پوختە
پەیماننامەی سێڤر کە لە 1920دا واژۆ کرا، ئامانجی دامەزراندنی خۆبەڕێوەبردنی کورد بوو دوای داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانی. بەڵام لە کۆتاییدا بەهۆی گۆڕانی ڕاستییە جیۆسیاسییەکانەوە شکستی هێنا. پەیماننامەی لۆزان جێگەی ئەم پەیماننامەیەی گرتەوە و ئاواتەکانی کوردی پشتگوێ خست. ئەو هێمای خۆڕاگریی کورد و خەباتی بەردەوام بۆ دانپێدانان و مافی دیاریکردنی چارەنووسە. ئەم خەباتە کاریگەرییەکی بەرچاوی لە نەتەوەپەروەریی کوردی نوێ و دیپلۆماسیدا کردووە. سەرەڕای پاشەکشە مێژووییەکان، هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن هەروا پەرە دەسێنێت و سەرنجی نێودەوڵەتی دووبارە زیندوو دەبێتەوە و داکۆکی لە مافەکانیان دەکرێت.
ناوەڕۆک
چوارچێوەی مێژووییی پەیماننامەی سێڤر
ناوەڕۆکی پەیماننامەی سێڤر
پاشەکشەکانی دوای پەیماننامەکە
کاریگەری لە ناسنامەی کورد و دیپلۆماسی
- سەرهەڵدانی نەتەوەپەروەریی کورد
پەیماننامەی سێڤر لە بیری سیاسیی نوێی کورددا
بزووتنەوەکانی گواستنەوە و دیپلۆماسی لە سەدەی 21دا
- ڕۆڵی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە مافەکانی کورددا
میراتێک لە خۆڕاگری و هیوا
پرسیارە باوەکان
- پەیماننامەی سێڤر چی بوو و بۆچی لە مێژووی کورددا گرنگە؟
- مەرجە سەرەکییەکانی پەیماننامەی سێڤر دەربارەی کورد چی بوون؟
- گۆڕانە جیۆسیاسییەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم چۆن کاریگەرییان لە جێبەجێکردنی پەیماننامەی سێڤر کرد؟
- پەیماننامەی سێڤر چ کاریگەرییەکی لە ناسنامە و بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد کرد؟
- میراتی پەیماننامەی سێڤر چۆن هەروا کاریگەری لە بیری سیاسیی نوێی کورد دەکات؟
پەیماننامەی سێڤر کە لە 10ی ئابی 1920دا واژۆ کرا، ساتێکی گرنگ بوو لە مێژووی کورددا. کاریگەرییەکی بەردەوامی لە گەلی کورد و هەوڵەکەیان بۆ خۆبەڕێوەبردن بەجێ هێشت. دوای داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانی لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، پەیماننامەکە تیشکێکی هیوای بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی پێشکەش کرد. بەڵام هاوکات سەرەتای سەردەمێکی پڕئاژاوەی دانوستان و خیانەت و خەباتی بۆ دانپێدانان بە کولتوور و میراتی کورد دیاری کرد.
چوارچێوەی مێژووییی پەیماننامەی سێڤر
بۆ باشتر تێگەیشتن لە دەرەنجامەکانی پەیماننامەی سێڤر، دەبێت سەرەتا ئەو چوارچێوە مێژووییە بپشکنین کە بووە هۆی پێکهاتنی. کۆتایی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20 بە شەپۆلێک لە بزووتنەوە نەتەوەپەروەرەکان لە سەرانسەری ئیمپراتۆریی عوسمانیدا دیار بوو. لە نێو ئەم بزووتنەوانەدا، کوردەکان دەستیان بە کۆبوونەوە لە دەوری ناسنامە و کولتوورە تایبەتەکەیان و ئاواتەکانیان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس کرد.
