پوختە
ئەو پەیماننامەی سیڤرە لە 1920دا هیوای سەربەخۆییی بە کوردان بەخشی، بەڵام لە کۆتاییدا ڕاستییە جیۆسیاسییەکان و پەیماننامەکانی دواتر، وەک لۆزان لە 1923دا، تێکیان دا. سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکان، کولتوور و ناسنامەی کوردی بەردەوام بوون و بزووتنەوە بەردەوامەکانیش بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان هەوڵ دەدەن. لێکەوتەکانی پەیماننامەکە ئەمڕۆش دەنگ دەدەنەوە و کاریگەرییان لەسەر ئاواتەکانی کورد و هەوڵەکەیان بۆ یەکێتی لە دیمەنی سیاسیی نوێدا هەیە.
ناوەڕۆک
- ڕۆڵی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
- کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان لە خەبات بۆ دانپێداناندا
لێکەوتە هاوچەرخەکانی پەیماننامەی سیڤر
- بزووتنەوە کوردییەکانی ئێستا: بانگێک بۆ یەکێتی
تیشکێکی هیوا: ئاواتەکانی کورد لە گۆڕەپانی جیهانیدا
داهاتووی ئاواتەکانی کورد: گەشتێک کە هێشتا کۆتایی نەهاتووە
- لە پەیماننامەی سیڤردا چ بەڵێنە سەرەکییەک بە گەلی کورد درا؟
- لێکەوتەکانی پەیماننامەی سیڤر چۆن کاریگەرییان لەسەر ئاواتەکانی کورد دانا؟
- پەیماننامەی سیڤر چ کاریگەرییەکی کولتووریی لەسەر ناسنامەی کوردی هەبووە؟
پەیماننامەی سیڤر، کە لە 10ی ئابی 1920دا واژۆ کرا، ساتێکی چارەنووسساز بوو لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و ترووسکاییەکی هیوای بۆ ئاواتەکانی کورد پێشکەش کرد. ئەم ڕێککەوتنە بەشێک بوو لە پرۆسەیەکی فراوانتر بۆ دابەشکردنەوەی ئەو خاکانەی پێشتر لە دەستی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا بوون. هەرچەند بەڵێنی ئەگەری دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دا، ڕاستییەکانی دیمەنی جیۆسیاسی دەستیان تێوەردا و بۆ چەندین دەیەی دواتر ڕەوتی مێژووی کوردیان داڕشت.
پاشخانەی پەیماننامەی سیڤر
پەیماننامەی سیڤر لە سەردەمێکی ئاژاوەی گەورەدا داڕێژرا. ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی هەڵدەوەشایەوە و زلهێزە هاوپەیمانەکان هەوڵیان دەدا سنووری نوێ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دابنێن. گەلی کورد، گرووپە ئەتنیکییە بڵاوەکان بەسەر تورکیا و عێراق و ئێران و سووریادا، پەیماننامەکەیان بە دەرفەتێک بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس دەبینی، دوای چەندین سەدەی سەرکوت. کۆمەڵەی گەلان دان بە دۆخە سەختەکەی کوردان و داواکارییەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردندا نا و ئاواتی هەبوونی نیشتمانێکی پێ بەخشین.
بەڵێنە دراو و شکێنراوەکان
لە نێو ماددە زۆرەکانی پەیماننامەی سیڤردا، ماددەی 62 بە تایبەتی بۆ گەلی کورد دیار بوو. بەڵێنی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دەدا. ئاواتەکانی گەلی کورد لەم پەیماننامەیەدا بە ڕوونی دەربڕان. بەڵام سیاسەتی نێودەوڵەتی و ڕاستییە دەستبەجێکانی دوای جەنگ، زوو ناکۆک بوون لەگەڵ ئەم بەڵێنانە. دوای واژۆکردنی پەیماننامەکە، سنوورە نەتەوەییەکان بوون بە جێی ناکۆکیی سیاسی و هێزی نوێیان هێنایە ئاراوە کە کەمتر لەگەڵ سەربەخۆییی کوردی هاوسۆز بوون.
ڕۆڵی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
نابێت ئەو ئاستەنگانە کەم بنرخێندرێن کە گەلی کورد دوای سیڤر ڕووبەڕوویان بووەوە. هیواکانیان بە بزووتنەوە مێژووییە جیاوازەکانی کورد و دیپلۆماسی بەستبووەوە، کە بە زیرەکی ئامانجیان مسۆگەرکردنی دانپێدانانی نێودەوڵەتی بوو. کەسایەتییەکانی وەک شێخ مەحموودی بەرزنجی سەریان هەڵدا و پشتگیرییان لە نێو خەڵکی کورددا ورووژاند. سەرەڕای هەوڵەکانیان، پەیماننامەکانی دواتر، بە تایبەتی پەیماننامەی لۆزان لە 1923دا، هەموو مسۆگەرکردنەکانی پێشووی سیڤریان هەڵوەشاندەوە. پەیماننامەی لۆزان، بەبێ دانپێدانان بە مافەکانی کورد، سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داڕشتەوە و پەرتبوونی کوردستانی پتەو کرد.
