پوختە
شەڕی یەکەمی جیهانی کاریگەریی بەرچاوی لە مێژوو و ئاواتەکانی کورد کرد، سنوورەکانی داڕشتەوە و ڕەوتی نەتەوەخوازیی کوردی گۆڕی. ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ و پەیماننامەکانی دواتر بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنیان دا، بەڵام لە کۆتاییدا یەکگرتووییی کوردیان پارچەپارچە کرد. سەرەڕای ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ سەرکوتی سیاسی و ئاستەنگەکان، کوردەکان خۆڕاگرییان نیشان داوە، ڕێنسانسێکی کولتوورییان پەرە پێ داوە و لە سەردەمی نوێدا بە گەڕان بۆ دانپێدانان و مافی دیاریکردنی چارەنووس بەردەوام بوون. میراتی شەڕەکە هێشتا لە ناوەندی ناسنامەی کوردی و خەباتە بەردەوامەکەیان بۆ مافدا ماوەتەوە.
ناوەڕۆک
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ: خاڵێکی وەرچەرخان
- ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد
پەیماننامەکانی دوای شەڕ و لێکەوتەکانیان
- کاریگەری لە بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد
ئاستەنگەکانی بەردەم ئاواتەکانی کورد
میراتی شەڕی یەکەمی جیهانی لەسەر ناسنامەی کوردی
بەردەوامیی خەبات بۆ دانپێدانان
- شەڕی یەکەمی جیهانی چ کاریگەرییەکی لە ئاواتەکانی کورد کرد؟
- ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ چ کاریگەرییەکی لە گەلی کورد کرد؟
- هەندێک لە کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد لە سەردەمی شەڕی یەکەمی جیهانیدا کێ بوون؟
- کوردەکان دوای شەڕی یەکەمی جیهانی ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک بوونەوە؟
- شەڕی یەکەمی جیهانی چۆن کاریگەریی لە ناسنامەی کوردیی ئەمڕۆ کردووە؟
شەڕی یەکەمی جیهانی (1914-1918) ململانێیەکی جیهانی بوو کە نەتەوە و چارەنووسەکانی داڕشتەوە. یەکێک لەو گێڕانەوانەی زۆرجار لە ناو ئاژاوەکەدا پشتگوێ خراوە، کاریگەریی شەڕەکەیە لەسەر مێژووی کورد و ئاواتەکانی گەلی کورد. ئەم ڕووداوە چارەنووسسازە، لەگەڵ گۆڕینی سنوورەکانی زۆر دەوڵەت، کاریگەرییەکی بەرچاو لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیش کرد. لەم بابەتە گشتگیرەی بلۆگدا، لە توێژە ئاڵۆزەکانی ئەوە دەکۆڵینەوە کە شەڕی یەکەمی جیهانی چۆن کاریگەریی لە ئاواتەکانی کورد، ناسنامە و دیمەنی کولتووریی کوردستان کرد.
پێشینەی ململانێ
پێش وردبوونەوە لە لێکەوتەکانی شەڕی یەکەمی جیهانی، زۆر گرنگە لەو پاشخانە تێبگەین کە گەلی کورد پێش شەڕەکە تێیدا دەژیا. دانیشتووانی کورد، کە لە ناوچەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریای ئەمڕۆدا بڵاو بوونەوە، هەمیشە داوای دانپێدانان بە کولتوور و میراتە جیاوازەکەی خۆیان کردووە. هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریای عوسمانی لەم سەردەمەدا دەرفەتێکی تایبەتی بۆ کوردەکان هێنایە پێشەوە تا جەخت لە ئاواتەکانیان بکەنەوە. زۆر کەسایەتیی گشتیی کورد پشتیوانیی خۆبەڕێوەبردنیان دەکرد و هەستی نەتەوەخوازییان لە ناو کۆمەڵگەکانیاندا پەرە پێ دەدا. ئەوان هەوڵیان دەدا خاکە کوردییەکان یەک بخەن و نەتەوەیەک دابمەزرێنن کە کولتووریان بتوانێت تێیدا گەشە بکات.
