پوختە
جەنگی جیهانیی یەکەم بە داڕشتنەوەی دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و خستنەپەراوێزی ئاواتەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن، کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر سیاسەتی کوردی دانا. ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆی ساڵی 1916 خاکە کوردییەکانی بەسەر دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکاندا دابەش کرد و خەباتە مێژووییەکانی بۆ دانپێدانان سەختتر کرد. هەوڵەکانی دوای جەنگ بۆ سەربەخۆیی ڕێگرییان لێ کرا؛ ئەمە بووە هۆی سەرکوت لەژێر نەتەوەخوازیی تورکیدا و سەرهەڵدانی بزووتنەوە کوردییە جیاوازەکان. لەگەڵ ئاڵنگارییە بەردەوامەکاندا، گەلی کورد لە هەوڵەکانی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس و ناسنامەی کولتووریدا خۆڕاگر ماوەتەوە و لە چوارچێوەیەکی ئاڵۆزی نێودەوڵەتیدا داوای یەکگرتن و دانپێدانان دەکات.
ناوەڕۆک
پێشەکییەک: خەباتی کورد پێش جەنگی جیهانیی یەکەم
جەنگی جیهانیی یەکەم: هۆکارێکی خێراکردنی گۆڕان
بارودۆخی دوای جەنگ: ئاواتە نەتەوەییەکان و دیپلۆماسی
بزووتنەوە نەتەوەخوازەکانی تورکیا و کاریگەرییان
وەڵامەکانی کورد: خۆڕاگری و بەرگری
پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و ناسنامەی کوردی
پەسەندکردنی داهاتوویەکی یەکگرتوو
کەواتە، چی لە چاوەڕوانیی گەلی کورددایە؟
- بابەتی بلۆگەکە سەبارەت بە سیاسەتی کوردی جەخت لەسەر چی دەکاتەوە؟
- کام ڕێککەوتنە گرنگە لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەکەمدا کاریگەریی لەسەر گەلی کورد دانا؟
- جەنگی جیهانیی یەکەم چۆن کاریگەریی لەسەر نەتەوەخوازیی کورد دانا؟
- کۆمەڵەی گەلان دوای جەنگی جیهانیی یەکەم چ ڕۆڵێکی لە سیاسەتی کوردیدا گێڕا؟
- بارودۆخی ئێستای ناسنامەی کوردی و ئاواتەکان بۆ خۆبەڕێوەبردن چۆنە؟
کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر سیاسەتی کوردی لایەنێکی گرنگی مێژووی کوردە، کە زۆرجار پشتگوێ خراوە. ئەم ململانێ چارەنووسسازە، لەگەڵ داڕشتنەوەی دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لێکەوتەی قووڵیشی بۆ دانیشتووانی کورد، ئاواتە سیاسییەکانیان و بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیی دواتر هەبوو. تێگەیشتن لەم سەردەمە تیشک دەخاتە سەر خەبات و خۆڕاگریی گەلی کورد لە هەوڵەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان.
پێشەکییەک: خەباتی کورد پێش جەنگی جیهانیی یەکەم
بۆ تێگەیشتن لە هەموو کاریگەرییەکانی جەنگ لەسەر سیاسەتی کوردی، پێویستە بارودۆخی گەلی کورد پێش دەستپێکردنی جەنگی جیهانیی یەکەم لەبەرچاو بگیرێت. کوردەکان یەکێکن لە گەورەترین گرووپە نەتەوەییەکانی جیهان کە دەوڵەتیان نییە. بە درێژایی مێژوو، خەباتێکی بەردەوامیان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن ئەزموون کردووە، بەزۆری لەناو سنوورەکانی چوار دەوڵەتی نەتەوەیی: تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا. ئەم خەباتە لەلایەن بزووتنەوە مێژووییە جیاوازەکانەوە داڕێژراوە و کەوتووەتە ژێر کاریگەریی کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییە کوردەکان کە بۆ داواکردنی مافەکانیان سەریان هەڵداوە.
