پێشەکی
ئەشکەوتی شانەدەر یەکێکە لە گرنگترین شوێنەکانی پێش مێژوو لە جیهاندا؛ ئەشکەوتێکی فراوانە لە چیاکانی برادۆستی کوردستانی عێراق، کە شوێنەوارناسان تێیدا پاشماوەی نیاندەرتاڵەکانیان دۆزییەوە؛ ئەوانەی دەیان هەزار ساڵ پێش ئێستا لێرە ژیاون و مردوون. دۆزینەوەکانی ناو خاکەکەی، لەوانە ناشتە بەناوبانگەکان کە ئاماژەیان بەوە دەکرد ڕەنگە نیاندەرتاڵەکان شیوەنی مردووەکانیان کردبێت و ناشتبوونیان، تێگەیشتنی جیهانیان لەم خزمە کۆنانەی مرۆڤ گۆڕی. شانەدەر لە بەرزاییەکانی سەرووی زێی گەورە هەڵکەوتووە؛ شوێنێکە کە چیرۆکە قووڵەکەی خودی مرۆڤایەتی لە بەردەکانی چیاکانی کوردستاندا نووسراوە.
ئەشکەوتێک کە ڕەنگە یەکەمین تیشکی هەستی مرۆڤایەتی تێیدا ببینرێت؛ شانەدەر چیرۆکێک هەڵدەگرێت کە لە هەر پاشایەتییەک زۆر کۆنترە. ئەم وتارە ئەشکەوتەکە و دۆزینەوەکان و واتاکانیان دەخاتە بەر باس.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەشکەوتی شانەدەر شوێنێکی گرنگی پێش مێژووە لە چیاکانی برادۆستی کوردستانی عێراق.
• پاشماوەی نیاندەرتاڵ تێیدا دۆزراوەتەوە کە دەیان هەزار ساڵ تەمەنیانە.
• ناشتەکانی ئاماژەیان بەوە دەکرد ڕەنگە نیاندەرتاڵەکان گرنگییان بە مردووەکانیان دابێت و شیوەنیان بۆ کردبن.
• یەکەم هەڵکۆڵینی لە ناوەڕاستی سەدەی 20دا ئەنجام درا و تا ئەمڕۆ لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت.
• لە بەرزاییەکانی نزیک ڕووباری زێی گەورە هەڵکەوتووە.
زانیارییە خێراکان
ناو: ئەشکەوتی شانەدەر (ئەشکەوتێ شانەدەر)
جۆر: شوێنی ئەشکەوتێکی پێش مێژوو
وڵات / ناوچە: عێراق (باشوور / هەرێمی کوردستان)
دەوروبەر: چیای برادۆست، نزیک زێی گەورە
هۆکاری ناوبانگ: پاشماوە و ناشتەکانی نیاندەرتاڵ
تەمەنی دۆزراوەکان: دەیان هەزار ساڵ
یەکەم هەڵکۆڵین: دەیەی 1950
گرنگی: خاڵێکی دیار لە پێش مێژووی مرۆڤدا
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەشکەوتی شانەدەر لە کوێیە؟
دەمی ئەشکەوتی شانەدەر لە بەرزاییەکانی چیاکانی برادۆست لە پارێزگای هەولێری کوردستانی عێراق دەکرێتەوە، لە دۆڵی سپنا، بە دوورییەکی کەم لە ڕووباری زێی گەورە و ناوچەکانی دەوروبەری بارزان. لە بەرزاییە دژوارەکانی باکووری ڕۆژهەڵات هەڵکەوتووە؛ لە هەمان جیهانە فراوانە چیاوییەدا کە ڕەواندز و گەلە گەورەکان لەخۆ دەگرێت. دەمە پان و سێگۆشەکەی ئەشکەوتەکە لە لێژایی چیاکەدا دەکرێتەوە و پەناگەیەک دابین دەکات کە بە درێژایی ماوەیەکی نزیکەی خەیاڵنەکراو مرۆڤ و ئاژەڵی ڕاکێشاوە.
پەنجەرەیەک بۆ پێش مێژوو
شانەدەر ئەشکەوتێکی زۆر گەورەیە؛ بنەکەی لە چین دوای چینی ئەو ڕەسووباتانە پێک هاتووە کە بە درێژایی دەیان هەزار ساڵ کۆ بوونەتەوە. کاتێک شوێنەوارناسان لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا ئەم چینانەیان هەڵکۆڵی، بە سەردەم دوای سەردەمی بەکارهێنانی ئەشکەوتەکە لەلایەن مرۆڤەوەدا تێپەڕین و گەیشتنە قوڵاییەکانی سەردەمی بەرد. ئەشکەوتەکە لە سەردەمی نیاندەرتاڵەکانەوە، بە سەردەمە دواترەکانی پێش مێژوودا، تا سەدەکانی دوایی پەناگەی خەڵک بووە؛ لەو سەدە دواییانەدا شوانە کوردەکان هێشتا بۆ کۆکردنەوە و پاراستنی مەڕەکانیان بەکاریان دەهێنا. لە جیهاندا کەم شوێن هەیە تۆمارێکی ئاوا بەردەوامی بوونی مرۆڤ لە یەک شوێندا پێشکەش بکات.
