پێکهاتە ئاڵۆزەکەی مێژووی کورد چیرۆکێکی دەوڵەمەندی لە کولتوور، شەڕ و ناکۆکی و خۆڕاگری پێکەوە چنیوە. ئەم وتارە ئامانجی لێکۆڵینەوە لە پێکهاتنی ناوچە کوردییە هاوچەرخەکانە، لە ڕێگەی وردبوونەوە لەو بزووتنەوە مێژوویی و هەوڵە دیپلۆماسییانەی ناسنامەی کوردیان داڕشتووە. هەروەها تیشک دەخەینە سەر ئەو میراتە کولتوورییەی لەم ئەزموونانەوە سەری هەڵداوە و دان بە بەشداریی کەسایەتییە دیار و مێژووییەکانی کورد بە درێژایی مێژوودا دەنێین.
تێگەیشتن لە ناوچە کوردییەکان
ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان، کە بە شێوەی سەرەکی لە بەشێک لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا هەڵکەوتوون، زۆرجار بە کۆمەڵ بە کوردستان ناودەبرێن. ئەم ناوچەیە دەوڵەمەندە بە جوانیی سروشت و سەرچاوەکان و شوێنی ژیانی دانیشتووانێکی فرەچەشنە کە زمان و پاشخانی کولتووریی هاوبەشیان هەیە. بەڵام ڕێگای پێکهێنانی ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردی و خۆبەڕێوەبردنی سیاسی پڕ بووە لە ئاستەنگ.
ڕوانینێک لە مێژووی کورد
بۆ تێگەیشتنی تەواو لە پەرەسەندنی ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان، دەبێت سەرەتا لە بنەماکانی مێژووی کورد بکۆڵینەوە. کورد گرووپێکی نەتەوەیین کە ڕەگ و ڕیشەیان بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. کۆنترین تۆمارەکان لە سەردەمی دێریندا دەردەکەون، کاتێک مادەکان، عەشیرەتێک لە ڕەچەڵەکی هیندۆئێرانی، نزیکەی ساڵی 800ی پێش زایین لەم ناوچەیەدا نیشتەجێ بوون. ئەم میراتە مێژووییە ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە داڕشتنی ناسنامەی هاوچەرخی کورددا گێڕاوە.
بە درێژایی سەدەکان، گەلی کورد ڕووبەڕووی چەندین هێرش و گۆڕان لە سنوورەکانی خاکەکەیان بوونەتەوە و بەردەوام هەوڵیان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن داوە. ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، پاش ئەو بنەماڵەی سەفەوی لە ئێران و دواتریش دەوڵەتە نەتەوەییە هاوچەرخەکان، کاریگەریی بەرچاویان لەسەر پێکهاتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کۆمەڵگەی کورد هەبووە.
ڕۆڵی بزووتنەوە مێژووییەکان
بزووتنەوە مێژووییە جیاوازەکانی کورد و دیپلۆماسی تایبەتمەندییەکی دیاری پێکهاتنی ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان بوون. یەکێک لە ساتە گرنگەکان بارودۆخی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم بوو، کاتێک ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بووە هۆی پێکهاتنی تورکیا و عێراقی هاوچەرخ. پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا چەند بەندێکی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد پێشنیار کرد؛ بەڵام ئەمە بە پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923دا هەڵوەشێندرایەوە و کوردێکی زۆر بەبێ ئەو نیشتمانە مایەوە کە بەڵێنی پێیان درابوو.
ئەم خیانەتە بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی کوردی هەڵگیرساند، کە هەوڵی یەکخستنی گەلی کورد و بەدەستهێنانی مافی دیاریکردنی چارەنووسی دەدا. ئەم بزووتنەوانە لە شێواز و ئامانجەکانیاندا جیاواز بوون؛ لە هەوڵی ئاشتییانە بۆ کاریگەری دانان لەسەر سیاسەتەکانەوە تا ڕاپەڕینی چەکداری. ڕووداوە گرنگەکانی وەک ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا لە ساڵی 1880 و کۆماری مەهاباد لە ساڵی 1946دا، وێستگە سەرەکییەکانی هەوڵی بەردەوام بۆ مافەکانی کوردن.
کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد
لە ماوەی ئەم سەردەمە پڕئاڵۆزانەدا، ژمارەیەک کەسایەتیی مێژوویی کورد وەک ڕابەری کاریگەر سەریان هەڵداوە. کەسانێک وەک شێخ سەعیدی پیران لە دەیەی 1920 و مستەفا بارزانی لە ناوەڕاستی سەدەی 20دا، ڕۆڵی گرنگیان لە داکۆکیکردن لە خۆبەڕێوەبردنی کورد و مافەکانیان هەبوو. ئەوان هێمای ڕۆحی بەرخۆدان و بڕیارداریین کە لە کۆمەڵگەی کوردیدا هەیە.
کەسایەتییە هاوچەرخەکانی وەک عەبدوڵڵا ئۆجەلان، دامەزرێنەری پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، و ڕابەرانی حکومەتی هەرێمی کوردستانی عێراق (KRG)، وەک مەسعود بارزانی و نێچیرڤان بارزانی، ئەوانیش پێگەیەکی بەرچاویان بەدەست هێناوە و میراتی چالاکی و داکۆکیکردن بەردەوام دەبەن. ئەم ڕابەرانە لە داڕشتنی دیمەنی سیاسیی ناوچە کوردییەکان لە سەردەمی هاوچەرخدا یارمەتیدەر بوون.
هەوڵە دیپلۆماسییەکان و خۆبەڕێوەبردنی کورد
دیپلۆماسی لایەنێکی گرنگی بزووتنەوەکانی کورد بووە، چونکە ڕابەرانی کورد هەوڵیان بۆ بەدەستهێنانی پشتگیریی نێودەوڵەتی بۆ مەینەتییەکانیان داوە. پێکهێنانی پەیوەندی لەگەڵ هێزە جیهانییەکان زۆرجار وەک شمشێرێکی دوودەم بووە؛ هاوپەیمانییەکان دەتوانن پێشکەوتن بەدوادا بهێنن، بەڵام هەروەها هاوکێشە ناوخۆییەکان ئاڵۆزتر بکەن. ناوچە کوردییەکان، بە تایبەتی لە عێراق، دوای شەڕ و ناکۆکییەکانی وەک جەنگی کەنداو و سەرهەڵدانی داعش سوودیان لە هاوسۆزیی نێودەوڵەتی وەرگرت، کە بووە هۆی دانپێدانانی زیاتر بە مافەکانی کورد لە ئاستی جیهاندا.
کولتوور و میراتی کوردستان
لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی کولتوور و میراتی کوردستاندا، گرنگە بزانین کولتوور چەند بە قوڵی بە ناسنامەوە گرێدراوە. مۆسیقای کوردی، هەڵپەڕکێ، هونەر و فۆلکلۆر، هەموویان وەک شێوازی دەربڕین سەریان هەڵداوە کە خۆڕاگری و میراتی گەلی کورد بەرز دەنرخێنن. جەژنە نەریتییەکانی وەک نەورۆز، سەری ساڵی کوردی دیاری دەکەن و هێمای ڕۆحی نوێبوونەوە و بەرخۆدانن.
مۆسیقا: مۆسیقای کوردی چەندین شێواز دەگرێتەوە، کە زۆرجار مێژوو و هەست تێیاندا تێکەڵن و خەبات و سەرکەوتنەکانی گەلی کورد دەردەخەن.
هەڵپەڕکێ: هەڵپەڕکێ نەریتییەکانی وەک گۆڤەند، هەم شێوازێکی شادی و هەم ئامرازێکن بۆ پاراستنی چیرۆکە کولتوورییەکان.
