پوختە
خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن چەندین سەدە دەگرێتەوە و ڕەگی لە چەوساندنەوە و هەوڵی ناسنامە لە تورکیا، عێراق، سووریا و ئێراندا هەیە. بزووتنەوە مێژووییە سەرەکییەکان، سەرکردە کاریگەرەکان و میراتی کولتووری ئەم هەوڵە بەردەوامەیان داڕشتووە. گۆڕانکارییە نوێیەکان، بە تایبەتی دوای شەڕی عێراق و لە ماوەی شەڕی ناوخۆی سووریادا، دانپێدانانی زیاتر بە مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردنی بینیوە. بەهۆی جیۆسیاسەتی ناوچەییەوە داهاتوو هەر ئاڵۆزە، بەڵام یەکگرتن و پاراستنی کولتوور بۆ ڕێبازی کورد بەرەو مافی دیاریکردنی چارەنووس زۆر گرنگن.
ناوەڕۆک
ڕەگ و ڕیشەکانی نەتەوەخوازیی کوردی
ساتە چارەنووسسازەکانی خەباتی کورد
- کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییە کوردەکان
گۆڕانکارییە نوێیەکانی خۆبەڕێوەبردنی کوردی
- کوردستانی عێراق: ڕووناکییەکی خۆبەڕێوەبردن
- کاریگەریی شەڕی ناوخۆی سووریا
- پاشخانی مێژووییی هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن چییە؟
- هەندێک ڕووداوی گرنگ لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردندا چین؟
- هەندێک لە کەسایەتییە دیارە مێژووییە کوردەکان کێن کە بەشدارییان لە بزووتنەوەی خۆبەڕێوەبردندا کرد؟
- کولتووری کوردی چۆن کاریگەریی لەسەر بزووتنەوەی خۆبەڕێوەبردن هەبووە؟
- کام گۆڕانکارییە نوێیانە کاریگەرییان لەسەر هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن هەبووە؟
هەوڵی خۆبەڕێوەبردن لە نێو گەلی کورددا گێڕانەوەیەکی ئاڵۆزە کە بە مێژووی کورد، میراتی کولتووری و زنجیرەیەک بزووتنەوەی مێژووییی گرنگ تێکەڵە. لە چەندین وڵاتدا، لەوانە تورکیا، عێراق، سووریا و ئێران، کورد خەباتێکی بەردەوامی بۆ دانپێدانان و مافی دیاریکردنی چارەنووس ڕاگرتووە. ئەم وتارە بە پشکنینی ڕووداوە سەرەکییەکان، کەسایەتییە مێژووییە کاریگەرە کوردەکان و کولتوور و میراتی گەشەسەندووی کوردستان بە قووڵی لە لایەنەکانی هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن دەکۆڵێتەوە.
ڕەگ و ڕیشەکانی نەتەوەخوازیی کوردی
ئاواتەکانی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن لە چەندین سەدەی چەوساندنەوە و قەیرانێکی قووڵی ناسنامەوە سەرچاوە دەگرن. ڕەگ و ڕیشەکانی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی دەتوانرێت بگەڕێندرێنەوە بۆ کۆتایی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20، کاتێک ئیمپراتۆریای عوسمانی ڕووبەڕووی داڕمان بووەوە. لەم سەردەمەدا بیرۆکەی ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردی دەستی بە شێوەگرتن کرد.
دەیەی 1880ەکان: دەربڕینە سەرەتاییەکانی نەتەوەخوازیی کوردی وەک بزووتنەوەی کولتووری و ئەدەبی سەریان هەڵدا.
1908: شۆڕشی تورکە گەنجەکان سەکۆیەکی بە کورد بەخشی و بووە هۆی دامەزراندنی یەکەم پارتی سیاسیی کوردی، کۆمەڵەی خۆیبوونی کوردی.
دەیەی 1920ەکان: پەیماننامەی سیڤەر بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی دا، بەڵام هەرگیز پەسەند نەکرا و بێهیواییی لە ناو کۆمەڵگای کورددا هەڵگیرساند.
بەدرێژایی ئەم دەیە سەرەتاییانە، کورد دەستیان بە ناسینی زمان، کولتوور و ئاواتە هاوبەشەکانیان کرد و بناغەیان بۆ بزووتنەوەکانی داهاتوو داڕشت کە داوای خۆبەڕێوەبردن دەکەن.