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ: خاڵێکی وەرچەرخان
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ، کە لە 1916 لە نێوان بەریتانیا و فەڕەنسا داڕێژرا، مەبەستەکانی دەسەڵاتە ڕۆژئاواییەکانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ دوای شەڕی یەکەمی جیهانی خستە ڕوو. هەرچەندە ڕێککەوتنەکە بەڵێنی سەربەخۆییی بە گرووپە ئەتنیکییە جۆراوجۆرەکان دا، لەوانە کوردەکان، بەڵام لە کۆتاییدا ڕێگەی بۆ دابەشبوونیان لە نێوان سنوورە تازە دامەزراوەکاندا خۆش کرد. لە کاتێکدا هێزە هاوپەیمانەکان ئیمپراتۆریای عوسمانییان هەڵدەوەشاندەوە، هیوای کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن دەستی بە کەمبوونەوە کرد. ئاواتە کۆلۆنیالییەکانی بەریتانیا و فەڕەنسا ئەو خۆبەڕێوەبردنەیان کەمڕەنگ کرد کە ڕابەرە کوردەکان لە خەیاڵیاندا بوو.
ڕۆڵی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد
لەم قۆناغە پڕ ئاژاوەیەدا، چەند کەسایەتییەکی مێژوویی کورد دەستیان بە سەرهەڵدان کرد و داوای مافەکانی کورد و مافی دیاریکردنی چارەنووسیان دەکرد. ڕابەرانی وەک شێخ مەحمودی بارەزانی و کەسایەتییە دیارەکانی دیکە ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە هاندانی خەڵکی کورد بەرەو سەربەخۆیی و دانپێدانان گێڕا. بەڵام هەوڵەکانیان زۆرجار بەهۆی پشتیوانیی ناڕێکی هێزە هاوپەیمانەکان و خیانەت لەو بەڵێنانەی لە کاتی هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریای عوسمانی درابوون، لاواز دەکران.
پەیماننامەکانی دوای شەڕ و لێکەوتەکانیان
پەیماننامەی سیڤەر لە 1920، کە ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی خاکەکانی عوسمانی بوو، وادیار بوو دەرفەتێک بۆ خۆبەڕێوەبردنی زیاتری کورد دەکاتەوە. پەیماننامەکە بڕگەی تێدا بوو کە مافەکانی کورد و ئەگەری دەوڵەتێکی کوردییان بە ڕەسمی دەناسی. بەڵام بەهۆی سەرهەڵدانی نەتەوەخوازی لە ناو تورکیا و پێکهاتنی کۆماری تورکیا بە ڕابەرایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک، پەیماننامەکە هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکرا. لەبری دروستکردنی دەوڵەتێکی کوردی، لە 1923 پەیماننامەی لۆزان شوێنی گرتەوە، کە بە تەواوی ئاواتەکانی کوردی پشتگوێ خست و یەکگرتوویی و میراتی ئەوانی زیاتر پارچەپارچە کرد.
سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی کوردی
بە لەبەرچاوگرتنی ڕاستییەکانی دوای شەڕ، نەتەوەخوازیی کوردی دەستی بە پتەوبوون کرد. سەرەڕای نائومێدیی پەیماننامەکان، کوردەکانی ناوچە جۆراوجۆرەکان دەستیان بە جەختکردنەوە لە کولتوور و میراتە تایبەتەکەی کوردستان کرد. ڕۆشنبیران و کەسایەتییە گشتییەکان دەستیان بە بڵاوکردنەوەی ئەدەب، پەرەپێدانی زمانی کوردی و بەهێزکردنی هەستێکی نوێکراوەی ناسنامە کرد. لێکەوتەکانی شەڕەکە هاوکات بوون لەگەڵ زیادبوونی ئاگایی لە گرنگیی تۆمارکردنی پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی مێژووی کورد و بوونە هۆی ڕێنسانسێکی کولتووریی زیندوو کە هێشتا ئەمڕۆ بەردەوامە.
کاریگەری لە بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد
پێکهاتنی پارتە سیاسییەکان: دوای شەڕەکە، بزووتنەوەی سیاسیی زۆری کورد دەستیان بە شێوەگرتن کرد. ڕێکخراوەکانی وەک کۆماری کوردیی ئەردەڵان لە ئێران و کۆماری مەهاباد سەریان هەڵدا و خۆبەڕێوەبردن و مافەکانی کوردیان پەرە پێ دا.