کۆمەڵگای کوردی بە کولتوور و میراتی کوردستان دەوڵەمەندە، کە بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. کولتوور، زمان و نەریتەکانی گەلی کورد هەمیشە ناوەندی ناسنامە هاوبەشەکەیان بوون. بەڵام ئەم ناسنامەیە زۆرجار لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە هەڕەشەی لێ کراوە، بەتایبەتی لە ماوەی داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا، ڕاست پێش جەنگی جیهانیی یەکەم. گەشەکردنی ئاواتە نەتەوەخوازانەکان لەنێو گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکاندا ئاڵنگاریی بۆ هەم ئیمپراتۆریەتەکە و هەم کوردەکان دروست کرد.
جەنگی جیهانیی یەکەم: هۆکارێکی خێراکردنی گۆڕان
بە هەڵگیرسانی جەنگی جیهانیی یەکەم لە ساڵی 1914دا، بەرژەوەندییە جیۆسیاسییەکانی ناوچەکە بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕان. جەنگ دەرفەتی نوێی کردەوە و لە هەمان کاتدا ئاڵنگاریی بێ پێشینەی بۆ کوردەکان هێنایە پێشەوە. پێویستە لەبەرچاو بگیرێت کە لەم ماوەیەدا کوردەکان لەنێوان ململانێی ئیمپراتۆریەتەکان و دەوڵەتە نەتەوەییە تازەسەرهەڵداوەکاندا گیریان خواردبوو. هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، کە فەرمانڕەوایی خاکە کوردییەکانی کردبوو، بۆشاییەکی دروست کرد کە هەم پشێو بوو و هەم پڕ لە ئەگەرەکان.
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆی 1916
یەکێک لەو ساتە چارەنووسسازانەی جەنگی جیهانیی یەکەم کە کاریگەریی لەسەر سیاسەتی کوردی دانا، ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆی ساڵی 1916 بوو؛ پەیمانێکی نهێنی لەنێوان شانشینی یەکگرتوو و فەڕەنسا. ئەم ڕێککەوتنە خاکەکانی عوسمانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەسەر ناوچەکانی نفووزدا دابەش کرد، بەبێ لەبەرچاوگرتنی ڕاستییە مێژوویی و کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی دانیشتووانی ناوخۆ، لەوانە کوردەکان. لە بنەڕەتدا، کوردەکان جارێکی دیکە لە گفتوگۆکانی سەبارەت بە داهاتووی خۆیاندا خرانە پەراوێزەوە.
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ سنووری هەڕەمەکیی کێشا کە ڕێزی لە ناسنامە کولتووری و مێژووییەکانی ناوچەکە نەگرت و کۆمەڵگای کوردیی بەسەر دەوڵەتە نەتەوەییە نوێ و جیاوازەکاندا پارچەپارچە کرد. ئەم دابەشبوونە جیۆسیاسییە تۆوی ململانێی بۆ چەندین دەیە چاند و بەردەوام بوو لە کاریگەریی دانان لەسەر بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی تا ناو سەدەی 21یش.
بارودۆخی دوای جەنگ: ئاواتە نەتەوەییەکان و دیپلۆماسی
دوای کۆتاییهاتنی جەنگ لە ساڵی 1918دا، ڕابەرە کوردەکان دەستیان کرد بە هەوڵدانێکی بەهێزتر بۆ بەدیهێنانی ئاواتەکانیان. کەسایەتییە گشتییە کوردەکان، کە گۆڕانە جیهانییەکان بەهێزی کردبوون و کەوتبوونە ژێر کاریگەریی ئایدیاڵەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووس کە لە جەنگەکەوە سەریان هەڵدابوو، بۆ مافەکانیان کۆ بوونەوە. پەیمانی سیڤەر لە ساڵی 1920دا سەرەتا وا دەردەکەوت هیوا بە کوردەکان بۆ سەربەخۆیی ببەخشێت و مافی دروستکردنی دەوڵەتی خۆیانی پێ بدات. بەڵام پەیمانەکە هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکرا و خەونی خۆبەڕێوەبردنی کورد بە خێرایی لەناو چوو.