لەم سەردەمەدا، چەندین کەسایەتیی مێژووییی کورد سەریان هەڵدا و داکۆکییان لە مافەکانی گەلی کورد کرد. ڕۆشنبیر و چالاکوانەکان دەستیان بە بەڵگەدارکردن و بەرەوپێشبردنی کولتوور و میراتی کورد کرد و بناغەیەکیان بۆ بزووتنەوەی نوێی نەتەوەپەروەریی کورد دانا. کاریگەریی جەنگی جیهانیی یەکەم زیاتر خێرایی بە ئەم ئاواتانە بەخشی. شکستەکەی ئیمپراتۆریی عوسمانی دەرگای بۆ گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکان کردەوە بۆ ئەوەی داوای خۆبەڕێوەبردن بکەن.
ناوەڕۆکی پەیماننامەی سێڤر
پەیماننامەی سێڤر، بەشێک لە کۆمەڵێکی فراوانتری ڕێککەوتنەکان کە بە «ئاشتیی پاریس» ناسراون، ئامانجی هەم هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریی عوسمانی و هەم دووبارە دیاریکردنەوەی سنوورە نیشتمانییەکان بوو لەسەر بنەمای هێڵە نەتەوەییەکان. لە نێو بڕگەکانی پەیماننامەکەدا، بەڵێنی خۆبەڕێوەبردن بە گەلی کورد درابوو، مەرجێک کە هەم هیوای هێنا و هەم گومان.
پەیماننامەکە ناوچەیەکی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد دیاری کرد.
داوای ڕاپرسییەکی گشتیی کرد بۆ هەڵسەنگاندنی ویستی گەلی کورد دەربارەی ئاواتە سیاسییەکانیان.
جەختی لە پێویستیی پاراستنی کولتوور و زمانی کوردی کردەوە.
ئەم دانپێدانانە سەرەتاییە بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد بێپێشینە بوو. ئاواتەکانی نەتەوەپەروەرە کوردەکانی بەهێز کرد. بەڵام هەرچەندە پەیماننامەکە ئەگەری دەوڵەتبوونی پێشکەش کرد، جێبەجێکردنی پڕ بوو لە ئاڵنگاری.
پاشەکشەکانی دوای پەیماننامەکە
پێش ئەوەی پەیماننامەی سێڤر بتوانرێت جێبەجێ بکرێت، ڕاستییە جیۆسیاسییەکان بە شێوەیەکی توند گۆڕان. سەرهەڵدانی دەوڵەت-نەتەوە نوێیەکان و دووبارە کێشانەوەی سنوورەکان دوای دەرەنجامە کارەساتبارەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم بوونە هۆی لاوازکردنی پەیماننامەکە. جەنگی سەربەخۆیی تورکیا بە سەرکردایەتی مستەفا کەمال ئەتاتورک دژایەتیی بڕگەکانی پەیماننامەکەی کرد. ئەو لەبری ئەوە داکۆکیی لە دەوڵەتێکی یەکگرتووی تورکی کرد کە خاکە پێشووەکانی عوسمانی، لەوانە کوردستان، بگرێتەوە.
ئەم گەرموگوڕییە نەتەوەپەروەرییە لە نێو دانیشتووانی تورکدا بە وردەوردە سێبەری بەسەر دۆخە سەختەکەی کورددا خست. ڕێڕەوی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیی بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی. کاتێک تورکیا لە 1923دا وەک کۆمار سەری هەڵدا، پەیماننامەی سێڤر لە کرداردا کەوتە لەکار. پەیماننامەی لۆزان جێگەی گرتەوە کە دانی بە ئاواتەکانی کورددا نەنا.
