پوختە
خواستەکانی گەلی کورد بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان بە قوڵایی لەژێر کاریگەریی مێژوو و کولتووری دەوڵەمەندیان و ئاڵۆزییەکانی سیاسەتی جیهانیدان. ئەم بابەتە لەوە دەکۆڵێتەوە کە کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و بزووتنەوە مێژووییەکان و ڕەوتە نێودەوڵەتییەکان چۆن هەوڵدانەکەیان بۆ دانپێدانان دادەڕێژن. سەرەڕای ئاستەنگە بەردەوامەکان، لەوانە گۆڕانی بەرژەوەندییە جیۆسیاسییەکان و دابەشبوونی ناوخۆیی، گەلی کورد هەر داکۆکی لە ماف و ناسنامەی خۆیان دەکەن و هەوڵ بۆ وڵاتێکی جێگیر و دانپێدانراو دەدەن.
ناوەڕۆک
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان
ڕوانگەی مێژوویی: وانەکانی ڕابردوو
ناسنامەی کولتووری: ناوەڕۆکی خواستەکانی کورد
ڕوانینێک بۆ داهاتوو: چی چاوەڕوانی کورد دەکات؟
- هۆکارە سەرەکییە کاریگەرەکان لەسەر خواستەکانی کورد چین؟
- هەندێک لە کەسایەتییە گشتییە سەرەکییە کوردەکان کە لەم بابەتەدا ناویان هاتووە کێن؟
- سیاسەتی جیهانی چۆن کاریگەریی لەسەر خۆبەڕێوەبردنی کورد داناوە؟
- ناسنامەی کولتووری چ ڕۆڵێک لە خواستەکانی کورددا دەگێڕێت؟
- کورد لە هەوڵدان بۆ دانپێداناندا ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبنەوە؟
خواستەکانی گەلی کورد لە مێژە لەژێر کاریگەریی کارلێکە ئاڵۆزەکانی سیاسەتی جیهانیدا بوون. لە سەدەی ڕابردوودا، خواستەکانی کورد هەم لەلایەن مێژووی دەوڵەمەندی کوردەوە و هەم لەلایەن هێزە دەرەکییەکانی گۆڕەپانی نێودەوڵەتییەوە داڕێژراون. ئەم بابەتە لەوە دەکۆڵێتەوە کە سیاسەتی جیهانی چۆن کاریگەریی لەسەر خواستەکانی گەلی کورد دادەنێت، بە جەختکردنەوە لە ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و بزووتنەوە مێژووییەکان و خەبات و هیوا بەردەوامەکانی نەتەوەیەک کە هەوڵی دانپێدانان دەدات.
ڕەگەکانی خواستەکانی کورد
چیرۆکی خواستەکانی کورد بە قوڵایی بە مێژوو و کولتوور و ناسنامەیانەوە تێکەڵە. گەلی کورد لە ناوچەگەلێکدا دەژین کە بەسەر چەند وڵاتێکدا درێژ دەبنەوە، لە پلەی یەکەمدا عێراق و تورکیا و سووریا و ئێران. ئەم ڕاستییە جیۆسیاسییە هەوڵدانەکەیان بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان کردووە بە کارێکی زۆر پڕوردەکاری و پڕئاستەنگ. بەڵگەنامە و پەیماننامەکانی وەک پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا، سەرەتا هیوای دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردییان هەڵگیرساند و گرنگیی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکانیان لە داڕشتنی هەستە نەتەوەییەکاندا ڕەنگ دەدایەوە.
بە درێژایی دەیەکان، بزووتنەوە مێژووییە جیاوازە کوردییەکان و دیپلۆماسی سەریان هەڵدا و هەر یەکەیان ئامانجی وەڵامدانەوەی دۆخە سیاسییە گۆڕاوەکان و هەوڵدان بۆ ماف و سەربەخۆیی کورد بوو. لەم خەباتە بەردەوامەدا، هێزە جیهانییەکان ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕن، جا لە پشتیوانیکردنی خواستەکانی کورد یان لە لاوازکردنیاندا.
