پوختە
شەڕی ئێران و عێراق (1980-1988) کاریگەریی بەرچاوی لەسەر دانیشتووانی کورد لە عێراق و ئێران هەبوو و بووە هۆی ئاوارەیی، توندوتیژی و پەرشوبڵاوی سیاسی. سەرکردە کوردەکانی وەک مستەفا بارزانی و جەلال تاڵەبانی لەم سەردەمە شێواوەدا سەریان هەڵدا و داوای مافەکانیان دەکرد. سەرەڕای خەباتە بەردەوامەکانی دوای شەڕ، کورد خۆڕاگرییان پیشان داوە و پەرەیان بە ناسنامەیەکی کولتووریی بەهێز و بزووتنەوە سیاسییەکانی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان داوە. میراتی شەڕەکە بەردەوام سیاسەتی نوێی کوردی و ئاواتەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووس داڕێژێت.
ناوەڕۆک
کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە ماوەی شەڕەکەدا
ماف، دانپێدانان و ناسنامەی خۆڕاگر
- ڕۆڵی کولتووری کوردی لە خۆڕاگریدا
- - کاریگەرییەکان لەسەر سیاسەتی نوێی کوردی
- - خەباتە بەردەوامەکان و دانپێدانان
میراتێکی خۆڕاگر و ڕێگای داهاتوو
- شەڕی ئێران و عێراق چی بوو و کەی ڕوویدا؟
- شەڕی ئێران و عێراق چ کاریگەرییەکی لەسەر دانیشتووانی کورد هەبوو؟
- هەندێک لە سەرکردە دیارە کوردەکان لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراقدا کێ بوون؟
- دوای شەڕی ئێران و عێراق چ لێکەوتەیەک بۆ کۆمەڵگای کورد هەبوو؟
- پێگەی ئێستای ناسنامە و سیاسەتی کوردی دوای شەڕی ئێران و عێراق چییە؟
شەڕی ئێران و عێراق، کە لە ساڵی 1980ەوە تا 1988 خایاند، ڕووداوێکی گرنگ و شێواوە لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لە نێو زۆر لێکەوتەکەیدا، یەکێک لە قووڵترینەکان ئەو کاریگەرییە بوو کە لەسەر دانیشتووانی کوردی هەبوو، بە تایبەتی لە عێراق و ئێران. تێگەیشتن لەم کاریگەرییە پێویستی بە وردبوونەوە لە مێژووی کورد، ڕۆڵەکانی کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردەکان و ئەوە هەیە کە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی چۆن ژیانیان لە نێو ململانێیەکی دڕندانەدا داڕشت.
پاشخانی شەڕی ئێران و عێراق
ڕەگ و ڕیشەکانی شەڕی ئێران و عێراق چەندلایەنەن و ناکۆکیی خاک، ئایدیۆلۆژیای سیاسی و دوژمنایەتیی مێژوویی لەخۆ دەگرن. شەڕەکە کاتێک هەڵگیرسا کە عێراق، بە سەرکردایەتیی سەرۆک سەدام حوسێن، لە ئەیلوولی ساڵی 1980دا هێرشی کردە سەر ئێران، بە ئامانجی سوودوەرگرتن لە شێواویی دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران. ئەم ململانێیە لێکەوتەی وێرانکەری بەدوادا هات بۆ ئێران و عێراق و هەروەها بۆ کۆمەڵگا دراوسێکان، بە تایبەتی کورد کە لە هەردوو لای سنوورەکان دەژیان.
کورد: پوختەیەک
بۆ تێگەیشتنی تەواو لە لێکەوتەکانی شەڕی ئێران و عێراق لەسەر گەلی کورد، پێویستە بزانین کورد کێن. گەلی کورد، بە کولتوور و میراتی دەوڵەمەندی کوردستانەوە، لە ناوچەکانی عێراق، ئێران، تورکیا و سووریا نیشتەجێن. یەکێکن لە گەورەترین گرووپە ئەتنیکییەکانی جیهان کە دەوڵەتێکی نەتەوەییی سەربەخۆیان نییە. ئاواتیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان بابەتێکی دووبارەبووەوە بووە لە سەرتاسەری مێژوویاندا، کە بووە هۆی سەرهەڵدانی چەند بزووتنەوەی مێژووییی کوردی و هەوڵی دیپلۆماسی بە ئامانجی مسۆگەرکردنی مافەکانیان.