کاریگەری لە ناسنامەی کورد و دیپلۆماسی
شکستهێنانی پەیماننامەی سێڤر کاریگەرییەکی قووڵی لە گەلی کورد و ناسنامەکەیان بەجێ هێشت. هیوای دەوڵەتبوونی پووچەڵ کردەوە و زەمینەی بۆ چەندین دەیەی ناکۆکی و ململانێی سیاسی لە ناوچەکەدا ڕەخساند. کوردەکان خۆیان لە نێوان دەوڵەت-نەتەوە تازەسەرهەڵداوەکاندا گیرۆدە بینی، بە تایبەتی تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا، کە هەریەکەیان ئامادە نەبوون ئەو خۆبەڕێوەبردنە بە کورد بدەن کە بەڵێنیان پێ درابوو.
لە وەڵامی ئەم ئاڵنگارییانەدا، کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و چالاکوانان بە چالاکی بەدوای ڕێگای نوێدا گەڕان بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد. لە دەیەی 1920ەوە تا سەردەمی نوێ، چەندین بزووتنەوەی مێژوویی و دیپلۆماسیی کورد هەوڵیان دا هۆشیاری دەربارەی دۆخە سەختەکەی کورد لە ئاستی نیشتمانی و نێودەوڵەتیدا بەرز بکەنەوە.
سەرهەڵدانی نەتەوەپەروەریی کورد
سەردەمی نێوان دوو جەنگەکە خێرایی بە بیرۆکەی نەتەوەپەروەریی کورد بەخشی. چەندین گرووپ پێک هاتن، لەوانە یەکەم حیزبە سیاسییەکانی کورد، وەک حیزبی خۆیبوون (ڕاپەڕین) لە 1927دا. هەرچەندە تەمەنیان کورت بوو، ئەم بزووتنەوانە ڕۆڵێکی سەرەکییان لە شێوەگرتنی ناسنامەی نەتەوەیی کورددا گێڕا. بناغەیان بۆ ئاواتەکانی داهاتوو دانا.
لە درێژایی سەدەی 20دا، گەلی کورد ڕووبەڕووی سەرکوتی زیاتر و سیاسەتەکانی توانەوەی ناسنامە بووەوە. ئەمە بووە هۆی پەرەسەندنی بزووتنەوە چەکدارەکان وەک کاردانەوە. پەکەکە (پارتی کرێکارانی کوردستان) کە لە 1978دا دامەزرا، وەک هێزێکی گرنگ لە خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورددا سەری هەڵدا و جەنگی گەریلا دژ بە دەوڵەتی تورکیا پەیڕەو دەکرد.
پەیماننامەی سێڤر لە بیری سیاسیی نوێی کورددا
پەیماننامەی سێڤر هەروا بەقووڵی لە گفتوگۆی سیاسیی نوێی کورددا دەنگ دەداتەوە. هێمای ئاواتەکانی چەندین نەوەیە کە تامەزرۆی دانپێدانان و مافی دیاریکردنی چارەنووسن. ئەو ئایدیاڵانەی پەیماننامەکە لەخۆی گرتوون ئیلهامیان بە زۆر کەسایەتیی مێژووییی کورد بەخشیوە کە ئەمڕۆ ئاڵای داکۆکی لە مافەکانی کورد هەڵدەگرن.
لە ماوەی ساڵەکاندا، زۆر سەرکردە و ڕۆشنبیری کورد لە هەوڵەکانی داکۆکیکردنیاندا ئاماژەیان بە پەیماننامەکە کردووە. ئەوان دەڵێن ئەو بڕگە سەرەتاییانەی بەڵێنیان بە کورد درابوو، هەرگیز جێبەجێ نەکراون. بۆیە خەباتی کورد بۆ سەروەری بەردەوامیی ئەو ئاواتانەیە کە لە 1920دا خرابونە ڕوو.
بزووتنەوەکانی گواستنەوە و دیپلۆماسی لە سەدەی 21دا
هەزارەی نوێ ئاڵۆزیی زیاتری بۆ ئاواتەکانی کورد هێناوە. ململانێی بەردەوامی سووریا شاهیدی سەرهەڵدانی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناوچەی ڕۆژئاوادا بووە. ئەمە سنوورە نەریتییەکانی دەوڵەت-نەتەوەی زیاتر خستووەتە بەردەم ئاڵنگاری. تێڕوانینە جیهانییەکان بۆ خەباتی کورد گۆڕاون و کوردەکان سەرنجی نێودەوڵەتییان بەدەست هێناوە، بە تایبەتی لە کاتی شەڕ دژ بە داعشدا.