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان
کەسایەتییە گشتییە کوردەکان ڕۆڵێکی گرنگیان لە دەربڕینی خواست و نیگەرانییەکانی دانیشتوانی کورد لە هەردوو گۆڕەپانی نیشتمانی و نێودەوڵەتیدا بینیوە. ئەم ڕابەر و سیاسەتمەدار و چالاکوانانە لە پێشەوەی داکۆکیکردن لە مافەکانی کورددا بوون و سەرنجیان بۆ ئەو ئاستەنگە تایبەتانە ڕاکێشاوە کە ڕووبەڕوویان دەبنەوە و کولتوور و میراتەکەیان ناساندووە. کەسایەتییەکانی وەک عەبدوڵڵا ئۆجەلان و مەسعود بارزانی شوێنەواری گرنگیان لە دیمەنی سیاسیدا بەجێ هێشتووە و کاریگەرییان هەم لەسەر سیاسەتی کوردی و هەم لەسەر تێڕوانینە ناوچەیی و جیهانییەکان داناوە.
کەسایەتییە گشتییە کوردەکان هەوڵیان داوە پەیوەندی بە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە بکەن و دانپێدانان و پشتیوانی لە هێزە جیهانییەکان بەدەست بهێنن. ڕۆڵی دیپلۆماسی لەم چوارچێوەیەدا هەرچەند باسی بکرێت کەمە؛ نوێنەرانی کورد لە کاتی پەیوەندیگرتن بە حکوومەتە بیانییەکان و ڕێکخراوە ناحکوومییەکان، سەکۆ نێودەوڵەتییەکان بەکار دەهێنن بۆ کۆکردنەوەی پشتیوانی بۆ کەیسەکەیان. کاریگەریی ئەم هەوڵانە جیاواز بووە و زۆرجار بە بەرژەوەندییە جیۆسیاسییەکانی لایەنە بەشدارەکانەوە بەستراو بووە.
مەتەڵە جیۆسیاسییەکە
دیمەنی جیۆسیاسی بەردەوام دەگۆڕێت و لەگەڵ ئەویشدا چارەنووسی گەلی کورد هەڵدەکشێت و دادەکشێت. بۆ نموونە، داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە لە ساڵی 2003دا، بەبێ مەبەست دەرفەتێکی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد ڕەخساند کە بووە هۆی دامەزراندنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان (KRG). بەڵام ئەم خۆبەڕێوەبردنە زۆرجار ناجێگیرە و بە ڕادەیەکی زۆر بە گۆڕانی هاوپەیمانییەکانی هێزە جیهانییەکانەوە بەستراوە.
کاریگەریی ئەمریکا: ئەمریکا لە مێژوودا پشتیوانیی لە هێزە چەکدارە کوردییەکانی وەک پێشمەرگە کردووە لە شەڕیان دژی داعشدا و یارمەتی و ڕاهێنانی سەربازیی پێشکەش کردووە. بەڵام ئەم پشتیوانییە زۆرجار مەرجی لەگەڵە و ئاستی خۆبەڕێوەبردن و دیاریکردنی چارەنووسی کورد سنووردار دەکات.
ڕەوتە ناوچەییەکان: بەرژەوەندییەکانی وڵاتە دراوسێکانی وەک تورکیا و ئێران کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر خواستەکانی کورد هەیە. ئەم وڵاتانە زۆرجار کوردستانێکی بەهێزکراویان بە هەڕەشەیەک بۆ سەروەریی خۆیان زانیوە و ئەمە بووەتە هۆی دەستێوەردانی سەربازی و دیپلۆماسی بە ئامانجی سنووردارکردنی بزووتنەوە کوردییەکان.
ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان: دامەزراوەکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە ناحکوومییە جیاوازەکان دەتوانن ڕۆڵی بەهێز لە داکۆکیکردن لە مافەکانی کورددا بگێڕن. بەڵام کاریگەریی ئەم دامەزراوانە دەتوانێت بەهۆی دەسەڵاتی ڤیتۆ لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان و بەرژەوەندییە جیۆسیاسییە ڕکابەرەکانەوە سنووردار بێت.
ڕوانگەی مێژوویی: وانەکانی ڕابردوو
بزووتنەوە هاوشێوەکان لە تورکیا، وەک ڕاپەڕینی PKK (پارتی کرێکارانی کوردستان)، ئەو ئاستەنگە ناوخۆیی و دەرەکییانەیان دەست نیشان کردووە کە گەلی کورد لە هەوڵدان بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیاندا ڕووبەڕوویان دەبنەوە. لەگەڵ هەر هەوڵێک بۆ سەربەخۆیی، وانەگەلێک وەرگیراون کە ڕێنمایی هەوڵەکانی ئەمڕۆ دەکەن و جەخت لە گرنگیی مێژوو لە داڕشتنی خواستەکانی داهاتوودا دەکەنەوە.
