گۆڕان بۆ پەرییە جوان و زۆرجار خێرخوازەکانی فۆلکلۆری دواتر. گەشتەکە لە دێوی ترسناکەوە بۆ پەریی خۆشەویست یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندییەکانی مێژوویان.
پەرییەکان لە کوێ دەژین؟
لە فۆلکلۆردا پەرییەکان ڕۆحەکانی شوێنە کێوی و جوانەکانی سروشتن، کە پێش هەموو شتێک لە چیا و تەنیشت ئاوەکان، کانی و جۆگە و ڕووبارەکان، دەژین. لە کۆنترین باوەڕدا پەیریکا بە ئاو و بارانەوە پەیوەندیدار بوو. بۆ گەلێکی چیانشینی وەک کورد، ئەم تێڕوانینە بۆ شوێنە بەرزەکان و ئاوەکان وەک نیشتەجێگەی ڕۆحە جوانەکان دەنگدانەوەیەکی قووڵی هەیە، و ئەوانە پێیان دەگەن کە دەچنە ناو دیمەنە کێوی و جوانەکان.
ئایا پەرییەکان هەمان جنۆکەن؟
نەخێر، هەرچەند هەندێک جار تێکەڵ دەکرێن. پەرییەکان لە نەریتی ئێرانیی کۆن و پەیریکای ئەڤێستاییەوە هاتوون، لە کاتێکدا جنۆکەکان بە نەریتێکی جیاوازی عەرەبییەوە پەیوەستن کە لەگەڵ ئیسلامدا هاتە ناو کولتووری فراوانتر. بە تێپەڕبوونی کات هەردووکیان لە زۆر فۆلکلۆردا هاوبەش بوون و هەندێک جار لە باوەڕی خەڵکدا بە یەکسان دانران، بەڵام لە ڕووی بنەچەوە جیاوازن: پەرییەکان بوونەوەرە جوانەکانی جیهانی ئێرانین، جنۆکەکان ڕۆحەکانی نەریتی عەرەبی.
ئایا پەرییەکان تەنها تایبەت بە کوردن؟
نەخێر؛ پەرییەکان بەشێکن لە میراتی فۆلکلۆریی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان، لە سەرتاپای جیهانی فارسی و ئێرانی و ئیسلامیی فراوانتردا هەن و لە فۆلکلۆر و شیعری فارسیدا دیارن. ڕاستگۆیانەیە وەک بەشێک لەم نەریتە فراوان و هاوبەشە پیشان بدرێن، نەک داهێنانێکی تەنها کوردی. بەڵام پەرییەکان لە چیرۆکی میللیی کوردیدا بەڕاستی خۆشەویستن و لە خەیاڵی کوردیدا جێیان گرتووە، لە جیهانە تایبەتەکەی چیرۆکی کوردیدا چنراون، و کورد بە تەواوی بەشدارە لەم میراتە جوانە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
پەیریکا — Encyclopaedia Iranica
دوازدە بوونەوەری ئەفسانەیی کۆنی فارسی — World History Encyclopedia
پەری — Encyclopedia.com (Oxford Dictionary of Phrase and Fable)
گەڕاندنەوەی ڕێزی پەیریکاکان: پەرییەکان لە ئەفسانەی ئێرانیدا — Academia.edu
دێو و شێوە دەرکەوتنەکانیان لە فۆلکلۆری کوردیدا — ResearchGate