لە ماوەی ململانێ نوێیەکاندا، کەسایەتییە گشتییە کوردەکان، لەوانە سەرکردە سەربازییەکان و سیاسەتمەدار و چالاکوانان، وەک بەشداربووی گرنگی دیپلۆماسیی کورد سەریان هەڵداوە. دەنگەکانیان ویستی چارەسەرێکی ئاشتیانە بۆ پرسی کورد دەنگ دەدەنەوە. ڕێڕەوە دیپلۆماسییەکان لە پێش خەباتی چەکدار دادەنێن. ئەمە زۆر گرنگە چونکە هۆشیاریی جیهانی دەربارەی کولتوور و میراتی کورد فراوان بووە. هاوسۆزی و پاڵپشتی بۆ پرسەکەیان پەرە پێ دەدات.
ڕۆڵی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە مافەکانی کورددا
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەندێک جار ڕۆڵێکی دژبەیەکی لە پاڵپشتیکردنی بزووتنەوە کوردییەکاندا گێڕاوە. دەستێوەردانەکان دژ بە سەرکوت هەندێک جار دەنگی کەسایەتییە گشتییە کوردەکانیان لە سیاسەتی جیهاندا بەرز کردووەتەوە. بەڵام نەبوونی پاڵپشتیی یەکگرتوو زۆرجار چارەنووسی گەلی کوردی خستووەتە دەستی نەتەوە بەهێزەکان. ئەمە هەندێک جار دەبێتە هۆی خیانەت یان دانوستانەوە لەسەر ڕێککەوتنەکانی پێشوو.
لە ناوچەکانی وەک ڕۆژئاوادا، کوردەکان هەوڵیان داوە ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەر دروست بکەن کە جەخت لە دیموکراسی و فرەیی دەکاتەوە. ئەم بەڕێوەبەرایەتییە لە سەرانسەری جیهاندا ستایشی بۆ کۆ کراوەتەوە. پیشان دەدات کە کۆمەڵگەیەکی بەڕاستی دیموکراتی چۆن دەکرێت بێت. لە ئەنجامدا، حەز بە چارەسەرکردنی ئەو بەڵێنە جێبەجێنەکراوانەی لە پەیماننامەی سێڤردا هاتوون، دووبارە زیندوو بووەتەوە. ئەمە ئەگەرێک بۆ گفتوگۆ لەسەر مافەکانی کورد وەک هاندەری چارەسەری ئاشتیانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دروست دەکات.
میراتێک لە خۆڕاگری و هیوا
پەیماننامەی سێڤر هەر هێمای خۆڕاگریی گەلی کوردە. سەرەڕای ئەو پاشەکشەیەی لە بەرامبەر سنوورە نیشتمانییە نوێیەکان و هەوڵەکانی دەوڵەتسازی نوێنەرایەتیی دەکرد، هەروا ئیلهام بە داکۆکیکردن لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی دەبەخشێت. هیوا بەوەی ڕۆژێک ئەو ئاواتانەی لە 1920دا خرابونە ڕوو بەدی بهێنرێن، لە نێو کورددا بەردەوامە. ئەم هیوایە لە ژیانی سەرکردەکانی ئێستا و شۆڕشگێڕان و هاووڵاتییە ئاساییەکاندا دەنگ دەداتەوە.