ساتە چارەنووسسازەکانی خەباتی کورد
بەدرێژایی سەدەی 20، چەندین ڕووداوی گرنگ هەوڵی کوردیان بۆ خۆبەڕێوەبردن داڕشت و بوونە هۆی ڕاپەڕینی جۆراوجۆر و هەوڵی دیپلۆماسی. لە ڕاپەڕینە گەورەکانەوە تا دانوستانە نێودەوڵەتییەکان، ئەم ساتانە شایەتیی خواستی نەگۆڕی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن دەدەن.
ڕاپەڕینە کوردییەکان
ڕاپەڕینی بێژمار لە بزووتنەوەی خۆبەڕێوەبردنی کوردیدا ڕۆڵێکی چارەنووسسازی گێڕا. هەندێک لە دیارترینەکان ئەمانەن:
ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925): سیاسەتە سەرکوتکەرەکانی تورکیا دژ بە کورد ئەم ڕاپەڕینەیان هەڵگیرساند، کە داوای سەربەخۆیی و پاراستنی ناسنامەی کوردی دەکرد.
کۆماری مەهاباد (1946): ئەم دەوڵەتە کورتخایەنە لە ئێران، کە بە پشتگیریی سۆڤیەت دامەزرا، هەوڵی بەرگری لە خۆبەڕێوەبردنی کوردی دەدا.
شەڕی ناوخۆی کوردی عێراق (1994-1997): ململانێی ناوخۆییی نێوان لایەنە کوردییەکان ئەو ئاستەنگانەی پیشان دا کە لە بەدەستهێنانی یەکگرتن بۆ ئامانجێکی هاوبەشدا ڕووبەڕوویان دەبوونەوە.
ئەم ڕووداوانە لەگەڵ نوێناندنەوەی خەباتەکانی ڕووبەڕووی کورد، خۆڕاگری و شێلگیریی کەسایەتییە گشتییە کوردەکانیش پیشان دەدەن کە بۆ کوردستانێکی ئازاد و یەکگرتوو هەوڵ دەدەن.
کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییە کوردەکان
گێڕانەوەکانی ناو مێژووی کورد بە سەرکردە کاریگەرەکان دەوڵەمەند دەبن کە هەوڵی خۆبەڕێوەبردنیان هاندووە. با چەند کەسایەتییەکی دیاری مێژووییی کورد بخەینە بەرچاو کە بەشدارییەکانیان کاریگەریی ماوەداری جێ هێشتووە:
مستەفا بارزانی: سەرکردەیەکی ڕێزلێگیراوی کورد کە لە داڕشتنی نەتەوەخوازیی نوێی کوردیدا ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا و داوای خۆبەڕێوەبردنی بۆ کوردەکانی عێراق دەکرد.
جەلال تاڵەبانی: دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)؛ تاڵەبانی لە دانوستان لەسەر مافەکانی کورد لە ژێر ڕژێمی عێراقدا ڕۆڵێکی کاریگەر هەبوو.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان: دامەزرێنەری پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)؛ ئۆجەلان کەسایەتییەکی مشتومڕاوی بووە کە داوای مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردنی لە تورکیا کردووە.
ئەم سەرکردانە لەگەڵ خەبات بۆ مافەکانی کورد، بەشدارییان لە دەوڵەمەندکردنی کولتوور و میراتی کوردستانیشدا کرد. میراتەکانیان بەردەوام ئیلهام بە نەوەکانی داهاتوو لە هەوڵیان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس دەبەخشن.
کولتوور و میراتی کوردی
هێزی بزووتنەوەی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە کولتوور و میراتە ڕەگداکوتاوەکەیدایە. ناسنامەی کوردی بە زمان، فۆلکلۆر و نەریتە دەوڵەمەندەکانی دەناسرێتەوە، کە سەرەڕای چەندین سەدەی ئاڵۆزیی سیاسی بەردەوام بوون. پەروەردە لە کولتوور و میراتی کوردستاندا زۆر گرنگە و ڕێگە بە کورد دەدات دووبارە بە ڕەگ و ڕیشەکانیانەوە بپەیوەستن و یەکگرتن لە نێوان گرووپە کوردییە جیاوازەکاندا پەروەردە بکەن.