خۆڕاگریی کولتووریی گەلی کورد
تەنانەت لە بەرامبەر ناخۆشییەکاندا، خۆڕاگریی کولتوور و ناسنامەی کوردی بەهێز ماوەتەوە. کولتووری کوردی، کە بە نەریتە زارەکییەکان و فۆلکلۆر دەوڵەمەندە، تێکەڵەیەکی فرەڕەنگ لە زمان و مۆسیقا و دابونەریت لە خۆ دەگرێت کە میراتە تایبەتەکەیان دەنوێنێت. تاسەی سەربەخۆیی پاڵنەرێکی بەهێز بووە بۆ پاراستنی کولتوور و میراتی کوردستان، کاتێک هەر نەوەیەک بەردەوام چیرۆک و نەریتەکان دەگوازێتەوە بۆ نەوەی دواتر.
کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان لە خەبات بۆ دانپێداناندا
بە درێژایی ساڵان، چەندین کەسایەتیی مێژووییی کورد وەک هێمای بەرەنگاری سەریان هەڵداوە. کەسانی وەک ئەحمەدی خانی لە سەدەی 17دا، لەگەڵ داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد لە ڕێگەی ئەدەبەوە، ئیلهامیان بە نەوەکانی دواتریش بەخشی بۆ داوای خۆبەڕێوەبردن. لە سەردەمی نوێتردا، کەسانی وەک عەبدوڵڵا ئۆجەلان ڕۆڵی گرنگیان لە داکۆکیکردن لە مافەکانی کورددا گێڕاوە، تەنانەت لە نێو ناکۆکی و ململانێدا. هەوڵەکانیان خەباتە بەردەوامەکە بۆ دانپێدانان و ڕۆڵی سەرکردایەتی لەناو کۆمەڵگە کوردییەکاندا دەخەنە ڕوو.
لێکەوتە هاوچەرخەکانی پەیماننامەی سیڤر
لێکەوتەکانی پەیماننامەی سیڤر بەردەوام لە جیۆسیاسەتی هاوچەرخ و ئاواتەکانی کورددا دەنگ دەدەنەوە. ئەو خیانەتانەی دواتر ڕووبەڕوویان بوونەوە، نائومێدیی گەلی کوردیان لە زلهێزە نێودەوڵەتییەکان قووڵتر کردووەتەوە و پەیوەندییەکەیان لەگەڵ دامەزراوە دەوڵەتییەکانی تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا ئاڵۆزتر کردووە. بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکانی ئێستا زۆرجار ئاماژە بە شکستەکانی پەیماننامەی سیڤر دەکەن و وەک خاڵێکی کۆکردنەوەی هێز بۆ داواکارییە هاوچەرخەکانی خۆبەڕێوەبردن و ماف بەکاریان دەهێنن.
بزووتنەوە کوردییەکانی ئێستا: بانگێک بۆ یەکێتی
بە لەبەرچاوگرتنی پێشهاتەکانی ئەم دواییە، ئەمڕۆ بزووتنەوە مێژووییە جیاوازەکانی کورد و هەوڵە دیپلۆماسییەکان بەڕێوە دەچن و ئامانجیان یەکێتیی زیاترە لە نێوان گرووپە کوردییەکانی سەرانسەری ناوچەکەدا. پارتە سیاسییەکان زیاتر ئاگاداری پێویستیی کارکردنی پێکەوەن بۆ پێشخستنی دۆزی کورد لە نێو هەستە دژبەرانە نەتەوەخوازەکاندا. هەوڵدان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس زیاترە لە بزووتنەوەیەکی سیاسی؛ تاسەیەکی بەکۆمەڵە بۆ ڕێزگرتن و دانپێدانان بە کولتوور و زمان و مافەکانیان.
تیشکێکی هیوا: ئاواتەکانی کورد لە گۆڕەپانی جیهانیدا
لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، ئاواتەکانی کورد تا ڕادەیەک هێزیان وەرگرتووە، بە تایبەتی لە چوارچێوەی جەنگ دژی داعشدا. ئەو ئازایەتییەی هێزە کوردییەکان لە شەڕدا نیشانیان داوە، سەرنجی جیهانیی ڕاکێشاوە و گێڕانەوەکەیانی بەهێز کردووە و هەوڵەکەیان بۆ دانپێدانان خستووەتە ڕوو. زلهێزە جیهانییەکان ئاگادار دەبنەوە کە دانیشتووانێکی بەهێزی کورد دەتوانێت بە شێوەیەکی ئەرێنی بەشداری لە سەقامگیریی ناوچەکەدا بکات و کۆمەڵێکی نوێی بکەری سیاسی بۆ دیمەنێک پێشکەش بکات کە لە مێژوودا ناسەقامگیر بووە.
