پێشەکی
سیرت (بە کوردی: سێرت) شارێکی مێژوویی کوردییە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە گردەکانی نێوان دیجلە و شاخەکانی بتلیس و بۆتاندا هەڵکەوتووە. ناوەندی پارێزگاکەی خۆیە، شارۆچکەیەکی کۆنی مزگەوت و زیارتگە و مەدرەسە، کە لە ماوەیەکی درێژەوە لە سەرانسەری ناوچەکەدا بە بەتانییە خورییەکان، فستقەکان و نەریتە قووڵەکەی خوێندنی ئیسلامی بەناوبانگە.
سیرت لە خاڵی پێکگەیشتنی گەلاندا هەڵکەوتووە؛ کورد، کۆمەڵگەیەکی تایبەتی عەرەبی خۆجێیی، و دانیشتووانێکی مەسیحی کە جارێک گەشەیان سەندبوو. چەندین سەدە مێژووی ئایینی و کولتووری دەوری داوە. ئەم ناساندنە باس لە شوێنی شارەکە، کۆمەڵگەکانی، زیارتگە بەناوبانگەکانی و شوێنی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ناوچە کوردییەکان دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• سیرت (بە کوردی: سێرت) شار و پارێزگایەکی مێژوویی زۆرینەکوردە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• زۆرینەی دانیشتووانی کوردن، لەگەڵ کۆمەڵگەیەکی تایبەتی عەرەبیزمانی خۆجێیی و بوونێکی مەسیحی کە جارێک گەورە بوو.
• شارەکە بە بەتانیی سیرت، فستقی سیرت و مزگەوت و مەدرەسە زۆرەکانی بەناوبانگە.
• لە نزیک شارەکە زیارتگەی ڤەیسەل قەرەنی (ئوەیس ئەلقەرەنی) و شارۆچکە مێژووییەکەی مەدرەسەکان، تیلۆ، هەڵکەوتوون.
• وەک بەشێکی زۆری ناوچەکە، کۆمەڵگە مەسیحییەکانی سیرت لە کوشتارەکانی 1915دا لەناو بران.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): سێرت
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
پارێزگا: سیرت
خەڵک: زۆرینەی کورد؛ کۆمەڵگەی عەرەبی خۆجێیی
دانیشتووان: شارەکە نزیکەی 160,000
بە چی بەناوبانگە: بەتانییەکانی سیرت، فستق، مزگەوت و مەدرەسە
زیارتگەکان: ڤەیسەل قەرەنی (ئوەیس ئەلقەرەنی)؛ تیلۆ
نیشانەی دیار: مزگەوتی گەورەی سەردەمی سەلجوقی (ئولوو جامی)
ناوەڕۆک
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سیرت لە کوێیە؟
سیرت لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، لە حەوزەیەکی گردۆڵکاودا لە باشووری دەریاچەی وان و شاخەکانی بتلیس، نەک زۆر دوور لە دیجلە و دۆڵی بۆتان. هاوینەکانی گەرم و وشکن، و سروشتە سەختەکەی بۆ چەندین سەدە پشتگیریی ئاژەڵداری و باخەکانی فستقی کردووە؛ ئاژەڵدارییەکە بە بزنە موودرێژەکەی سیرت بەناوبانگە.
ئەم شوێنە، لە نێوان بەرزاییەکانی باکوور و دەشتەکانی میزۆپۆتامیای باشوور، سیرتی کردە شارۆچکەیەکی کۆنی بازرگانی و زیارەت، بە کەسایەتییەکی تایبەت بە خۆی لەنێو باشووری ڕۆژهەڵاتی ناوچە کوردییەکاندا.
پێکگەیشتنی گەلان
زۆرینەی دانیشتووانی سیرت بە ڕادەیەکی زۆر بەرز کوردن، بەڵام لە ماوەیەکی درێژەوە بە فرەڕەنگییەکەی تایبەت بووە. کۆمەڵگەیەکی بەناوبانگی عەرەبیزمانی خۆجێیی لە شارەکە دەژی، کە هەندێک جار بە عەرەبەکانی سیرت ناو دەبرێن و بۆ چەندین سەدە لێرە نیشتەجێ بوون. شارەکە جارێک ژمارەیەکی بەرچاوی مەسیحییە سریانی و کەلدانییەکانی هەبوو. ئەم تێکەڵەیەی کورد، عەرەب و مەسیحی دەوڵەمەندییەکی تایبەتی ئایینی و کولتووری بە سیرتی کۆن بەخشی، کە لە مزگەوت، زیارتگە و قوتابخانە زۆرەکانیدا ڕەنگی داوەتەوە.
