پوختە
گەلی کورد و ئەرمەنی پەیوەندییەکی ئاڵۆزیان هەیە کە مێژوو، ئاڵوگۆڕی کولتووری و ڕووداوە جیۆسیاسییەکان داڕشتوویانە. سەرەڕای سەردەمەکانی ململانێ و چەوساندنەوە، هەردوو گرووپەکە لە ڕێگەی خەباتی هاوبەشەوە خاڵی هاوبەشیان دۆزیوەتەوە، بە تایبەت لە جینۆسایدی ئەرمەنیدا و لە هەوڵەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن. داینامیکە سیاسییە نوێیەکان و هاوکارییە کولتوورییەکان بەردەوام کاریگەرییان لەسەر کارلێکەکانیان هەیە و لە سەدەی 21دا هەوڵی پەرەپێدانی تێگەیشتنی دوولایەنە و هاوبەشی سەرهەڵدەدەن. دەستپێشخەرییەکانی سەرنجخەرە سەر پەروەردە، ڕووداوی کولتووری و پڕۆژەی مرۆیی ئامانجی بەهێزکردنی پەیوەندیی نێوان هەردوو کۆمەڵگایە و داهاتوویەکی پڕ هیوا پەرە پێ دەدەن.
ناوەڕۆک
گۆڕانە جیۆسیاسییەکان و ئاڵنگاریی نوێ
کولتوور و میرات: پەیوەندییەکی هاوبەش
ڕۆڵی بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکان
تێبینییەکانی ئێستا و پەیوەندییەکانی داهاتوو
- گرنگیی مێژووییی پەیوەندیی کورد و ئەرمەنی چییە؟
- کورد و ئەرمەنی لە سەردەمەکانی چەوساندنەوەدا چۆن پشتیوانیی یەکتریان کردووە؟
- کولتوور لە پەیوەندیی نێوان کورد و ئەرمەنیدا چی ڕۆڵێکی هەیە؟
- بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکان چۆن کاریگەرییان لەسەر پەیوەندیی کورد و ئەرمەنی هەیە؟
- ئەمڕۆ چ هەنگاوێک بۆ باشترکردنی پەیوەندیی کورد و ئەرمەنی دەنرێت؟
پەیوەندیی نێوان گەلی کورد و ئەرمەنی بە چەندین سەدە مێژووی هاوبەش، ئاڵوگۆڕی کولتووری و ڕووداوی جیۆسیاسی داڕێژراوە. تێگەیشتن لەم پەیوەندییە پڕگۆڕانە پێویستی بە لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ لە هەردوو مێژووی کورد و مێژووی ئەرمەنی هەیە، چونکە هەردوو گەلەکە لە ساتەکانی هاوپەیمانی و ململانێدا کارلێکیان لەگەڵ یەکتر هەبووە کە هێزە دەرەکییەکان داڕشتوویانە. ئامانجی ئەم وتارە پشکنینی ئەوەیە کە ئەم کارلێکانە چۆن گەشەیان کردووە و ئەو کەسایەتییە دیارانە کێ بوون کە بە درێژایی ساڵان ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان لە داڕشتنی پەیوەندیی کورد و ئەرمەنیدا هەبووە.
تێڕوانینێکی مێژوویی
ڕەگەکانی پەیوەندیی کورد و ئەرمەنی دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی کۆن. هەردوو گرووپەکە لە سەرەتادا لە ناوچە تێکەڵەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نیشتەجێ بوون، بە تایبەت ئەو خاکانەی تورکیا، ئێران، عێراق و سووریای ئەمڕۆ دەگرنەوە. ئەم نزیکییە جوگرافییە لە نێو خەباتی هاوبەش دژ بە سەرکوتکردندا هەم ئاڵوگۆڕی کولتووری و هەم تێگەیشتنی دوولایەنەی پەرە پێ دا.
گەلی کورد، گرووپێکی ئەتنیکیی تایبەت کە زمان و نەریتی دەوڵەمەندی خۆی هەیە، زۆرجار خاڵی هاوبەشی لەگەڵ ئەرمەنی دۆزیوەتەوە، بە تایبەت لە ڕووداوە مێژووییە گرنگەکاندا. کاتێک لە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیدا قووڵ دەبینەوە، خاڵە سەرەکییەکانی وەرچەرخان دەدۆزینەوە کە پەیوەندییەکانیان دیاری کردووە.