کاریگەریی شەڕەکە لەسەر کورد
شەڕی ئێران و عێراق لە لایەنی جیاوازدا کاریگەریی قووڵی لەسەر کورد هەبوو، بە تایبەتی ئاوارەیی، توندوتیژی و پەرشوبڵاوی سیاسی. لێرە چەند لێکەوتەیەک هەن:
زیادبوونی ئاوارەیی: ململانێکە بووە هۆی ڕەوتێکی بەرچاوی پەنابەران کە هاووڵاتییە کوردەکان لە شەڕ ڕایان دەکرد. زۆرێکیان لە وڵاتە دراوسێکاندا پەناگەیان داوا کرد و بەهۆی لەدەستدانی نیشتمانەکەیانەوە ئازاریان دەچەشت.
پاکتاوی ئەتنیکی: هەردوو ئێران و عێراق کردەوەی توندوتیژییان بەرامبەر دانیشتووانی کورد ئەنجام دا. ڕژێمەکەی سەدام حوسێن هەڵمەتی سیستەماتیکی ئەنجام دا بە ئامانجی لەناوبردنی ناسنامەی کوردی، وەک هەڵمەتی ناوداری ئەنفال کە بە کوشتاری بەکۆمەڵ، وێرانکردنی گوندەکان و شەڕی کیمیایی ناسرا بوو.
پەرشوبڵاوی سیاسی: شەڕەکە دابەشبوونی نێوان گرووپە کوردییەکانی توندتر کرد، چونکە پارتە سیاسییە ڕکابەرەکان زۆرجار بۆ پشتگیریی سەربازی لەگەڵ ئێران یان عێراق یەکیان دەگرت. ئەمە، لەگەڵ توندترکردنی ململانێ ناوخۆییەکان، هێزە بەکۆمەڵەکەیانی بۆ داواکردنی مافەکانی کورد لاواز کرد.
پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ: ململانێکە ئازارەکانی گەلی کوردی خستە بەرچاو، لەگەڵ چەندین ڕاپۆرت لە سەرکوتی دڕندانە، ئەشکەنجە و ئێعدامی چالاکوان و دژبەرە کوردەکان، و بەشێکی نیگەرانیهێنەری مێژووی کوردی پیشان دا.
کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە ماوەی شەڕەکەدا
بەدرێژایی شەڕی ئێران و عێراق، چەند کەسایەتییەکی گشتیی دیاری کورد سەریان هەڵدا و لە داواکردنی مافەکانی کورد و بەرەنگاربوونەوەی ڕژێمە چەوسێنەرەکاندا ڕۆڵی گرنگیان گێڕا. ئەم سەرکردانە لە داڕشتنی گێڕانەوە سیاسییەکان و یەکخستنی گرووپە جیاوازە کوردەکاندا کاریگەر بوون، تەنانەت لە نێو خەباتیشدا:
مستەفا بارزانی: سەرکردەیەکی دیاری کورد و دامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)، کە ڕۆڵە چارەنووسسازەکەی لە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیدا یارمەتیی هاندانی خۆڕاگریی کوردی دژ بە چەوساندنەوە دا.
جەلال تاڵەبانی: دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)، کە لە ساڵانی شەڕەکەدا داوای یەکگرتن و مافی دیاریکردنی چارەنووس بۆ کورد دەکرد. لە ڕاکێشانی سەرنجی سیاسی بۆ پرسە کوردییەکان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ڕۆڵێکی بەرچاوی گێڕا.