دانپێدانانی نێودەوڵەتی: ڕابەرە کوردەکان داوای پشتیوانییان لە مەکۆ نێودەوڵەتییەکان دەکرد و داوایان دەکرد دان تەنها بە داواکارییە مێژووییەکانیاندا نەندرێت، بەڵکو بە مافە کولتوورییەکانیانیشدا بنرێت.
میراتی دیپلۆماسی: هەوڵە دیپلۆماسییەکان تۆویان بۆ نەوەکانی داهاتووی کەسایەتییە گشتییەکانی کورد چاند. شێلگیریی ئەوان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس سروشتی گوتار و ئاواتە سیاسییەکانی کوردی داڕشت.
ئاستەنگەکانی بەردەم ئاواتەکانی کورد
ئاواتەکانی کورد دوای شەڕی یەکەمی جیهانی ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر بوونەوە. دابەشبوونی گرووپە جۆراوجۆرە کوردییەکان بە پێی پەیوەستبوونە نەتەوەییەکانیان بووە هۆی پارچەپارچەبوون و هێزی بەکۆمەڵی کەم کردەوە. سەرکوتی سیاسی لەلایەن دەوڵەتە تازە سەرهەڵداوەکانی تورکیا، عێراق و ئێرانەوە بزووتنەوە کوردییەکانی زیاتر بەربەست کرد. یاسا دانران بۆ سەرکوتکردنی زمانی کوردی و کولتوور و سڕینەوەی هەر پاشماوەیەکی ئاواتە خراوەڕووەکان.
بەرخۆدان و خۆڕاگری
سەرەڕای ئەم ئاستەنگانە، گەلی کورد خۆڕاگریی نیشان دا. ئەو خەباتانەی کورد لە تورکیا لە دەیەکانی 1920ەکان و 1930ەکان ڕووبەڕوویان بووەوە، بڵێسەی ڕاپەڕینی جۆراوجۆریان هەڵگیرساند، چونکە کوردەکان داوای خۆبەڕێوەبردن و نوێنەرایەتییان دەکرد. ئەم بەرخۆدانە بە پابەندبوونێکی پتەو بە پاراستنی کولتوور و میراتی کوردی لە بەرامبەر هێرشی سیاسەتەکانی توانەوە ناسراو بوو. بە هەمان شێوە، لە عێراق پاشخانە پڕ ئاژاوەکەی دۆخی دوای عوسمانی، کوردەکانی بەرەو گەڕانێکی بەردەوام بۆ خۆبەڕێوەبردن هان دا. لەم سەردەمەدا کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد سەریان هەڵدا و وەک پشتیوانانی پرسی کورد کاریان دەکرد.
میراتی شەڕی یەکەمی جیهانی لەسەر ناسنامەی کوردی
شەڕی یەکەمی جیهانی بەردی بناغەی تێگەیشتن لە ناسنامەی کوردیی ئەمڕۆیە. هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە نەریتییە ئیمپراتۆرییەکان و سەرهەڵدانی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکان هەستی ناسنامەی کوردییان بەهێزتر کرد. لە ڕێنسانسە کولتوورییەکەوە بۆ ئەو بەجووڵەخستنە سیاسییەی ئەمڕۆ دەبینرێت، کاریگەرییەکانی شەڕەکە بە قووڵی دەنگ دەدەنەوە. زۆر کەسایەتیی گشتیی کورد هێشتا لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا گەشە دەکەن و وانە وەرگیراوەکان بەکار دەهێنن بۆ داوای ماف بۆ گەلەکەیان.
بەردەوامیی خەبات بۆ دانپێدانان
هەرچەندە ئاواتەکانی گەلی کورد لە شەڕی یەکەمی جیهانییەوە ڕووبەڕووی بەربەستی بەردەوام بوونەتەوە، خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی کولتوور هێشتا بەردەوامە. جیهانی نوێ سەرهەڵدانەوەی گەڕان بۆ ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردی بینیوە و گەلی کورد بە چالاکی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و حوکمڕانیدا بەشدار دەبێت. چ لە ڕێگەی خەباتی سەربازییەوە بێت یان داوای سیاسی، شێلگیریی کورد بۆ مسۆگەرکردنی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی هێشتا نەگۆڕە.