خەبات و هاوکاریی هاوبەش
بە درێژایی مێژوو، هەردوو کورد و ئەرمەنی لەلایەن ئیمپراتۆریا جیاوازەکانەوە چەوساونەتەوە و ئەمە زۆرجار بووەتە هۆی هاوپشتیی نێوان هەردوو گرووپەکە. جینۆسایدی ئەرمەنی لە شەڕی یەکەمی جیهانیدا سەردەمێکی سامناکی نیشان دا کە تێیدا ئیمپراتۆریای عوسمانی ئەرمەنییەکانی کردە ئامانج و بووە هۆی مردنی نزیکەی 1.5 ملیۆن ئەرمەنی. لە کاتی بینینی ئەم کارەساتەدا، کەسایەتییە مێژووییە جیاوازە کوردەکان دەرکەوتن و پشتیوانییان لە پرسی ئەرمەنی کرد و پەناگە و یارمەتییان بۆ ئەوانە دابین کرد کە لە چەوساندنەوە هەڵدەهاتن. سەرکردە کوردەکان بە ئاشکرا دژایەتیی ئەم تاوانانەیان دەکرد، تەنانەت کاتێک ئەمە دەیانخستە مەترسییەوە.
ئەم ڕەنجە هاوبەشە دروستبوونی پەیوەندیی نێوان هەردوو گرووپەکەی ئاسان کرد و هاوپەیمانییەکی گرنگی نیشان دا کە کاریگەریی لەسەر پەیوەندییەکانی داهاتوو دەبوو. هەروەها لە خەباتەکانی دوای شەڕی یەکەمی جیهانیدا، هەردوو کورد و ئەرمەنی خۆیان لە شەڕ دژ بە هێزە کۆلۆنیالییەکان و هەوڵ بۆ خۆبەڕێوەبردندا بینییەوە. ئەمە بە تایبەت لە دامەزراندنی کۆماری ئەرمەنستان لە 1918دا و خەباتەکانی دواتر بۆ خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە سەرەتای سەدەی 20دا ئاشکرا بوو، کە بە پەیماننامە بەدناوەکەی سیڤەر گەیشتنە لوتکە.
گۆڕانە جیۆسیاسییەکان و ئاڵنگاریی نوێ
دیمەنە جیۆسیاسییە گۆڕاوەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام کاریگەریی لەسەر پەیوەندیی کورد و ئەرمەنی هەبووە. لە سەرەتای سەدەی 20دا، کاتێک دەوڵەتە نوێیەکان دەستیان بە پێکهاتن کرد، هەردوو گرووپەکە خۆیان لە نێو دۆخێکی سیاسیی ئاڵۆزدا بینییەوە. دامەزراندنی دواتری سنوورە نەتەوەییەکان کاریگەریی بەرچاوی لەسەر شێوەی کارلێکی نێوان کورد و ئەرمەنی دانا.
لە شەڕی سارددا، ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شایەتی پێکهاتن و تێکچوونی هاوپەیمانی بوون بەپێی ئایدیۆلۆژیای فراوانتری سیاسی. کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردەکانی ئەم سەردەمە، وەک عەبدولکەریم قاسم لە عێراق، ئەو گرژییە ناوخۆیی و دەرەکییانەیان خستە بەرچاو کە هەوڵەکانی داکۆکی لە کوردیان دەجووڵاند. لە هەمان کاتدا، دیاسپۆرای ئەرمەنی بە شێوەیەکی دیارتر سەری هەڵدا و داکۆکی لە دانپێدانان بە تاوانەکانی ڕابردوو و پشتیوانیی ناسنامە نەتەوەیییەکەی کرد. کۆمەڵگای کورد و ئەرمەنی زۆرجار خۆیان لە خاڵی یەکگەیشتنی ئەم بەرژەوەندییە جیۆستراتیژییانەدا دەبینییەوە.
کولتوور و میرات: پەیوەندییەکی هاوبەش
کولتوور و میراتی کوردستان ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە پەیوەندیی نێوان کورد و ئەرمەنیدا دەگێڕێت. هەردوو گرووپەکە نەریتی دەوڵەمەندیان هەیە کە بەشدار بوونە لە داڕشتنی پێکهاتە کولتوورییەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئاهەنگ، مۆسیقا و خواردن لایەنە هاوبەشەکانن کە بەردەوام بۆشاییی نێوان کۆمەڵگای کورد و ئەرمەنی پڕ دەکەنەوە.
ئاڵوگۆڕە کولتوورییەکان
مۆسیقا: مۆسیقای نەریتیی کوردی کاریگەریی لەسەر ئاوازە فۆلکلۆرییە ئەرمەنییەکان هەبووە و پێچەوانەکەشی ڕاستە. ئامێرەکانی وەک دودوک ڕێگایان بۆ ناو مۆسیقای کوردی دۆزیوەتەوە و میراتێکی دەنگیی هاوبەشیان دروست کردووە.
ئاهەنگەکان: جەژن هەن کە کورد و ئەرمەنی پێکەوە تێیاندا ئاهەنگ دەگێڕن و دان بە پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی ڕابردوویاندا دەنێن و لە هەمان کاتدا پەیوەندی بۆ داهاتوو پەرە پێ دەدەن.
