ئەمڕۆ بەروارێکی پڕواتا لە تۆمارەکانی مێژووی کورد دەنوێنێت؛ ڕۆژێک کە دوو ڕەهەندی ئەزموونی کورد کۆ دەکاتەوە: قووڵاییی ئازاری مرۆیی و بەرزیی ناساندنی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی. لە 5ی نیساندا، گەلی کورد ساڵڕۆژی بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان یاد دەکاتەوە؛ بڕیارێکی چارەنووسساز لە 1991دا کە ڕێڕەوی خەباتی بۆ خۆبەڕێوەبردن و مانەوە بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی. کاتێک لە 2026دا لەم بەروارە ورد دەبینەوە، دەنگدانەوەکانی ڕابردوو هێشتا لە ئاستەنگ و سەرکەوتنە هاوچەرخەکانی ناوچە کوردییەکانی عێراق و سووریا و ئێران و تورکیادا دەبیسترێن.
تاقیکردنەوەی دژواری 1991: لە ڕاپەڕینەوە بۆ کۆڕەو
بەهاری 1991 بۆ کوردانی باکووری عێراق وەرزێکی هەم هیوا و هەم تۆقین بوو. دوای شکستی هێزەکانی سەددام حوسێن لە جەنگی کەنداودا، ڕاپەڕینێکی گەورەی جەماوەری، کە ناوە کوردییەکەی «ڕاپەڕین»ە، لە 5ی ئازار لە ڕانیە دەستی پێ کرد. شۆڕشەکە وەک ئاگری بەربوویە دەشت بڵاو بووەوە، و شارە گەورەکانی وەک سلێمانی و هەولێر و دواجار کەرکووک لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا کەوتنە ژێر دەسەڵاتی کورد. بۆ ساتێکی کورت، وا دەردەکەوت کە خەونی ڕزگاری لەبەردەستدایە.
بەڵام دۆخەکە بە خێرایی و دڕندانە گۆڕا. ڕژێمی بەعس، کە هێشتا توانای سەربازیی بەرچاوی هەبوو، هێرشێکی پێچەوانەی وێرانکەری دەست پێ کرد. بەهۆی ترسی دووبارەبوونەوەی هێرشە کیمیاییەکانی 1988 لە هەڵەبجە، ملیۆنان کورد ماڵەکانیان بەجێ هێشت لەو ڕووداوەی بە کۆڕەو یان کۆڕەوی مەزن ناسرا. تا سەرەتای نیسانی 1991، نزیکەی دوو ملیۆن کەس بەرەو سنوورە شاخاوییەکانی تورکیا و ئێران هەڵدەهاتن.
تا 5ی نیسانی 1991، دۆخەکە گەیشتبووە ئاستێکی تەقینەوە. سەدان هەزار خێزان لە شاخە سارد و بەستووبەندانەکاندا گیر خواردبوون؛ بێ خواردن و ئاوی پاک و پێداویستیی پزیشکی، ڕووبەڕووی ساردی و باران و بەفر دەبوونەوە. جیهان بە تۆقینەوە سەیری دەکرد کە دیمەنە هەواڵییەکان منداڵانیان نیشان دەدا کە بەهۆی ساردی و ماندووبوونی زۆر دەمرن. کارەساتێکی مرۆیی بە پێوەرێکی بێوێنە بوو کە هەڕەشەی لە خودی بوونی دانیشتووانی کورد لە عێراقدا دەکرد.
