ئەو جەنگە ناوخۆییەی سووریا، کە لە 2011دا هەڵگیرسا، ئاڵۆزییەکی گەورەی لە دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسیی وڵاتەکەدا دروست کردووە. لە نێو ئەو گرووپە نەتەوەییە جیاوازانەی کاریگەرییان لێ وەرگرتووە، کۆمەڵگەکانی کورد بەرچاویانە و هەم ئاستەنگ و هەم گۆڕانکارییان ئەزموون کردووە. ئەم وتارە بە وردی لە ئاڵۆزییەکانی جەنگی ناوخۆی سووریا و کاریگەریی قووڵی لەسەر مێژوو و کولتووری کورد و سەرهەڵدانی کەسایەتییە دیارەکانی کورد دەکۆڵێتەوە.
پاشخانی جەنگی ناوخۆی سووریا
جەنگی ناوخۆی سووریا لە تێکەڵەی ناڕەزاییی سیاسی، کێشە ئابوورییەکان و داواکاریی چاکسازیی دیموکراتییەوە سەرچاوەی گرت. کاتێک خۆپیشاندان دژی ڕژێمە دەسەڵاتخوازەکەی بەشار ئەسەد دەستی پێ کرد، دۆخەکە بە خێرایی گەشەی کرد بۆ شەڕێکی تەواو. تا ساڵی سێیەمی جەنگ، کوردانی سووریا خۆیان لەسەر دووڕێیانێکدا بینییەوە؛ لەگەڵ خەباتێکی مێژوویی بۆ خۆبەڕێوەبردن و دەرفەتی بەدەستهێنانی دانپێدانان و مافی زیاتر لە وڵاتێکی شەڕلێدراودا مامەڵەیان دەکرد.
چوارچێوەی مێژوویی کورد
تێگەیشتن لە کاریگەریی جەنگی ناوخۆی سووریا لەسەر کورد پێویستی بە گەڕانەوە بۆ مێژووی کورد هەیە. بۆ چەندین سەدە، کورد گرووپێکی پەراوێزخراو بووە کە بەسەر تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا دابەش بووە. کۆمەڵگەکانی کورد لە سووریا لە مێژە هەوڵیان بۆ دانپێدانان بە ماف و ناسنامەیان داوە لە ناو دەوڵەتێکدا کە زۆرجار زمان و کولتوور و نوێنەرایەتیی سیاسیی ئەوانی سەرکوت کردووە.
پەراوێزخستنی مێژوویی: حکومەتی سووریا سیاسەتگەلێکی جێبەجێ کرد کە ئامانجی بەعەرەبکردن بوو و بڵێسەی ناڕەزایی لە نێو دانیشتووانی کورددا بەهێزتر کرد.
سەرکوتی کولتووری: دەستی کورد بە پەروەردە بە زمانی دایکیی خۆیان سنووردار دەگەیشت و ڕووبەڕووی هەڵاواردنی سیستەماتیک بوونەوە.
سەرهەڵدانی بەرخۆدان: بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی دەیان ساڵ دەگەڕێنەوە و هەوڵدانی بەردەوامیان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن دەنوێنن.
کۆمەڵگەکانی کورد لە سووریا لە کاتی جەنگی ناوخۆدا
لەگەڵ پەرەسەندنی جەنگی ناوخۆی سووریا، گرووپە کوردییەکان ڕۆڵی سەرەکییان لە شەڕەکەدا گێڕا. بە پێچەوانەی زۆر گرووپی نەتەوەیی دیکە، کورد دەرفەتەکەی قۆستەوە بۆ پێکهێنانی ناوچەیەکی نیمچە خۆبەڕێوەبەر لە باکووری سووریا کە بە ڕۆژئاوا ناسرا. ئەم ناوچەیە هەم ڕێگەی بە خۆحوکمڕانی دا و هەم پەناگەیەکی بۆ خێزانە ئاوارەکان و ئەو کەسانە دابین کرد کە کاریگەریی توندوتیژیی بەردەوامیان لێ وەرگرتبوو. لە ئەنجامدا، ڕۆژئاوا بووە لایەنێکی گرنگ لە ملمڵانێ بەرفراوانەکەدا.