ئەدەب: نووسەرە جیاوازە کوردەکان ڕەنج و نەهامەتیی ئەرمەنییان لە سەردەمەکانی جینۆسایددا تۆمار کردووە، لە کاتێکدا شاعیرە ئەرمەنییەکان خەباتی کۆمەڵگا کوردییەکانیان گێڕاوەتەوە.
ڕۆڵی بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکان
سەدەی 21 داینامیکی نوێی سیاسیی هێناوە کە پەیوەندیی کورد و ئەرمەنیی بەهێز یان پڕ گرژی کردووە. لە ساڵانی دواییدا، سەرهەڵدانی بزووتنەوەکانی خۆبەڕێوەبردنی کوردی، بە تایبەت لە عێراق، بووەتە هۆی دەرکەوتنی زیاتری ناسنامە کوردییەکان. ئەم زیندووکردنەوەیە ئارەزووی هاوپەیمانیی پشتیوانانەی لەگەڵ گرووپە کەمینەکانی دیکە، لەوانە ئەرمەنی، نوێ کردووەتەوە.
لە کاتێکدا بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی ئامانجی دەستەبەرکردنی مافەکانی کوردیانە، سەرکردە سیاسییەکانیش هەوڵیان داوە دان بەو تاوانە مێژووییانەدا بنێن کە ئەرمەنی ڕووبەڕووی بوونەتەوە. هەندێک چالاکوانی سیاسیی کورد بە ئاشکرا داکۆکی لە دانپێدانانی فەرمی بە جینۆسایدی ئەرمەنی دەکەن و ئەو پردانە بنیات دەنێنەوە کە لە دەیەکانی پێشوودا لاواز بووبوون.
تێبینییەکانی ئێستا و پەیوەندییەکانی داهاتوو
پەیوەندیی هاوچەرخی نێوان کورد و ئەرمەنی لە ژێر کاریگەریی سیاسەتی جیهانی، ڕکابەریی ناوچەیی و دەستپێشخەریی ناوخۆییە بە ئامانجی پەرەپێدانی ئاشتی. گرژییە ڕوو لە زیادبووەکان لە خاکە جیاوازەکاندا دەبنە هۆی گفتوگۆیەک کە دەکرێت یەکگرتوویی ئاسان بکات یان ببێتە هۆی دابەشبوون. بەڵام دەستپێشخەرییە جیاوازە بنەڕەتییە خەڵکییەکان بە سەرکردایەتیی هەردوو کۆمەڵگا ئامانجی پەرەپێدانی ئاڵوگۆڕی کولتووری و پشتیوانی لە مافی یەکترە لە چوارچێوەی ناوچەکەدا.
بە تایبەت، نەوەی نوێی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و چالاکوانە ئەرمەنییەکان سەرهەڵدەدەن و بانگەواز بۆ هاوکاری دەکەن. داکۆکی لە پاراستنی کولتوور، مافی مرۆڤ و بەهێزکردنی پەیوەندیکردن دەکەن کە لە ناڕەزایییە مێژووییە ڕەگداکوتاوەکانی ڕابردوو تێدەپەڕێت.
دروستکردنی هاوپەیمانیی نوێ
بۆ هەردوو کۆمەڵگای کورد و ئەرمەنی پێویستە بەردەوام بن لە دروستکردنی هاوپەیمانیی نوێ لەسەر بنەمای ڕێز و تێگەیشتنی دوولایەنە. ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی کە گفتوگۆ و چالاکیی نێوان کۆمەڵگاکان پەرە پێ دەدەن، دەتوانن یارمەتیی لابردنی کۆسپ و کەمکردنەوەی ناڕەزایییە کۆنەکان بدەن. بەرنامەکانی ئامانجگرتنی بەشداریی گەنجان لە هەردوو کۆمەڵگادا دەتوانن هاوڕێیەتی و هاوپەیمانی پەرە پێ بدەن کە ڕەنگە ببنە هۆی داهاتوویەکی باشتر.
ڕێگایەک بۆ پێشەوە
هاوکاری لە پەروەردەدا: دامەزراندنی بەرنامە پەروەردەییە هاوبەشەکانی سەرنجخەرە سەر مێژوو، کولتوور و گێڕانەوە هاوبەشەکان دەکرێت گەنجانی هەردوو کۆمەڵگا ئاگادارتر بکات.
ڕووداوە کولتوورییە هاوبەشەکان: فێستیڤاڵە هەماهەنگکراوەکانی ڕێزلێگری لە هەردوو کولتووری کوردی و ئەرمەنی دەکرێت میراتە دەوڵەمەندەکەیان و مێژووی هاوبەشیان بخەنە بەرچاو.