کەسایەتییە مێژووییە گرنگە کوردەکانی وەک شێخ مەحمودی بەرزنجی لەم ماوەیەدا سەریان هەڵدا؛ لە دانوستانەکاندا نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییەکانی کوردیان دەکرد و دوای جەنگ داوای خۆبەڕێوەبردنیان لەناو عێراقێکی سەربەخۆدا دەکرد. هەوڵەکانی هێمایەکی خواستێکی فراوانتری کورد بوون بۆ دامەزراندنی ناسنامەیەکی خاوەن سەروەری. ڕابەرایەتییەکەی تیشکی خستە سەر ڕۆڵە چارەنووسسازەکەی دیپلۆماسی لە هەوڵدان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورددا.
ڕۆڵی کۆمەڵەی گەلان
لە ماوەی دوای جەنگدا هەروەها کۆمەڵەی گەلان بەشدار بوو، کە ئەرکی مسۆگەرکردنی ئاشتی و پەرەپێدانی هاوکاریی نێوان نەتەوەکان پێ سپێردرابوو. نوێنەرانی کورد داواکارییەکەیان بۆ سەربەخۆیی پێشکەش کرد، بەڵام ڕووبەڕووی بەرگرییەکی زۆر بوونەوە. نەبوونی پشتگیریی هێزە جیهانییەکان نموونەی خەباتە هەمیشەییەکەی کورد بوو دژی پشتگوێخستنی نێودەوڵەتیی بارودۆخە سەختەکەیان. ئەم ماوەیە ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە داڕشتنی سیاسەتی نوێی کوردیدا گێڕا و ئەو ئاڵنگارییانەی دەردەخست کە کەسایەتییە گشتییە کوردەکان ڕووبەڕووی دەبوونەوە کاتێک هەوڵیان بۆ بەدەستهێنانی ڕەوایەتی لە ئاستی نەتەوەیی و نێودەوڵەتی دەدا.
بزووتنەوە نەتەوەخوازەکانی تورکیا و کاریگەرییان
کاتێک تۆزی جەنگی جیهانیی یەکەم نیشتەوە، سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی تورکی بارودۆخی کوردەکانی زیاتر ئاڵۆز کرد. دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە ساڵی 1923دا لەژێر ڕابەرایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک، دوورکەوتنەوەیەکی بەرچاوی نیشان دا لەو سازشانەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کردیبوونی. ئەم حکومەتە نوێیە، کە هەوڵدان بۆ ناسنامەیەکی یەکدەستی تورکی بناغەی بوو، کۆمەڵێک سیاسەتی سەرکوتکەری دانا بە ئامانجی توانەوەی گرووپە کەمینەکان، لەوانە کوردەکان.
ئەو هەنگاوانەی دەوڵەتی تورکی دژی دەربڕینی کولتووریی کوردی ناویەتی، کاریگەرییەکی درێژخایەنیان لەسەر کولتوور و میراتی کوردستان هەبووە. قەدەغەکردنی زمانی کوردی و سەرکوتکردنی نەریتە کولتوورییەکان بۆ سووکایەتیکردن بە ناسنامەی کوردی بەکار هاتن. ئەم سەرکوتە گرژییەکانی توندتر کرد و بەشداریی لە سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکاندا کرد کە داوای مافی زیاتر و دانپێدانانیان دەکرد.
وەڵامەکانی کورد: خۆڕاگری و بەرگری
لە وەڵامی ئەم بارودۆخە سەرکوتکەرانەدا، کوردەکان بە درێژایی سەدەی 20 دەستیان کرد بە پێکهێنانی ڕێکخراو و بزووتنەوە سیاسییە جیاوازەکان، کە دەکرێت لە چوارچێوەی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیدا پۆلێن بکرێن. هەوڵدان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان بە کولتوور، هەستی هاوپشتیی لەنێوان ئەو کوردانەدا گەشە پێ دا کە سنوورە نەتەوەییەکان لێکیان جیا کردبوونەوە. بە تێپەڕینی کات، ئەم بزووتنەوانە بوون بە بەشێکی بنەڕەتیی داواکردنی مافەکانی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
کۆماری ئارارات (1927-1930): ئەمە هەوڵێکی سەرەتایی بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، بەڵام لە کۆتاییدا تێکشکێنرا و بووە هۆی تۆڵەکردنەوەی توند دژی دانیشتووانی کورد.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925): ئەم ڕاپەڕینە، کە بەهۆی نائومێدی لە نەتەوەخوازیی تورکییەوە هەڵگیرسا، ساتێکی گرنگی بەرگریی لە سیاسەتی کوردیدا نیشان دا، هەرچەندە لە کۆتاییدا سەرکوت کرا.
پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK): ئەم ڕێکخراوە، کە لە کۆتایی ساڵەکانی 1970دا دامەزرا، وەک لایەنێکی سەرەکیی داواکاری مافەکانی کورد لە تورکیادا سەری هەڵدا و تیشکی خستە سەر خەباتە بەردەوامەکە بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن.
پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و ناسنامەی کوردی
کاریگەریی هاوکاری و ململانێی نێودەوڵەتی ئەمڕۆش بەردەوامە لە کاریگەریی دانان لەسەر سیاسەتی کوردی. بۆ نموونە، ڕووخانی ڕژێمەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ماوەی بەهاری عەرەبیدا دەرفەت و ئاڵنگاریی تایبەتی بۆ کۆمەڵگا کوردییەکان هێنایە ئاراوە. سەرهەڵدانی داعش و ململانێی دواتر لە عێراق و سووریادا تێڕوانینی گشتییان لە خەباتی کورد داڕشت و هێزە کوردییەکانیان وەک لایەنی سەرەکی لە شەڕی دژی توندڕەویدا نیشان دا.
هێزە نێودەوڵەتییەکان زۆرجار خەباتی کوردیان بۆ بەرژەوەندییە جیۆسیاسییەکانی خۆیان بەکار هێناوە؛ ڕاستییەک کە ڕەگ و ڕیشەی لە میراتەکانی ڕووداوەکانی وەک جەنگی جیهانیی یەکەمدایە. لە ساڵەکانی دواییدا، گرووپە چەکدارە کوردییەکان بە هاوپەیمانی بنەڕەتی لە شەڕی دژی تیرۆریزمدا بینراون، بەڵام ئاواتە سیاسییەکانیان هێشتا ڕووبەڕووی بەربەستی بەرچاو دەبنەوە.
پەسەندکردنی داهاتوویەکی یەکگرتوو
لەگەڵ ئاڵنگارییە مێژووییەکاندا، خۆڕاگریی گەلی کورد هێمای هەوڵە نەوەستاوەکەیە بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس. پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی کولتوور و میراتی کوردی هێشتا زیندووە، چونکە کوردەکان بەردەوامن لە هەوڵدان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن بەسەر سنوورە نەتەوەییەکاندا. سەردەمی نوێ گەشەکردنی بووژانەوەی کولتووریی بینیوە؛ کوردەکان لە ڕێگەی مۆسیقا، ئەدەب و پەروەردەوە شانازی بە ناسنامەی خۆیان دەکەن.
هەوڵ بۆ یەکخستنی لایەنە کوردییەکان هەیە و ئێستا گرووپە جیاوازەکان داوای شێوازێکی هاوکاری بۆ خۆبەڕێوەبردن دەکەن. سەرهەڵدانی هاوپشتیی کوردی لەنێوان کەسایەتییە گشتییەکاندا ڕێگای بۆ گفتوگۆ و دانوستان لەگەڵ هێزە ناوچەییەکان خۆش کردووە. ئەم هەوڵە یەکگرتووە جەخت لە گرنگیی یەکگرتنی نێوان لایەنە سیاسییە جیاوازە کوردییەکان دەکاتەوە و لە هەوڵەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن بەردەوام دەبێت.