بڕیاری 688: شۆڕشێکی دیپلۆماسی
لە وەڵامی ئەم کارەساتە بەردەوامەدا، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە 5ی نیسانی 1991 کۆ بووەوە بۆ پەسەندکردنی بڕیاری 688. ئەم بڕیارە بۆ چەند هۆکارێک مێژوویی بوو. بۆ یەکەم جار، نەتەوە یەکگرتووەکان بە ڕوونی سەرکوتکردنی ناوخۆیی هاووڵاتییانی دەوڵەتێک لەلایەن هەمان دەوڵەتەوە، بە ئاماژەکردنی تایبەت بە دانیشتووانی کورد، بە هەڕەشە بۆ ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە بەستەوە. ئەمە تێڕوانینە نەریتییە وێستفالییەکەی سەروەریی ڕەهای دەوڵەتی تێپەڕاند و جەختی لەوە کردەوە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئەرکی دەستێوەردانی هەیە کاتێک کردەوەکانی حکومەتێک دەبن بە هۆی ئازاری مرۆیی گەورە و ڕەوتی پەنابەران بەسەر سنوورەکاندا.
بڕیاری 688 داوای لە عێراق کرد دەستبەجێ کۆتایی بە سەرکوتکردنەکەی بهێنێت و ڕێگە بدات ڕێکخراوە مرۆییە نێودەوڵەتییەکان دەستبەجێ دەستیان بە هەموو کەسانی پێویست بە یارمەتی بگات. هەرچەندە بڕیارەکە بە ڕوونی مۆڵەتی بەکاربردنی هێزی سەربازیی نەدەدا، پاساوی یاسایی و ئەخلاقیی بۆ «ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی» دابین کرد. ئەم ئۆپەراسیۆنە بە سەرکردایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەریتانیا و فەرەنسا، «پەناگەیەکی ئارام» و «ناوچەیەکی قەدەغەی فڕین» لە باکووری هێڵی پانیی 36 دامەزراند.
ئەم دەستێوەردانە ئەو هێڵەی ڕزگاربوونە بوو کە گەلی کورد پێویستی پێی هەبوو. ڕێگەی بە پەنابەران دا لە شاخەکان دابەزن و لەژێر پاراستنی نێودەوڵەتیدا بگەڕێنەوە شارەکانیان. گرنگتر لەوە، ئەو بۆشایییەی بەهۆی کشانەوەی دەزگای کارگێڕیی عێراق لە پەناگە ئارامەکە پێک هات، ڕێگەی بۆ لەدایکبوونی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) خۆش کرد. هەڵبژاردنەکانی 1992 و گەشەسەندنی دواتری هەولێر و سلێمانی وەک ناوەندی نوێی بازرگانی و کولتوور، هەموویان دەکرێت بگەڕێندرێنەوە بۆ ئەو سەرکەوتنە دیپلۆماسییەی 5ی نیسانی 1991.
5ی نیسان لە چوارچێوەی فراوانتری کورددا
هەرچەندە ڕووداوەکانی 1991 بەشە سەرەکییەکەی بیرەوەریی مێژوویی ئەم بەروارە پێک دەهێنن، 5ی نیسان لە ناوچە کوردییە جیاوازەکاندا واتای دیکەشی هەیە. لە ڕۆژژمێری کولتووریی کورددا، نیسان مانگێکی نوێبوونەوەیە کە دوای ئاهەنگەکانی نەورۆز لە کۆتاییی ئازار دێت. کاتێکە کە زۆرجار باسی «زیندووبوونەوەی کوردی ئازاد» دەکرێت، بە تایبەتی لە چوارچێوەی بزووتنەوە سیاسییەکانی تورکیا و سووریادا.
لە ساڵەکانی ڕابردوودا، 5ی نیسان بووە بە ڕۆژێکی بیرکردنەوە لە ساڵڕۆژی لەدایکبوونی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، ڕابەری زیندانیی پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، کە دەکەوێتە 4ی نیسان. ئاهەنگ و گفتوگۆکان زۆرجار بۆ ڕۆژی دواتر بەردەوام دەبن و تیشک دەخەنە سەر فەلسەفەی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی و ڕۆڵی ئازادیی ژنان لە خەباتی کورددا. لە 2026دا، ئەم گفتوگۆیانە بە تایبەتی پڕواتان، چونکە بزووتنەوەی «Jin, Jiyan, Azadî» (ژن، ژیان، ئازادی) هێشتا کاریگەری لەسەر جووڵە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە.