هەوڵە مرۆییەکان: پڕۆژە مرۆییە هاوکارییەکان دەتوانن یارمەتی بۆ کۆمەڵگا پێویستدارەکان دابین بکەن و ئەو بایەخە بەهێز بکەن کە بە ماف و کەرامەتی مرۆڤ دەدرێت.
زیاتر لە تەنها بەشێک لە مێژوو
پەیوەندیی نێوان کورد و ئەرمەنی چیرۆکێکی ئاڵۆز دەگێڕێتەوە کە بە خۆڕاگری و هاوپشتی لە نێو سەختییە هاوبەشەکاندا تەنراوە. کاتێک هەر گرووپێک مامەڵە لەگەڵ گێڕانەوە مێژووییەکانی خۆی دەکات، دانپێدانان بە دەرفەتی بەردەوامی تێگەیشتن و هاوکاریی دوولایەنە پێویستە. دەوڵەمەندیی کولتوور و میراتی کورد، کاتێک بە نەریتەکانی ئەرمەنییەوە تێکەڵ دەبێت، دەتوانێت ببێتە هۆی هاوبەشییەکی تایبەتی کولتووری کە ڕێز لە ڕابردوو دەگرێت و لە هەمان کاتدا داهاتوویەکی پڕ هیوا دادەڕێژێت. پێکەوە، ئەم کۆمەڵگایانە دەتوانن بەردەوام بن لە پەرەپێدانی گێڕانەوەیەکی بەهێزتر کە هێز و ئاواتەکانیان دەردەخات و بناغەیەک بنیات بنێن کە ئەوانی دیکە بتوانن لێی لاسایی بکەنەوە.
وەک دکتۆر داریوش جەهانیان لە زانکۆی دەوڵەتیی ئیلینۆی دەڵێت: «دانپێدانان بە ئەزموونی هاوبەشی ڕەنج دەکرێت ببێتە هۆی هاوبەشیی ڕوو لە گەشە.» لەباوەشگرتنی ئەم فەلسەفەیە ڕێگا بۆ نەوەکانی داهاتووی کورد و ئەرمەنی خۆش دەکات بۆ ئەوەی شان بە شانی یەکتر کار بکەن و یەکگرتوویی لەبری دابەشبوون و تێگەیشتن لەبری دوژمنایەتی پەرە پێ بدەن.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی مێژووییی پەیوەندیی کورد و ئەرمەنی چییە؟
گرنگیی مێژووییی پەیوەندیی کورد و ئەرمەنی لە ئەزموونی هاوبەشی خەبات و هاوکارییان بە درێژایی سەدەکاندا دەردەکەوێت کە ئاڵوگۆڕی کولتووری و ڕووداوە جیۆسیاسییەکان داڕشتوویانە.
کورد و ئەرمەنی لە سەردەمەکانی چەوساندنەوەدا چۆن پشتیوانیی یەکتریان کردووە؟
کورد و ئەرمەنی زۆرجار لە سەردەمی چەوساندنەوەدا پشتیوانیی یەکتریان کردووە، بە تایبەت لە جینۆسایدی ئەرمەنیدا کە کەسایەتییە کوردەکان پەناگە و یارمەتییان بۆ ئەرمەنییە هەڵاتووەکان دابین کرد.
کولتوور لە پەیوەندیی نێوان کورد و ئەرمەنیدا چی ڕۆڵێکی هەیە؟
کولتوور ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە پەیوەندیی کورد و ئەرمەنیدا دەگێڕێت و نەریتی هاوبەش لە مۆسیقا، ئاهەنگ و ئەدەبدا پەیوەندیی نێوان هەردوو کۆمەڵگا پەرە پێ دەدات.
بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکان چۆن کاریگەرییان لەسەر پەیوەندیی کورد و ئەرمەنی هەیە؟
بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکانی وەک سەرهەڵدانی خۆبەڕێوەبردنی کوردی بوونەتە هۆی زیاتر دەرکەوتنی ناسنامە کوردییەکان و هەوڵیان بۆ دانپێدانان بە تاوانە مێژووییەکانی دژ بە ئەرمەنی هاندایەوە و پەیوەندییەکانیان بەهێز کردووە.
ئەمڕۆ چ هەنگاوێک بۆ باشترکردنی پەیوەندیی کورد و ئەرمەنی دەنرێت؟
دەستپێشخەرییەکانی باشترکردنی پەیوەندییەکان ڕێکخراوە بنەڕەتییە خەڵکییەکانی پەرەپێدەری ئاڵوگۆڕی کولتووری، بەرنامە پەروەردەییە هاوبەشەکان و پڕۆژە مرۆییە هاوکارییەکان لەخۆ دەگرن کە ئامانجی پەرەپێدانی تێگەیشتن و هاوکارییانە.