شاری زیارتگە و زانست
سیرت بۆ چەندین سەدە ناوەندی دینداری و زانستی ئیسلامی بووە. لە دەرەوەی شارەکە و بە دوورییەکی کەم زیارتگەی ڤەیسەل قەرەنی هەڵکەوتووە؛ ئوەیس ئەلقەرەنی، یەکێک لە بەڕێزترین کەسایەتییەکانی سەرەتای ئیسلام، کە زیارتگەکەی زیارەتکار لە سەرانسەری تورکیاوە ڕادەکێشێت. لە نزیکیدا شارۆچکە مێژووییەکەی تیلۆ (ئایدینلار) هەیە، کە بە مەدرەسە کۆنەکان و مەزاری زانایانی وەک ئیسماعیل فەقیروڵڵا ناسراوە، هەروەها بە دیاردەیەکی وەرزیی سەرنجڕاکێشی ڕووناکی بەناوبانگە. لە ناو شارەکە خۆیدا مزگەوتی گەورەی سەردەمی سەلجوقی لە سەدەی دوازدەیەمەوە هەیە.
1915 و مەسیحییە لەدەستچووەکان
میراتی مەسیحیی سیرت لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا بە شێوەیەکی توندوتیژانە کۆتایی پێ هات. لە 1915دا، لەنێو ئەو کارەساتە بەربڵاوترەی ناوچەکەی گرتەوە، زۆربەی مەسیحییە ئەرمەنی و سریانییەکانی سیرت و گوندەکانی دەوروبەری کوشتار کران یان دەرکران. ئەم لەدەستدانە سیرتی لە یەکێک لە کۆنترین کۆمەڵگەکانی بەتاڵ کردەوە و تەنها یادەوەریی کڵێسا و دەیرەکانی بەجێ هێشت؛ بەشێک لە هەمان مێژووە تراژیدییە کە ژمارەیەکی زۆر لە شارۆچکەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ناوچە کوردییەکانی لە نوێوە داڕشتەوە.
سیرتی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ سیرت شارێکی زۆرینەکورد و ناوەندی پارێزگایە کە پیشە نەریتییەکان و کەسایەتییە دیندارەکەی پاراستووە، هەرچەندە گەشەی کردووە و نوێ بووەتەوە. بەتانی و فستقەکانی هێشتا ناوی بە سەرانسەری تورکیادا دەگەیەنن، زیارتگەکانی هێشتا زیارەتکار ڕادەکێشن، و گەڕەکە کۆنەکانی هێشتا باس لە مێژوویەکی درێژ دەکەن لە خاڵی پێکگەیشتنی ژیانی کورد، عەرەب و مەسیحی.
ڕیزبەندیی کاتی
سەردەمی کۆن — نیشتەجێگەیەکی کۆن لە گردەکانی نێوان دیجلە و شاخەکانی بتلیس.
سەدەی 12 — مزگەوتی گەورەی سەلجوقیی سیرت دروست دەکرێت.
سەردەمی عوسمانی — سیرت وەک شارۆچکەیەکی کورد، عەرەب و مەسیحییە سریانی/ئەرمەنییەکان گەشە دەکات.
1915 — کۆمەڵگە مەسیحییەکانی سیرت لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا کوشتار دەکرێن یان دەردەکرێن.
سەدەی 20 — سیرت لە کۆماری تورکیادا دەبێتە ناوەندێکی زۆرینەکوردی پارێزگا.
پرسیارە باوەکان
ئایا سیرت شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. سیرت شار و پارێزگایەکی زۆرینەکوردە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، هەرچەندە کۆمەڵگەیەکی تایبەتی عەرەبیزمانی خۆجێییشی هەیە.
ناوی کوردیی سیرت چییە؟
بە کوردی شارەکە سێرت ناو دەبرێت.
سیرت بە چی بەناوبانگە؟
سیرت بە بەتانییە خورییەکان، فستقەکان، بزنە موودرێژەکەی سیرت و مزگەوت، مەدرەسە و زیارتگە زۆرەکانی دەناسرێت.
ڤەیسەل قەرەنی کێ بوو؟
ڤەیسەل قەرەنی (ئوەیس ئەلقەرەنی) کەسایەتییەکی سەرەتای ئیسلام بوو کە ڕێزێکی زۆری لێ دەگیرا؛ زیارتگەکەی نزیک سیرت شوێنێکی گرنگی زیارەتە.
کەس، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ڤەیسەل قەرەنی · تیلۆ · بەتانیی سیرت · بتلیس · جزیرە · دۆڵی بۆتان · باکوور (باکووری کوردستان).