کاتێک بەرەو داهاتوو دەڕوانین، گێڕانەوەی خەباتی کورد پەرەی سەندووە. مێژووی کورد هەم تاقیکردنەوە و ناخۆشییەکان تۆمار دەکات و هەم هێز و یەکگرتن و هەوڵی ماندوونەناسی گەلی کورد بۆ دادپەروەری پیشان دەدات. ئەمڕۆ، زیندووبوونەوەی ناسنامەی کولتووری و سیاسی چرایەکی هیوا بۆ نەوەکانی داهاتوو پێشکەش دەکات.
لەم جیهانە جووڵاوەدا، کاتێک دۆخە سەختەکەی کورد هەروا لە چوارچێوەی ناوخۆیی و جیهانیدا پەرە دەسێنێت، گێڕانەوەکەی دەربارەی پەیماننامەی سێڤر هەم لاوازی و هەم هێزی بەڵێنە دراوەکان وەبیر دەهێنێتەوە. جەخت لە گرنگیی ئەمانە دەکاتەوە: گوێگرتن لەو دەنگانەی تامەزرۆی دانپێدانانن، بەرزڕاگرتنی کولتوور و میراتی کورد و دانپێدانان بە شوێنی ڕەوای گێڕانەوەی کورد لە چوارچێوەی فراوانتری مێژووی جیهاندا.
لە کۆتاییدا، گەشتی گەلی کورد هەر چیرۆکی لەدەستدان یان تامەزرۆیی نییە، بەڵکو چیرۆکی ناسنامە و خۆڕاگری و هەوڵی شێلگیرانە بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسیشە. ئەم هەوڵە هەروا ئیلهام دەبەخشێت بە کوردەکان و بە هەموو ئەوانەش کە بۆ مافە سروشتییەکانیان تێکۆشاون.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی سێڤر چی بوو و بۆچی لە مێژووی کورددا گرنگە؟
پەیماننامەی سێڤر کە لە 10ی ئابی 1920دا واژۆ کرا، لە مێژووی کورددا گرنگ بوو چونکە دوای داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانی لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، بەڵێنی خۆبەڕێوەبردن و ئەگەری دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی پێشکەش کرد.
مەرجە سەرەکییەکانی پەیماننامەی سێڤر دەربارەی کورد چی بوون؟
پەیماننامەی سێڤر بڕگەکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد و ڕاپرسییەکی گشتی بۆ هەڵسەنگاندنی ویستی گەلی کورد دەربارەی ئاواتە سیاسییەکانیان و پاراستنی کولتوور و زمانی کوردی لەخۆ گرتبوو.
گۆڕانە جیۆسیاسییەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم چۆن کاریگەرییان لە جێبەجێکردنی پەیماننامەی سێڤر کرد؟
گۆڕانە جیۆسیاسییەکان، بە تایبەتی سەرهەڵدانی دەوڵەت-نەتەوە نوێیەکان و جەنگی سەربەخۆیی تورکیا، پەیماننامەی سێڤریان لاواز کرد. ئەمە بووە هۆی ئەوەی پەیماننامەی لۆزان لە 1923دا جێگەی بگرێتەوە، کە دانی بە ئاواتەکانی کورددا نەنا.
پەیماننامەی سێڤر چ کاریگەرییەکی لە ناسنامە و بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد کرد؟
شکستهێنانی پەیماننامەی سێڤر کاریگەرییەکی بەرچاوی لە ناسنامە و بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد کرد. بووە هۆی چەندین دەیەی سەرکوت و ململانێ، کاتێک کوردەکان داوای خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانیان لە دەوڵەت-نەتەوەکانی وەک تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا دەکرد.
میراتی پەیماننامەی سێڤر چۆن هەروا کاریگەری لە بیری سیاسیی نوێی کورد دەکات؟
پەیماننامەی سێڤر هەر هێمای خۆڕاگریی کورد و ئاواتەکەیان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسە. سەرکردە و چالاکوانە هاوچەرخەکانی کورد لە خەباتە بەردەوامەکەیان بۆ ماف و دانپێداناندا ئاماژە بە بەڵێنە جێبەجێنەکراوەکانی دەکەن.