فۆلکلۆر: فۆلکلۆری کورد، بە نەریتی دەوڵەمەندی چیرۆکگێڕانەوە، لە ڕێگەی چیرۆکی کەسایەتییە پاڵەوانەکان و ڕووداوە مێژووییەکانەوە بنەمای ناسنامەی کوردی دەگرێتە خۆی.
کاریگەریی سیاسەتی نوێ لەسەر ناوچە کوردییەکان
دیمەنی کوردستانی عێراقی هاوچەرخ لە ڕووخانی سەددام حوسێنەوە لە ساڵی 2003دا گۆڕانی گەورەی بەخۆوە بینیوە. هاوکێشەکانی دەسەڵاتی دوای ئەوە دەرفەتیان بە ناوچە کوردییەکان دا خۆبەڕێوەبردنی سیاسیی زیاتر بەکار بهێنن؛ لە کۆتاییدا ئەمە بووە هۆی دامەزراندنی هەرێمی کوردستان وەک پێکهاتەیەکی سیاسیی دانپێدانراو لە ناو عێراقدا. ئەم هەستە نوێیەی بەهێزبوون ڕێگەی بە ڕابەرانی کورد دا کولتوور و میراتی کوردستان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پەرە پێ بدەن.
بەڵام ڕاستیی سیاسیی ژیانی کورد لە تورکیا، ئێران و سووریا هێشتا جێگەی ناکۆکییە. ڕێزگرتن لە مافەکانی کورد لەم وڵاتانەدا بە تێکەڵەیەک لە سەرکوتکردن و دانپێدانانی سنووردار دیار بووە، کە هەوڵدان بۆ یەکگرتوویی و دانپێدانان ئاڵۆزتر دەکات. شەڕ و ناکۆکییە بەردەوامەکانی ناوچەکە زۆرجار هەوڵەکان بۆ نەتەوەیەکی یەکگرتووی کورد ئاڵۆزتر دەکەن و لە هەمان کاتدا ڕۆحی هاوپشتی لە نێو دانیشتووانی کورددا بەهێز دەکەن.
کەسایەتییە دیارەکانی کورد و ڕۆڵیان لە کۆمەڵگەدا
لە جیهانی ئەمڕۆدا نەوەیەکی نوێی کەسایەتییە دیارەکانی کورد سەری هەڵداوە بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانی مرۆڤ، نوێنەرایەتیی سیاسی و پاراستنی کولتوور. ڕۆژنامەنووسان، چالاکوانان و سیاسەتمەداران هەم لە ناوخۆ و هەم لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ڕۆڵێکی گرنگ لە بەرزکردنەوەی هۆشیاری دەربارەی پرسەکانی کورد دەگێڕن. ئەم کەسانە تەنیا بۆ ئامانجە سیاسییەکان کار ناکەن، بەڵکو بەشداری لە گفتوگۆ کولتوورییەکانیش دەکەن کە میرات و مێژووە دەوڵەمەندەکەی کورد بەرز دەنرخێنن.
بۆ نموونە، بەشداریی نووسەران و هونەرمەندان یارمەتیی بووژاندنەوەی گرنگیدان بە مێژوو و کولتووری کورد داوە و دەوڵەمەندیی زمان و شێوازەکانی هونەریان نیشان داوە. ئەم بووژانەوەیە بۆ بەهێزکردنی هەستی شانازی و یەکگرتوویی لە نێو گەنجانی کورد و نەوەکانی داهاتوودا گرنگە.
داهاتووی ناوچە کوردییەکان
داهاتووی ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان هێشتا ناڕوونە، بەڵام پڕە لە ئەگەر و دەرفەت. خۆڕاگری و بڕیارداریی گەلی کورد بەردەوام بەرهەم دەدەن، لە کاتێکدا داکۆکی لە مافەکانیان دەکەن و لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا مامەڵە دەکەن. لەگەڵ ڕاکێشانی سەرنجی جیهانیی زیاتر بۆ ئاواتە کولتووری و سیاسییەکانی کورد، دەرفەتی زۆر بۆ گەشە و پەرەسەندن دەڕەخسێت.