جەختکردنەوە لە گرنگیی پاراستنی کولتوور و ڕۆڵی لە بزووتنەوە سیاسییەکاندا پێویستە. زۆر هونەرمەند، مۆسیقاژەن و نووسەری کورد بوونەتە دەنگی دیار لە داواکردنی خۆبەڕێوەبردندا و بۆ بەهێزکردنی بزووتنەوەکە سوود لە کولتوورەکەیان وەردەگرن. مۆسیقا و ئەدەب وەک ئامرازی بەهێز بۆ دەربڕینی ناسنامەی نەتەوەیی و هاندانی هاوپشتی لە نێوان کوردە پەرشوبڵاوەکانی دوو لای سنوورەکاندا کار دەکەن.
گۆڕانکارییە نوێیەکانی خۆبەڕێوەبردنی کوردی
دوو دەیەی ڕابردوو گۆڕانکاریی بەرچاویان لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردندا بینیوە، بە تایبەتی دوای شەڕی عێراق لە ساڵی 2003 و شەڕی ناوخۆی سووریا کە لە ساڵی 2011دا هەڵگیرسا. لەگەڵ سەرهەڵدانی هێزی کوردی لە باکووری عێراق و دەرکەوتنی پارتی دیموکراتی کوردی (KDP) و پارتی دیموکراتی کوردستانی سووریا (PYD)، گەلی کورد دەستی بە پیشاندانی لێهاتووییی سیاسیی خۆی لە سەکۆ جیهانییەکاندا کرد.
کوردستانی عێراق: ڕووناکییەکی خۆبەڕێوەبردن
لە عێراقدا هەرێمی کوردستان (IKR) وەک مۆدێلێکی پێشەنگ خزمەتی کردووە کە توانای خۆبەڕێوەبردنی کوردی پیشان دەدات. بە دامەزراندنی حکومەتێکی پەرلەمانی و ئەنجامدانی هەڵبژاردنی سەربەخۆ، کوردەکانی عێراق هەنگاویان بەرەو دروستکردنی هەرێمێکی نیوەخۆبەڕێوەبەر ناوە:
2005: دەستووری عێراق هەرێمی کوردستانی وەک یەکەیەکی خۆبەڕێوەبەر ناساند و ڕەواییی بە هەوڵی کورد بۆ یەکپارچەیی و خۆبەڕێوەبردن بەخشی.
2017: ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردی ئاواتەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووسی لە نێو کوردەکانی عێراقدا نوێندەوە و سەرنجێکی بەرچاوی نێودەوڵەتیی ڕاکێشا.
هەرچەندە ڕیفراندۆمەکە ڕووبەڕووی دژایەتیی حکومەتی عێراق و ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان بووەوە، هەنگاوێکی گرنگی بەرەو پتەوکردنی ناسنامە و ئاواتەکانی کورد نیشان دا.
کاریگەریی شەڕی ناوخۆی سووریا
شەڕی ناوخۆی سووریا بە سەرهەڵدانی یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG)، گرووپێکی چەکدار کە دژ بە داعش دەجەنگێت، بەشێکی نوێی لە خۆبەڕێوەبردنی کوردیی باشووری ڕۆژهەڵاتدا کردەوە. سەرکەوتنی YPG لە بەرگریکردن لە ناوچە کوردییەکان بووە هۆی دانپێدانانی فراوانتر لە ئاستی جیهاندا، چونکە هێزە نێودەوڵەتییەکان دانیان بە ڕۆڵە گرنگەکەی شەڕکەرە کوردەکان لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆردا نا.
هەروەها، دامەزراندنی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (AANES) مۆدێلێکی نوێی فەرمانڕەواییی لاناوەندیی دابین کرد. ئەو بنەمایانەی ئەم بەڕێوەبەرایەتییە بەڕێوە دەبەن، جەخت لە دیموکراسی، یەکسانیی ڕەگەزی و کۆمەڵگایەکی فرەئەتنیکی دەکەنەوە و خەبات و ئاواتە مێژووییەکانی کورد بۆ نوێنەرایەتیی دادپەروەرانە دەنوێننەوە.
داهاتووی خۆبەڕێوەبردنی کوردی
داهاتووی هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن هەر نادیارە و پڕ لە ئاڵۆزییە کە لە جیۆسیاسەتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەوە سەرچاوە دەگرێت. هێزە ناوچەییە جیاوازەکان بەرژەوەندیی تایبەتیان لە خاکە کوردییەکاندا هەیە و ئەمە زۆرجار گرژی دروست دەکات. بەڵام خۆڕاگریی ناسنامەی کوردی و بزووتنەوە بەردەوامەکان ڕۆحی مانەوە و خۆبەڕێوەبردن دەنوێننەوە.