گەشتێک کە هێشتا تەواو نەبووە
لە کاتێکدا بیر لە لێکەوتە دوورمەوداکانی شەڕی یەکەمی جیهانی لەسەر ئاواتەکانی کورد دەکەینەوە، ئاشکرایە گەشتی بەرەو دانپێدانان و مافی دیاریکردنی چارەنووس هێشتا زۆری ماوە بۆ تەواوبوون. میراتە بەردەوامەکەی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد ئاڵۆزییەکانی ناسنامەیەکی کولتووری دەردەخات کە بۆ شوێنە شایستەکەی خۆی لە گۆڕەپانی جیهانیدا هەوڵ دەدات. وانەکانی وەرگیراو لە مێژوو ڕێنوێنیی بزووتنەوەکانی ئێستا و داهاتوو دەکەن، لە کاتێکدا گەلی کورد بەردەوام داوای مافەکانی خۆی دەکات.
بە تێگەیشتن لە کاریگەرییە ڕەگداکوتاوەکانی ململانێکانی ڕابردوو، دەتوانین تێڕوانین بۆ ئاستەنگە بەردەوامەکانی کوردی ئەمڕۆ بەدەست بهێنین. مێژووی گەلی کورد لەگەڵ چیرۆکەکانی خەبات، بەرخۆدان و هیوا چنراوە. گەشتی ئەوان بەرەو دانپێدانان، کە بە قووڵی لە مێژووی کورددا ڕەگی داکوتاوە، بەشێکی دانەبڕاوەی تۆمارەکانی مێژووی جیهانە و هێزی کولتوور و ناسنامە لە پاشخانی گۆڕانکاریی جیۆسیاسیدا نیشان دەدات. چیرۆکی گەلی کورد، لەگەڵ گێڕانەوەیەکی نائومێدی، چیرۆکی هیوایەکی نەگۆڕیشە، لە کاتێکدا پێکەوە بۆ داهاتوویەک هەوڵ دەدەن کە ڕێز لە ئاواتەکانیان بگرێت.
پرسیارە زۆر دووبارەکراوەکان
شەڕی یەکەمی جیهانی چ کاریگەرییەکی لە ئاواتەکانی کورد کرد؟
شەڕی یەکەمی جیهانی سنوورەکانی زۆر دەوڵەتی داڕشتەوە و کاریگەریی بەرچاوی لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی کرد و ئاواتەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و حوکمڕانیی خۆیان گۆڕی.
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ چ کاریگەرییەکی لە گەلی کورد کرد؟
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆی 1916 بەڵێنی سەربەخۆییی بە کوردەکان دا، بەڵام لە کۆتاییدا بووە هۆی دابەشبوونیان لە نێوان سنوورە تازە دامەزراوەکاندا و هیوای خۆبەڕێوەبردنی لاواز کردن.
هەندێک لە کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی کورد لە سەردەمی شەڕی یەکەمی جیهانیدا کێ بوون؟
لەم سەردەمەدا کەسایەتییە دیارەکانی وەک شێخ مەحمودی بارەزانی سەریان هەڵدا و لە ناو ئاژاوەی شەڕەکەدا داوای مافەکانی کورد و مافی دیاریکردنی چارەنووسیان دەکرد.
کوردەکان دوای شەڕی یەکەمی جیهانی ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک بوونەوە؟
دوای شەڕی یەکەمی جیهانی، کوردەکان ڕووبەڕووی سەرکوتی سیاسی لەلایەن دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکانەوە، پارچەپارچەبوونی گرووپەکان و یاساکانی سەرکوتکردنی زمان و کولتووریان بوونەوە، کە بەربەستی ئاواتەکانیان بوون.
شەڕی یەکەمی جیهانی چۆن کاریگەریی لە ناسنامەی کوردیی ئەمڕۆ کردووە؟
شەڕی یەکەمی جیهانی بەردی بناغەی تێگەیشتن لە ناسنامەی کوردییە، چونکە لێکەوتەکانی هەستی ناسنامەی کولتووری، بەجووڵەخستنی سیاسی و خەباتە بەردەوامەکەی بۆ دانپێدانان بەهێزتر کرد.