نیاندەرتاڵەکانی شانەدەر
ئەو دۆزینەوەیەی شانەدەری لە جیهاندا بەناوبانگ کرد، دۆزینەوەی پاشماوەی چەند نیاندەرتاڵێک بوو؛ ئەو خزمە کۆنانەی مرۆڤ کە دەیان هەزار ساڵ پێش ئێستا لە سەرانسەری ئەم ناوچەیە ژیاون. پەیکەرە ئێسکینەکان، هی پیاو و ژن و منداڵ، شتی سەرنجڕاکێشیان ئاشکرا کرد: یەکێک لە تاکەکان دوای برینداری و کەمئەندامیی توند، چەندین ساڵ ژیابوو؛ ئەمە ئاماژەی بەوە دەکرد کە گرووپەکە چاودێریی لاواز و بریندارەکانی خۆی کردووە. دۆزینەوەی لەم جۆرە وێنە کۆنەکەی نیاندەرتاڵەکانی وەک کەسانی دڕندە خستە ژێر پرسیار؛ لە جیاتی ئەوە ئاماژەی بە بەزەیی و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی دەکرد و شانەدەری کرد بە ناوەندێک بۆ لێکۆڵینەوە لە ناسنامەی ئەم خەڵکە.
ناشتی گوڵ
لە هەموویان بەناوبانگتر ناشتێک بوو کە بە «ناشتی گوڵ» ناسرا. کۆمەڵەی گردەگوڵی کۆن لە دەوروبەری پەیکەرە ئێسکینەکەی نیاندەرتاڵێک دۆزرایەوە و وای کرد هەندێک توێژەر باوەڕ بکەن کە مردووەکە لەسەر گوڵ نێژراوە. هەرچەندە دواتر بەڵگەکانی گردەگوڵەکە جێگەی مشتومڕێکی زۆر بوون، بیرۆکەی ئەوەی ڕەنگە نیاندەرتاڵەکان شیوەنی مردووەکانیان کردبێت و بە ڕێوڕەسم ناشتبوونیان، خەیاڵی جیهانی ڕاکێشا. ئەم بیرۆکەیە هێشتا کاریگەری لە گفتوگۆکان سەبارەت بە سەرچاوەی هەستی مرۆڤایەتی دەکات. هەڵکۆڵینە نوێیەکانی ئەشکەوتەکە پاشماوەی زیاتریان دۆزیوەتەوە و شانەدەریان لە پێشەنگی توێژینەوە لە ڕابردووە قووڵەکەی مرۆڤدا هێشتووەتەوە.
شانەدەر لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ ئەشکەوتی شانەدەر هێشتا شوێنێکی چالاکی توێژینەوەی شوێنەوارناسییە و توێژەران لە سەرانسەری جیهانەوە ڕادەکێشێت. ناوبانگەکەشی کردیەتی بە جێگەی شانازی و مەبەستێک لە کوردستانی عێراق. ئەشکەوتەکە بە درێژایی سەردەمە بێژمارەکان لە لێژایی چیاکەدا وەستاوە؛ بیرمان دەخاتەوە کە چیاکانی کوردستان لە یەکەم سەرەتاکانی جۆری مرۆڤەوە پەناگەی ژیانی مرۆڤ بوونە. شانەدەر هەم وەک گەنجینەیەکی کوردستان و هەم وەک میراتی هەموو مرۆڤایەتی بەردەوامە؛ شوێنێکە کە کۆنترین بەشەکانی چیرۆکی مرۆڤ لە بەردەکەیدا کراوەن.
هێڵی کات
دەیان هەزار ساڵ پێش ئێستا — نیاندەرتاڵەکان لە ئەشکەوتی شانەدەر دەژین و دەنێژرێن.
سەردەمە دواترەکانی پێش مێژوو — بە درێژایی سەردەمەکان گەلانی جێگرەوە پەنا بۆ ئەشکەوتەکە دەبەن.
دەیەی 1950 — شوێنەوارناسان ئەشکەوتەکە هەڵدەکۆڵن و پاشماوەی نیاندەرتاڵ دەدۆزنەوە.
ساڵەکانی دوایی — هەڵکۆڵینی نوێ پاشماوەی زیاتر دەدۆزێتەوە و توێژینەوە زیندوو دەکاتەوە.
ئەمڕۆ — شانەدەر شوێنێکی ناوداری پێش مێژووی مرۆڤە لە کوردستان.
پرسیارە باوەکان
ئەشکەوتی شانەدەر چییە؟
ئەشکەوتی شانەدەر شوێنێکی گرنگی پێش مێژووە لە چیاکانی برادۆستی کوردستانی عێراق؛ پاشماوەی نیاندەرتاڵ تێیدا دۆزرایەوە کە دەیان هەزار ساڵ تەمەنیانە و تێگەیشتنی ئێمەیان لەم مرۆڤە کۆنانە گۆڕی.
ئەشکەوتی شانەدەر لە کوێیە؟
لە بەرزاییەکانی چیاکانی برادۆست لە پارێزگای هەولێری کوردستانی عێراق هەڵکەوتووە، لە دۆڵی سپنا نزیک ڕووباری زێی گەورە.
بۆچی ئەشکەوتی شانەدەر بەناوبانگە؟
ناشتەکانی نیاندەرتاڵ، لەوانە بەڵگەکانی چاودێریی گرووپەکە بۆ بریندارەکانی و «ناشتی گوڵ»ە بەناوبانگەکە، ئاماژەیان بەوە دەکرد ڕەنگە نیاندەرتاڵەکان بەزەیی و ڕێوڕەسمی ناشتنی مردوویان هەبووبێت.
ئایا هێشتا لێکۆڵینەوە لە شانەدەر دەکرێت؟
بەڵێ. هەڵکۆڵینە نوێیەکان پاشماوەی زیاتری نیاندەرتاڵیان دۆزیوەتەوە و شانەدەریان لە پێشەنگی توێژینەوە لە پێش مێژووی مرۆڤدا هێشتووەتەوە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
نیاندەرتاڵەکان · پێش مێژووی مرۆڤ · چیاکانی برادۆست · زێی گەورە · بارزان · ڕەواندز.