هاوکاریی بەردەوام لە نێوان لایەن و کۆمەڵگە جیاوازەکانی کورددا بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئاستەنگەکانی پێشەوە زۆر گرنگ دەبێت. جا لە ڕێگەی هەوڵی کاریگەری دانان لەسەر سیاسەت، دەستپێشخەریی کولتووری یان بزووتنەوەکانی ئاستی بنکەی کۆمەڵگەوە بێت، گەلی کورد جار لە دوای جار سەلماندوویەتی کە توانای تەواوی داڕشتنی چارەنووسی خۆی هەیە.
ئاسۆیەکی ڕووناک بۆ ناسنامەی کوردی
لە پێکهاتە بەرفراوانەکەی مێژوودا، چیرۆکی گەلی کورد هێشتا لە نووسیندایە. کورد بە گرنگیدان بە میراتی کولتووری و گێڕانی ڕۆڵێکی چالاک لە گفتوگۆ جیهانییەکاندا، بێ ماندووبوون کار دەکەن بۆ مسۆگەرکردنی داهاتوویەک کە تێیدا بتوانن بە ئازادی ڕێز لە ناسنامەی خۆیان بگرن. پەرەسەندنی ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان تەنیا گێڕانەوەیەکی مێژوویی نییە؛ بەڵکو ڕۆحی گەلێک بەرجەستە دەکات کە ڕازی نییە بێدەنگ بکرێت. کاتێک ڕوو لە داهاتوو دەکەین، با لە یادمان بێت گەشتی کورد گەشتی خۆڕاگری، یەکگرتوویی و هیوایە.
پرسیارە باوەکان
بابەتی سەرەکیی ئەم وتارە دەربارەی پەرەسەندنی ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان چییە؟
ئەم وتارە لە پێکهاتنی ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان دەکۆڵێتەوە، ئەو بزووتنەوە مێژوویی و هەوڵە دیپلۆماسییانە دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە کە ناسنامەی کوردیان داڕشتووە و تیشک دەخاتە سەر میراتی کولتووری و بەشداریی کەسایەتییە دیارەکانی کورد.
ئەو وڵاتە سەرەکییانە کامانەن کە ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان تێیاندا هەڵکەوتوون؟
ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان بە شێوەی سەرەکی لە بەشێک لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا هەڵکەوتوون.
کام ڕووداوی مێژوویی کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر پێکهاتنی ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان هەبوو؟
بارودۆخی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و پێکهاتنی تورکیا و عێراقی هاوچەرخ، بە تایبەتی پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920 و هەڵوەشاندنەوەی دواتری بە پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923دا، کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر پێکهاتنی ناوچە کوردییە هاوچەرخەکان هەبوو.
کەسایەتییە دیارەکانی کورد چۆن بەشدارییان لە کۆمەڵگە و کولتووردا کردووە؟
کەسایەتییە دیارەکانی کورد، لەوانە ڕۆژنامەنووسان، چالاکوانان و سیاسەتمەداران، داکۆکی لە مافەکانی مرۆڤ، نوێنەرایەتیی سیاسی و پاراستنی کولتوور دەکەن و یارمەتیی بەرزکردنەوەی هۆشیاری دەربارەی پرسەکانی کورد و بەهێزکردنی هەستی شانازی و یەکگرتوویی دەدەن.
بەپێی وتارەکە، تێڕوانین بۆ داهاتووی ناوچە کوردییەکان چۆنە؟
داهاتووی ناوچە کوردییەکان ناڕوونە، بەڵام ئەگەر و دەرفەتی تێدایە؛ خۆڕاگری و بڕیارداریی گەلی کورد لەوانەیە ببێتە هۆی دانپێدانانی زیاتر بە مافەکانیان و ڕەخساندنی دەرفەتی گەشە، بە مەرجی هاوکاریی نێوان لایەنە جیاوازەکانی کورد.