بۆ مسۆگەرکردنی پێشکەوتنی بەردەوام، زۆر گرنگە خەڵکی کورد یەکگرتوو بمێننەوە و لە هەمان کاتدا لە گفتوگۆی دیپلۆماسی لەگەڵ حکومەتە ناوچەییەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکاندا بەشدار بن. هەروەها پەرەدان بە دەستپێشخەریی کولتووری پەیوەندییەکان بەهێز دەکات و تێگەیشتن لە نێوان دانیشتووانە جۆراوجۆرەکانی ناوچە کوردییەکاندا ئاسان دەکات.
لەباوەشگرتنی ڕێبازی داهاتوو
هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن گێڕانەوەیەکی درێژە کە هەزاران ساڵ مێژوو، کولتوور و خۆڕاگری پێکەوە دەگرێدات. داننان بە دەستکەوتەکانی کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان، لەگەڵ کولتوور و میراتە دەوڵەمەندەکەی کوردستان، بناغەی گێڕانەوەیەکی کاریگەر سەبارەت بە مافی دیاریکردنی چارەنووس دادەڕێژێت. گەلی کورد، بە لەباوەشگرتنی مێژووی خۆی و کارلێککردن لەگەڵ جووڵە هاوچەرخەکان، دەتوانێت هیوا بۆ داهاتوویەک پەروەردە بکات کە ڕێز لە ماف و ئاواتەکانی دەگرێت. لەگەڵ بەردەوامبوونی هەوڵی خۆبەڕێوەبردن، زۆر گرنگە تێبگەین کە ڕێبازەکە بە هەمان ئەندازەی ئامانجەکە گرنگە.
پرسیارە باوەکان
پاشخانی مێژووییی هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن چییە؟
هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن ڕەگ و ڕیشەی مێژووییی هەیە کە بۆ کۆتایی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20 دەگەڕێتەوە و لە چەندین سەدەی چەوساندنەوە و هەوڵی ناسنامەوە سەرچاوە دەگرێت، بە تایبەتی لە ماوەی داڕمانی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا.
هەندێک ڕووداوی گرنگ لە خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردندا چین؟
ڕووداوە سەرەکییەکان ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە ساڵی 1925، دامەزراندنی کۆماری مەهاباد لە ساڵی 1946 و شەڕی ناوخۆی کوردی عێراق لە 1994ەوە تا 1997 لەخۆ دەگرن، کە ڕاپەڕین و هەوڵە دیپلۆماسییە جۆراوجۆرەکان دەخەنە بەرچاو.
هەندێک لە کەسایەتییە دیارە مێژووییە کوردەکان کێن کە بەشدارییان لە بزووتنەوەی خۆبەڕێوەبردندا کرد؟
کەسایەتییە دیارەکان مستەفا بارزانی لەخۆ دەگرن، کە ڕۆڵێکی سەرەکی لە نەتەوەخوازیی کوردی عێراقدا گێڕا؛ جەلال تاڵەبانی، دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان؛ و عەبدوڵڵا ئۆجەلان، دامەزرێنەری پارتی کرێکارانی کوردستان.
کولتووری کوردی چۆن کاریگەریی لەسەر بزووتنەوەی خۆبەڕێوەبردن هەبووە؟
کولتووری کوردی، کە بە زمان، فۆلکلۆر و نەریت دەناسرێتەوە، لە بزووتنەوەی خۆبەڕێوەبردندا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت، بە پەروەردەکردنی یەکگرتن لە نێوان کورددا و کارکردن وەک سەکۆیەک بۆ دەربڕینی ناسنامەی نەتەوەیی لە ڕێگەی هونەر و ئەدەبەوە.
کام گۆڕانکارییە نوێیانە کاریگەرییان لەسەر هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن هەبووە؟
گۆڕانکارییە گرنگەکان دانپێدانان بە هەرێمی کوردستان وەک یەکەیەکی خۆبەڕێوەبەر لە دەستووری عێراق لە ساڵی 2005دا و ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردی لە ساڵی 2017دا لەخۆ دەگرن، هەروەها سەرهەڵدانی دەسەڵاتی سیاسیی کوردی لە ماوەی شەڕی ناوخۆی سووریا.