ناسنامەی کولتووری: ناوەڕۆکی خواستەکانی کورد
لە ناوەڕۆکی خواستەکانی کورددا، پێویستییەکی ڕەگداکوتاو بۆ پاراستن و پەرەپێدانی کولتوور و میراتی کوردستان هەیە. ناسنامەی کولتووری ڕۆڵێکی گرنگ لە پاراستنی یەکگرتوویی کورد لە سەرووی سنوورە نیشتمانییەکانەوە دەگێڕێت. کورد بە ئەدەب و مۆسیقا و هەڵپەڕکێ و زمان، بوونی خۆیان دەسەلمێنن و میراتە دەوڵەمەندەکەیان بەبیری جیهان دەهێننەوە.
کاتێک کەسایەتییە گشتییە کوردەکان ئەم ناسنامەیە کولتوورییە لەخۆ دەگرن، لە ناو گێڕانەوە سیاسییەکانیاندا دەیچنن. ناساندنی کولتووری کورد وەک بیرخستنەوەیەک بۆ کۆمەڵگەی جیهانی دەربارەی ناسنامەی جیاواز و خواست و مافەکانیان کار دەکات. لە سەردەمی بەجیهانیبووندا کە ناسنامە کولتوورییەکان زۆرجار دەتوانن کاڵ ببنەوە، دووبارە جەختکردنەوە لە ناسنامەی کورد تەنها خواستێک نییە؛ بەڵکو شێوەیەکی خۆڕاگرییە.
یەکتربڕینی سیاسەت و کولتوور
یەکتربڕینی سیاسەت و کولتوور لە دیاسپۆرای کورددا دیارە، کە تێیدا کوردە دوور لە وڵاتەکان هەڵدەستن بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانیان و زیادکردنی هۆشیاری دەربارەی پرسەکانی کورد. فێستیڤاڵ و بۆنە کولتوورییەکان و بەرنامە پەروەردەییەکان کە کۆمەڵگە کوردییەکانی سەرانسەری جیهان ڕێکیان دەخەن، تیشک دەخەنە سەر کولتوور و میراتی کورد و سەرنج بۆ هەوڵدانەکەیان بۆ دانپێدانان و ماف ڕادەکێشن.
هەروەها ئەم هەوڵە کولتوورییانە خواستەکانی کوردیان بەرچاوتر کردووە و بوونەتە بزووتنەوەی سیاسی کە هاوسۆزی و پشتیوانی ڕادەکێشن. کاتێک کۆمەڵگەکان پێکەوە کۆ دەبنەوە، دەبن بە تۆڕی بەهێز کە دەتوانن پەیوەندی بە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانەوە بکەن و لە ئاستێکی فراوانتردا لۆبی بۆ مافەکانی کورد بکەن.
ڕوانینێک بۆ داهاتوو: چی چاوەڕوانی کورد دەکات؟
لەگەڵ گۆڕانی بەردەوامی ئاڵۆزییەکانی سیاسەتی جیهانیدا، داهاتووی خواستەکانی کورد نادیار دەمێنێتەوە. بەڵام چەند ڕەوتێک دەکرێت ڕوانینێکی ئەگەری بۆ ئەوە بدەن کە لە پێشەوەیە:
گەشەکردنی هۆشیاریی نێودەوڵەتی: بارودۆخی دژواری کورد سەرنجی زیاتری نێودەوڵەتی ڕاکێشاوە، بەتایبەتی دوای داعش. لەگەڵ زیادبوونی هۆشیاریدا، لەوانەیە داکۆکیکردنی زیاتر لە مافەکانی کورد سەر هەڵبدات و ببێتە هۆی سیاسەتی پشتیوانیکەرانەتر لەلایەن هێزە جیهانییەکانەوە.
دیمۆگرافیا و بەشاربوون: کوردە گەنجەکان بە ڕادەیەکی زیادبوو دەستیان بە خوێندن و تەکنەلۆژیا دەگات و پەیوەندی بە کۆمەڵگەی جیهانییەوە دەکەن. ئەم گۆڕانە دیمۆگرافییە لەوانەیە ببێتە هۆی بزووتنەوەیەکی سیاسیی بەهێزتر و ڕێکخراوتر کە داکۆکی لە مافەکانی کورد بکات.