دوای شەڕەکە
دوای شەڕەکە، ئەنجامەکان بۆ دانیشتووانی کورد تێکەڵ بوون. هەرچەندە کۆتایی شەڕ پشوویەکی کورتەماوەی هێنا، هەوڵەکانی سەرکوتکردنی ناسنامەی کوردی کۆتاییان نەهات. لێکەوتەکان ئەمانەیان لەخۆ گرت:
سەرهەڵدانەوەی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان: دوای شەڕەکە، خەباتی چەکداریی کورد دووبارە سەری هەڵدایەوە و بووە هۆی گۆڕانکاریی سیاسیی بەرچاو لە ناوچەکەدا. شەڕی کەنداو لە ساڵی 1991دا ساتێکی چارەنووسسازی بۆ کورد ڕەخساند و توانای ئەوەی پێ بەخشین کە هەرێمێکی خۆبەڕێوەبەر بە شێوەی کرداری لە باکووری عێراق دامەزرێنن.
سەرنجی نێودەوڵەتی: ئازارەکانی کورد سەرنجی کۆمەڵگای جیهانییان ڕاکێشا. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ دەستیان بە داواکردنی مافەکانی کورد کرد و ئەمە بووە هۆی زیادبوونی فشار لەسەر ڕژێمی عێراق.
خەباتە بەردەوامەکان: هەرچەندە کورد خۆبەڕێوەبردنی زیاتری بەدەست هێنا، بەردەوام ڕووبەڕووی سەختی بووەوە سەبارەت بە دانپێدانانی سیاسی و سەقامگیری، و لەگەڵ ململانێ بەردەوامەکان لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێکان مامەڵەی دەکرد کە ئامانجیان سەرکوتکردنی بزووتنەوە نەتەوەخوازەکان بوو.
ماف، دانپێدانان و ناسنامەی خۆڕاگر
سەرەڕای ئەو ڕاستییە تاریکەی کۆمەڵگای کورد بەدرێژایی شەڕی ئێران و عێراق و دوای ئەویش ڕووبەڕووی بووەوە، خۆڕاگرییەکەیان دەدرەوشێتەوە. شەڕەکە، هەرچەندە وێرانکەر بوو، ناسنامەی کوردیی پتەو کرد و خواستی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانی زیاتر لە دەروونی بەکۆمەڵیاندا جێگیر کرد. کورد توانایەکی نائاساییی خۆڕێکخستنی سیاسی و کولتووریی پیشان دا و پەرەی بە سەرهەڵدانەوەی کولتوور و میراتی کوردی دا.
ڕۆڵی کولتووری کوردی لە خۆڕاگریدا
شەڕەکە لە داڕشتنەوە و بەهێزکردنی کولتووری کوردی وەک شێوەیەکی خۆڕاگریدا ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا. ڕەفتارە نەریتییەکان، زمانەکان و هونەرمەندان بوون بە هێمای مانەوە و ناسنامە. کەسایەتییە مێژووییە دیارە کوردەکان لە هونەر، سیاسەت و ئەدەبدا سەریان هەڵدا، ئەزموونەکانیان تۆمار کرد و گێڕانەوە فراوانترەکەی مێژووی کوردیان دەوڵەمەند کرد.
کاریگەرییەکان لەسەر سیاسەتی نوێی کوردی
لێکەوتەکانی شەڕی ئێران و عێراق بەردەوام بە ناو سیاسەتی نوێی کوردیدا بڵاو دەبنەوە. دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە عێراق لە دەیەی 1990ەکاندا هەر ئەنجامی ڕاستەوخۆی خەباتەکەیە، و ململانێکانی ڕابردوو و دانوستانە دیپلۆماسییەکان بناغەکەیان داڕشتووە.
خەباتە بەردەوامەکان و دانپێدانان
داننان بەو ئاستەنگە بەردەوامانەی گەلی کورد ڕووبەڕوویان دەبێتەوە بۆ تێگەیشتن لەم هەوڵە بەردەوامە بۆ مافەکان پێویستە. کەسایەتیی گشتیی کوردیی نوێ سەرهەڵدەدەن و، لەگەڵ پاراستنی کولتوور، داوای نوێنەرایەتیی سیاسی لە سەرووی سنوورەکانیش دەکەن. پێویستیی هاوپشتی لە نێوان گرووپە کوردییەکان و هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکاندا هەر بۆ پێشکەوتن گرنگە.