کەواتە، چی لە چاوەڕوانیی گەلی کورددایە؟
کاتێک کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر سیاسەتی کوردی شیکاری دەکەین، ڕوون دەبێتەوە کە خەباتەکانی ڕابردوو بارودۆخی ئێستای ناسنامەی کوردییان داڕشتووە. هەوڵە بەردەوامەکەی گەلی کورد بە پابەندبوون بە بەرەنگاربوونەوەی سەرکوت و داواکردنی مافە کولتووری و سیاسییەکانیان دیار دەکرێت. لە جیهانێکدا کە ڕۆژبەڕۆژ زیاتر بە یەکەوە دەبەسترێتەوە، ئەزموونی کورد بیرخەرەوەیەکی کاریگەرە بۆ ئەو ئاواتە فراوانترانەی مافی دیاریکردنی چارەنووس کە زۆر گرووپی نەتەوەیی لە سەرانسەری جیهاندا ڕووبەڕووی دەبنەوە.
ڕێگای بەردەم ئاڵۆزە و هەم پڕە لە ئاڵنگاری و هەم پڕە لە دەرفەت. زۆر پرسیار بێ وەڵام ماونەتەوە: لایەنە سیاسییە کوردییەکان چۆن لەنێو فشارە جیۆسیاسییەکاندا ڕێگا بۆ ئاواتەکانیان دەدۆزنەوە؟ هاوکاریی نێودەوڵەتی ڕەنگە چ ڕۆڵێک لە پشتگیریکردنی مافەکانی کورددا بگێڕێت؟ لە کۆتاییدا، خۆڕاگریی گەلی کورد ئاماژە بە داهاتوویەکی هیواخواز دەکات کە تێیدا دەنگیان تەنها سەرنجی نەتەوەکان ڕاناکێشێت، بەڵکو ڕێڕەوی خودی مێژووش دادەڕێژێت.
پرسیارە باوەکان
بابەتی بلۆگەکە سەبارەت بە سیاسەتی کوردی جەخت لەسەر چی دەکاتەوە؟
ئەم وتارە باس لە کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم لەسەر سیاسەتی کوردی دەکات و تیشک دەخاتە سەر ئەوەی چۆن ململانێکە دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داڕشتەوە و چ لێکەوتەیەکی بۆ ئاواتە سیاسییەکانی کورد هەبوو.
کام ڕێککەوتنە گرنگە لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەکەمدا کاریگەریی لەسەر گەلی کورد دانا؟
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆی ساڵی 1916 ساتێکی چارەنووسسازە کە لەم وتارەدا باس کراوە، چونکە خاکەکانی عوسمانیی بەبێ لەبەرچاوگرتنی ڕاستییە مێژوویی و کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی دانیشتووانی ناوخۆ، لەوانە کوردەکان، دابەش کرد.
جەنگی جیهانیی یەکەم چۆن کاریگەریی لەسەر نەتەوەخوازیی کورد دانا؟
جەنگی جیهانیی یەکەم بوو بە هۆکارێکی خێراکردنی نەتەوەخوازیی کورد و ڕابەرە کوردەکانی بەهێز کرد بۆ ئەوەی بەدوای ئاواتەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردندا بچن؛ ئەمە بووە هۆی زیادبوونی هەوڵەکان بۆ سەربەخۆیی دوای جەنگ.
کۆمەڵەی گەلان دوای جەنگی جیهانیی یەکەم چ ڕۆڵێکی لە سیاسەتی کوردیدا گێڕا؟
کۆمەڵەی گەلان لە مسۆگەرکردنی ئاشتی و هاوکاری دوای جەنگدا بەشدار بوو، بەڵام نوێنەرانی کورد کاتێک داوای پشتگیرییان بۆ ئاواتەکانی سەربەخۆیی دەکرد، ڕووبەڕووی بەرگرییەکی زۆر بوونەوە.
بارودۆخی ئێستای ناسنامەی کوردی و ئاواتەکان بۆ خۆبەڕێوەبردن چۆنە؟
گەلی کورد بەردەوامە لە هەوڵدان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن، بە چالاکی ناسنامە کولتوورییەکەی دەپەسێنێت و هەوڵ بۆ یەکگرتنی نێوان لایەنە سیاسییە جیاوازەکان دەدات بۆ داواکردنی مافەکانی.