بەردەوامیی دابەشبوونی ناوخۆیی: هەرچەندە هەوڵە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی کورد زۆر گرنگن، بەڵام دابەشبوونە ناوخۆییەکانی نێوان لایەنە کوردییەکان لەوانەیە ئاستەنگ پێک بهێنن. هاوسەنگکردنی بەرژەوەندیی ئەم لایەنانە لەگەڵ هەوڵدان بۆ ئامانجێکی هاوبەشدا، بۆ بەدیهێنانی خواستەکان زۆر گرنگە.
لە نێو ئاستەنگە بەردەوامەکاندا، گەلی کورد هەر خەونی وڵاتێکی جێگیر و دانپێدانراو دەبینن. تێگەیشتن لە کاریگەریی سیاسەتی جیهانی لەسەر ئەم خواستانە کلیلە بۆ پشتیوانیکردن لە گەشتەکەیان.
گەشتەکە بەردەوامە
گەشتی گەلی کورد، کە خۆڕاگری و هەستێکی قووڵ بە ناسنامە تایبەتمەندییەکانیەتی، ئاڵۆزییەکانی سیاسەتی جیهانی ڕەنگ دەداتەوە. کاتێک بەردەوام لە ناو تۆڕە ئاڵۆزەکەی ڕەوتە ناوچەییەکان و دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا ڕێگەی خۆیان دەدۆزنەوە، خواستەکانیان هەر جێگیر دەمێننەوە. بە ڕوونکردنەوەی مێژووی کورد و ڕێزگرتن لە کولتوور و میراتی کورد و دانپێدانان بە ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان، دەتوانین تێگەیشتنێکی قووڵتر لەو گێڕانەوە بەردەوامە بەدەست بهێنین کە تەنانەت ئەمڕۆش هەر دادەڕێژرێت. لەوانەیە ڕێگەی پێشەوە پڕ لە ئاستەنگ بێت، بەڵام خواستەکانی گەلی کورد بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان و دانپێدانان هەر بەردەوامن و هەوڵدانی بەردەوامی مرۆڤ بۆ ناسنامە و ئازادی و دادپەروەری بەبیرمان دەهێننەوە.
پرسیارە باوەکان
هۆکارە سەرەکییە کاریگەرەکان لەسەر خواستەکانی کورد چین؟
خواستەکانی کورد لە پلەی یەکەمدا لەژێر کاریگەریی مێژوو و کولتوور و ناسنامەی دەوڵەمەندیان و ئەو سیاسەتە ئاڵۆزە جیهانییەدان کە هێزە دەرەکییەکانی گۆڕەپانی نێودەوڵەتی تێیدا بەشدارن.
هەندێک لە کەسایەتییە گشتییە سەرەکییە کوردەکان کە لەم بابەتەدا ناویان هاتووە کێن؟
ئەم بابەتە ناوی کەسایەتییەکانی وەک عەبدوڵڵا ئۆجەلان و مەسعود بارزانی دەهێنێت، کە ڕۆڵی سەرەکییان لە داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد و کاریگەری دانان لەسەر هەردوو تێڕوانینی ناوچەیی و جیهانیدا بینیوە.
سیاسەتی جیهانی چۆن کاریگەریی لەسەر خۆبەڕێوەبردنی کورد داناوە؟
سیاسەتی جیهانی کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر خۆبەڕێوەبردنی کورد هەیە؛ بۆ نموونە، داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە لە ساڵی 2003دا دەرفەتێکی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد ڕەخساند کە بووە هۆی دامەزراندنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان.
ناسنامەی کولتووری چ ڕۆڵێک لە خواستەکانی کورددا دەگێڕێت؟
ناسنامەی کولتووری بۆ خواستەکانی کورد بنەڕەتییە، چونکە یارمەتیی پاراستنی میراتەکەیان دەدات و یەکگرتوویی لە نێو کورددا پەرە پێ دەدات و ناسنامەی جیاواز و مافەکانیان لە دیمەنی جیهانیدا بەهێز دەکات.
کورد لە هەوڵدان بۆ دانپێداناندا ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبنەوە؟
کورد ڕووبەڕووی ئاستەنگەکانی وەک دابەشبوونی ناوخۆیی لە نێوان لایەنە کوردییەکان و پشتیوانیی سنوورداری نێودەوڵەتی بەهۆی بەرژەوەندییە جیۆسیاسییەکانەوە و دەستێوەردانی بەردەوامی سەربازیی وڵاتە دراوسێکان دەبنەوە.