سەرهەڵدانی کەسایەتییە دیارەکانی کورد
ئاڵۆزیی جەنگی ناوخۆ بووە هۆی سەرهەڵدانی کەسایەتییە دیارەکانی کورد کە کاریگەریی بەرچاویان لەسەر تێڕوانینی هەردوو ناوخۆ و نێودەوڵەتی بۆ خەباتەکانی کورد داناوە. یەکێک لەم کەسایەتییانە ساڵح موسلیمە، هاوسەرۆکی پێشووی پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD)، کە لە کاتی جەنگدا داکۆکی لە مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردن کرد. کەسایەتییەکی دیاری دیکە ئەمینە عومەر (Amina Omar)ە، ئەندامی ئەنجومەنی سووریای دیموکرات، کە بە کۆڵنەدانەوە لەگەڵ هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان کاری کردووە بۆ خستنە پێشەوەی پرسەکانی کورد. ئەم ڕابەرانە هێمای نەوەیەکی نوێی چالاکیی کوردن کە لە ناو چەوساندنەوەدا سەری هەڵداوە.
کولتوور و میراتی کوردستان لە نێو شەڕدا
سەرەڕای شەڕی بەردەوام، کولتووری کورد بە چەندین شێوە گەشەی کردووە. جەنگەکە بەبێ مەبەست بووەتە هۆی ڕێنێسانسێک لە کولتوور و میراتی کوردستاندا. فێستیڤاڵەکان، ئاهەنگە مۆسیقییەکان و کۆبوونەوە کولتوورییەکان لە نێو کۆمەڵگەکانی کورد لە ڕۆژئاوا و دەرەوەی ئەویش پەرەیان سەندووە. هەوڵەکانی بەرزنرخاندن و پاراستنی ناسنامەی کولتووری بوونەتە کردەوەی بەرخۆدان دژی چەوساندنەوە.
نەریت و دابونەریتەکان
کۆمەڵگەکانی کورد نەریتە دەوڵەمەندەکانیان پاراستووە کە ڕەگە مێژووییە قووڵەکانیان دەنوێنن. لە دابونەریتە باوەکان بریتین لە:
ئاهەنگی نەورۆز: سەری ساڵی کوردی، کە لە 21ی ئازاردا ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرێت، لە بۆنەیەکی ناوچەییەوە گۆڕاوە بۆ هێمایەکی بەهێزی بەرخۆدان.
هەڵپەڕکێی کوردی: سەما نەریتییەکانی وەک «دەبکە» دەربڕینی بەکۆمەڵی خۆشی و شانازیی کولتوورین.
هونەر و ئەدەب: پەرەسەندنی ئەدەب و مۆسیقای کوردی، تەنانەت لە نێو شەڕیشدا، بەشدارییە دەوڵەمەندە فکری و هونەرییەکانی کۆمەڵگەکەی نیشان داوە.
جیۆپۆلیتیکی ئاڵۆزی خۆبەڕێوەبردنی کورد
جوڵەکانی جەنگی ناوخۆ دۆخی جیۆپۆلیتیکیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نوێوە دادەڕێژنەوە. ئاواتەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن سەرنج و نیگەرانیی هێزە ناوچەیی و جیهانییەکانیان ڕاکێشاوە. پێکهاتنی کیانێکی کوردی لە باکووری سووریا دووڕێیانی بۆ وڵاتە دراوسێکان دروست کردووە، بە تایبەتی تورکیا کە لە سەرهەڵدانی نەتەوەپەروەریی کورد دەترسێت. ئەم گرژییە جیۆپۆلیتیکییە ئاستێکی دیکەی ئاڵۆزی بە بزووتنەوەکانی کورد و شەڕی بەردەوامی سووریا زیاد دەکات.
کاریگەریی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان
بەشداریی لایەنە نێودەوڵەتییەکانی وەک ئەمریکا ڕۆڵی گرنگی لە شێوەدان بە ئەنجامی ئاواتەکانی کورد لە سووریادا هەبووە. شەڕ دژی داعش (ISIS) هێزە کوردییەکانی بەهێز کرد و دانپێدانانی نێودەوڵەتی بۆ بەشدارییەکانیان بەدەست هێنا. ئەم گۆڕانە هانی هاوکاریی نێوان ڕابەرانی کورد و حکومەتە ڕۆژئاواییەکانی دا و بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیی لە چوارچێوەیەکی جیهانیدا خستە ڕوو.