داهاتووی ئاواتەکانی کورد: گەشتێک کە هێشتا کۆتایی نەهاتووە
کە بیر لە لێکەوتەکانی پەیماننامەی سیڤر بۆ گەلی کورد دەکەینەوە، ڕوون دەبێتەوە کە ئاواتەکانیان بۆ دەوڵەتبوون و خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان، ئەمڕۆش هەر ئەوەندە گرنگن وەک زیاتر لە سەدەیەک لەمەوبەر. بە شێلگیری و خۆڕاگری، گەلی کورد بەردەوام داکۆکی لە مێژوو و کولتوور و میراتی کوردی دەکات و هیوای بە داهاتوویەکە کە دان بە مافەکانیاندا بنێت.
پرسیارەکان هەر ماون: ئایا وانەکانی مێژوو گەلی کورد بەرەو داهاتوویەکی گشتگیرتر و بەهێزکەرتر دەبەن؟ یان جارێکی تر دەکەونە نێو ئاگرە دوولایەنەکەی مانۆڕی سیاسی؟ کە گەلی کورد بەناو دیمەنێکی ئاڵۆزی هاوپەیمانی و دوژمنایەتیدا ڕێگای خۆی دەبڕێت، لەبەردەم داڕشتنەوەی ناسنامەی خۆیدا وەستاوە؛ ڕێز لەو کەسایەتییە گشتییە کوردانە دەگرێت کە بە درێژایی مێژوو بێوچان بۆ مافەکانیان خەباتیان کردووە و ڕێگایەک بەرەو ئەو دانپێدانانە دروست دەکات کە ماوەیەکی درێژ بەدوایدا گەڕاوە.
لە کۆتاییدا، گەشت بۆ خۆبەڕێوەبردنی کوردی هەوڵێکی فراوانتری مرۆیی بۆ دادپەروەری و دانپێدانان دەنوێنێت و بیرمان دەخاتەوە کە دەبێت، لەگەڵ گوێگرتن لە گێڕانەوەکانی کۆمەڵگە سەرکوتکراوەکان، هەنگاویش لەسەر بنەمایان هەڵبگیرێت.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی سیڤر چی بوو؟
پەیماننامەی سیڤر لە 10ی ئابی 1920دا وەک بەشێک لە دابەشکردنەوەی خاکەکان دوای جەنگی جیهانیی یەکەم واژۆ کرا و لە نێو هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا بەڵێنی ئەگەری دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دا.
لە پەیماننامەی سیڤردا چ بەڵێنە سەرەکییەک بە گەلی کورد درا؟
پەیماننامەکە ماددەی 62ی لە خۆ دەگرت کە بەڵێنی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دەدا و ئاواتەکانی گەلی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس دەنوێنا.
لێکەوتەکانی پەیماننامەی سیڤر چۆن کاریگەرییان لەسەر ئاواتەکانی کورد دانا؟
دوای سیڤر، سیاسەتی نێودەوڵەتی و واژۆکردنی پەیماننامەی لۆزان لە 1923دا مسۆگەرکردنەکانی پێشووی مافەکانی کوردیان هەڵوەشاندەوە و بوونە هۆی پەرتبوون و نائومێدیی زیاتر لە نێو گەلی کورددا.
پەیماننامەی سیڤر چ کاریگەرییەکی کولتووریی لەسەر ناسنامەی کوردی هەبووە؟
سەرەڕای ئاستەنگە مێژووییەکان، کولتوور و ناسنامەی کوردی خۆڕاگر ماونەتەوە؛ جەختێکی بەهێز لە پاراستنی میراتەکەیان لە ڕێگەی نەریتە زارەکییەکان و فۆلکلۆر و هەوڵدانی بەکۆمەڵ بۆ خۆبەڕێوەبردن دەکەنەوە.
بزووتنەوە کوردییەکانی ئێستا چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو ئاستەنگانە دەکەن کە لە پەیماننامەی سیڤرەوە ڕووبەڕوویان بوونەتەوە؟
بزووتنەوە نوێیەکانی کورد جەخت لە یەکێتیی زیاتر لە نێوان گرووپە کوردییەکان دەکەنەوە و داوای خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان بە مافەکانیان دەکەن؛ زۆرجار شکستە مێژووییەکانی پەیماننامەی سیڤر وەک خاڵی سەرەکیی داواکارییەکانیان دەخەنە ڕوو.