داهاتووی نەتەوەی کورد
شەڕی ئێران و عێراق بەبێ گومان شوێنەواری بەرچاوی لەسەر دانیشتووانی کورد جێ هێشت. لێکەوتەکانی ئەمڕۆش دەنگ دەدەنەوە، لە کاتێکدا کورد لەگەڵ هەوڵدان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس هاوسەنگیی ناسنامە کولتوورییەکەیان دەپارێزن. دیمەنی سیاسیی جیهانی بەردەوام دەگۆڕێت و بە هەمان شێوە دەرفەت و ئاستەنگ بۆ کورد دەڕەخسێنێت.
مانەوە و گەشەکردنی ناسنامەی کولتووری، ڕەفتارەکان و بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان خۆبەهێزکردن و خۆڕاگری لە نێو تاقیکردنەوەکاندا دەنوێننەوە. هەرچەندە شەڕەکە ژیانی زۆر کەسی لەناو برد، ڕۆحی ماوەی گەلی کورد بە ڕوونی دەدرەوشێتەوە و داوای ناسین و داننان بە مێژوو و مافەکانیان لە چوارچێوە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکاندا دەکات.
میراتێکی خۆڕاگر و ڕێگای داهاتوو
گێڕانەوەی گەلی کورد هەر گێڕانەوەی خۆڕاگری، خۆگونجاندن و هیوا دەمێنێتەوە. لەگەڵ لەدایکبوونی نەوە نوێکان لە نێو ئەم میراتە دەوڵەمەندەدا، کاریگەریی بەردەوامی ململانێ مێژووییەکانی وەک شەڕی ئێران و عێراق بەردەوام ئاواتەکانیان داڕێژێت. کورد، بە لەباوەشگرتنی ڕابردوویان و شەڕکردن بۆ داهاتوویان، بۆ مانەوە و هەروەها بۆ ژیانێکی گەشەدار هەوڵ دەدەن کە کولتوور و ناسنامەکەیان لە بنیاتی گێڕانەوە فراوانترەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێگەیەکی گرنگیان هەبێت.
پرسیارە باوەکان
شەڕی ئێران و عێراق چی بوو و کەی ڕوویدا؟
شەڕی ئێران و عێراق ململانێیەکی گرنگ بوو کە لە ساڵی 1980ەوە تا 1988 خایاند، و لە ناکۆکیی خاک، ئایدیۆلۆژیای سیاسی و دوژمنایەتیی مێژووییی نێوان ئێران و عێراقەوە سەرچاوەی گرت.
شەڕی ئێران و عێراق چ کاریگەرییەکی لەسەر دانیشتووانی کورد هەبوو؟
شەڕەکە کاریگەریی وێرانکەری لەسەر دانیشتووانی کورد هەبوو و بووە هۆی زیادبوونی ئاوارەیی، توندوتیژی، پاکتاوی ئەتنیکی، پەرشوبڵاوی سیاسی و پێشێلکاریی فراوانی مافی مرۆڤ.
هەندێک لە سەرکردە دیارە کوردەکان لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراقدا کێ بوون؟
سەرکردە دیارە کوردەکان لە ماوەی شەڕەکەدا مستەفا بارزانی، دامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان، و جەلال تاڵەبانی، دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیان لەخۆ گرت، کە هەردووکیان داوای مافەکانی کوردیان دەکرد.
دوای شەڕی ئێران و عێراق چ لێکەوتەیەک بۆ کۆمەڵگای کورد هەبوو؟
دوای شەڕەکە، لێکەوتەکان سەرهەڵدانەوەی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان، زیادبوونی سەرنجی نێودەوڵەتی بۆ ئازارەکانیان و خەباتە بەردەوامەکانی دانپێدانانی سیاسی و سەقامگیرییان لەخۆ گرت.
پێگەی ئێستای ناسنامە و سیاسەتی کوردی دوای شەڕی ئێران و عێراق چییە؟
کاریگەرییەکانی شەڕی ئێران و عێراق بەردەوام لە سیاسەتی نوێی کوردی کاریگەرییان هەیە و پەرە بە خواستێکی بەهێز بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان دەدەن، لە کاتێکدا ناسنامەی کولتووریی کوردی لە نێو ئاستەنگە بەردەوامەکاندا هەر خۆڕاگر دەمێنێتەوە.