ڕاستییە هاوچەرخەکان: 5ی نیسانی 2026
ئێستا کە لە 5ی نیسانی 2026دایین، ناوچە کوردییەکان بە دۆخێکی ئاڵۆزی جەنگ و دیپلۆماسیدا تێدەپەڕن. لە کوردستانی ئێران، ڕۆژهەڵات، لێکەوتەکانی ململانێیە بەردەوامەکەی ئێران گرووپە کوردییەکانیان خستووەتە بەر تیشک. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن میلیشیا کوردییەکان مەترسیی هاوپەیمانییە ناوچەییەکان هەڵدەسەنگێنن لەسەر بنەمای ڕابردوویەکی مێژوویی پڕ لە خیانەت؛ بابەتێک کە بۆ چەندین سەدە سێبەری بەسەر مێژووی کورددا کێشاوە.
لە عێراق، لە هەرێمی کوردستان ، ئەمڕۆ هەروەها گیانی پێکەوەژیان بەدی دەکرێت. حکومەتی هەرێم ڕۆژانی 5-7ی نیسانی وەک پشووی فەرمیی جەژنی پاسکا بۆ کۆمەڵگەی مەسیحی ڕاگەیاندووە، کە پابەندبوونی هەرێم بە فرەییی ئایینی دەخاتە بەرچاو؛ جیاوازییەکی ڕوون لەگەڵ ئەو توندوتیژییە مەزهەبییەی بەشەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تێک داوە. ئەم لەخۆگرتنە بەردی بناغەی ناسنامە نوێیەکەی کوردە کە لە خۆڵەمێشی 1991 سەری هەڵدا.
لە هەمان کاتدا، لە ڕۆژاوا، باکووری سووریا، خەبات بۆ سەقامگیری بەردەوامە. خۆپیشاندانەکانی قامیشلۆ و شارەکانی دیکە، بەرخۆدانی بەردەوام دژی هەڕەشە دەرەکییەکان و بڕیاری پاراستنی ئەو کارگێڕییە خۆبەڕێوەبەرە دەنوێنن کە لە دەیەی ڕابردوودا دامەزراوە. وانەکانی 5ی نیسانی 1991، واتە ئەوەی سەرنجی نێودەوڵەتی و چوارچێوە یاساییەکان بۆ مانەوە پێویستن، بۆ کوردانی سووریا هێشتا وەک هەمیشە گرنگن.
کۆتایی: میراتی 5ی نیسان
مێژووی گەلی کورد زۆرجار لە ڕوانگەی کارەساتەوە دەگێڕدرێتەوە، بەڵام 5ی نیسان لە کۆتاییدا چیرۆکێکی خۆڕاگرییە. بیرخەرەوەی ئەوەیە کە تەنانەت لە تاریکترین ساتەکانی کۆڕەوی مەزن، گیانی کورد نەشکا. سەرکەوتنە دیپلۆماسییەکەی بڕیاری 688 سەلماندی کە هاوپشتیی جیهانی، هەرچەندە ناتەواو بێت، دەتوانێت دەربڕینی «تەنها شاخەکان هاوڕێمانن» بخاتە ژێر پرسیار.
ئەمڕۆ، کاتێک کورد ئاهەنگ بۆ کولتووری خۆی دەگێڕێت، شین بۆ شەهیدەکانی دەگێڕێت و بە ئاوە مەترسیدارەکانی جیۆپۆلیتیکی سەدەی 21دا تێدەپەڕێت، 5ی نیسان وەک چرایەک دەوەستێت. ڕۆژێکە بۆ ڕێزگرتن لەو ملیۆنانەی لە 1991دا هەڵهاتن و ئەو دیپلۆماتانەی لە هۆڵەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بۆ مافەکانیان خەباتیان کرد. لە هەمووی گرنگتر، ڕۆژێکە بۆ نوێکردنەوەی پابەندیی کورد بە داهاتوویەک کە سەرکوتکردن پێناسەی نەکات، بەڵکو دیموکراسی و فرەیی و داواکاریی بەردەوامی ئازادی پێناسەی بکەن.