ڕێگای بەردەم کۆمەڵگەکانی کورد
لەگەڵ بەردەوامبوونی جەنگی ناوخۆی سووریا، داهاتووی کۆمەڵگەکانی کورد هێشتا نادیارە. هەرچەندە ئاستێک لە خۆبەڕێوەبردنیان دامەزراندووە، ناسەقامگیریی دۆخەکەیان پێویستی بە وشیاری و خۆڕاگری هەیە. پێویستیی داکۆکیکردنی سیاسی هێشتا لە پێشەوەی گرنگییەکانە، چونکە کەسایەتییە دیارەکانی کورد بەردەوام بۆ ماف، خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان لە هەردوو ئاستی نیشتمانی و نێودەوڵەتیدا هەوڵ دەدەن.
ئاستەنگەکانی خۆحوکمڕانی
هەرچەندە کوردانی سووریا حوکمڕانیی خۆیان پێک هێناوە، ڕووبەڕووی چەند ئاستەنگێکی بەردەوام دەبنەوە، لەوانە:
نیگەرانییە ئەمنییەکان: هەڕەشەکانی هەردوو پاشماوەکانی داعش و دەستتێوەردانە سەربازییەکانی تورکیا مەترسیی بەردەوام بۆ سەقامگیریی کورد پێک دەهێنن.
تەریکخستنەوەی سیاسی: نەبوونی دانپێدانانی نێودەوڵەتی حوکمڕانی و ڕەواییی سیاسیی کورد ئاڵۆزتر دەکات.
قەیرانی مرۆیی: ئاوارەبوون بەهۆی شەڕەوە بووەتە هۆی پێویستییە مرۆییە زۆر توندەکان لە نێو دانیشتووانی کورددا.
دوای ئەمە چی دێت؟ بەشێکی نوێ بۆ ناسنامەی کوردی
جەنگی ناوخۆی سووریا بووەتە هاندەرێکی گۆڕان، لە کاتێکدا کۆمەڵگەکانی کورد ڕێگای خۆیان لە ناو دۆخێکی ئاڵۆزی شانازیی کولتووری و ئاواتی سیاسیدا دەدۆزنەوە. لەگەڵ بەردەوامبوونی خەباتیان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان، جیهان دەست دەکات بە بینینی خۆڕاگریی گەلێک کە مێژوویەکی کوردیی دەوڵەمەندی هەیە. سەرهەڵدانی کەسایەتییە مێژووییە کاریگەرەکان و کەسایەتییە دیارەکانی کورد هەم ڕەنگدانەوەی ئاستەنگەکانی ئێستا دەنوێنێت و هەم مەشخەڵێکە کە ڕێگای نەوەکانی داهاتوو ڕووناک دەکاتەوە. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەبێت دان بە گرنگیی دەنگەکانی کورددا بنێت لە گفتوگۆ بەرفراوانەکەی دەربارەی ئاشتی و سەقامگیری لە ناوچەکەدا.
گەشتی کورد هێشتا زۆری ماوە کۆتایی بێت. بزووتنەوە مێژووییەکانیان، خەباتیان بۆ ناسین و سەلماندنی خۆیان و پابەندییان بە پاراستنی میراتە تایبەتەکەیان بەڵگەی ڕۆحە بەردەوامەکەیانن. بە تێپەڕینی هەر ساڵێک، لە کاتێکدا لە نێو ئاڵۆزیی جەنگدا چیرۆکی خۆیان دەنووسنەوە، دەنگ و چیرۆکەکانیان و پێگەی شایستەی خۆیان لە مێژوودا دەگەڕێننەوە.
پرسیارە باوەکان
جەنگی ناوخۆی سووریا چییە و کەی دەستی پێ کرد؟
جەنگی ناوخۆی سووریا شەڕێکە کە لە 2011دا دەستی پێ کرد و لە ناڕەزاییی سیاسی، کێشە ئابوورییەکان و داواکاریی چاکسازیی دیموکراتییەوە سەرچاوەی گرت.
جەنگی ناوخۆی سووریا چ کاریگەرییەکی لەسەر کۆمەڵگەکانی کورد داناوە؟
کۆمەڵگەکانی کورد ڕووبەڕووی ئاستەنگ و گۆڕانکاری بوونەتەوە، لەوانە سەرهەڵدانی ناوچەیەکی نیمچە خۆبەڕێوەبەر لە باکووری سووریا بە ناوی ڕۆژئاوا و زیادبوونی دانپێدانان بە مافەکانیان.
هەندێک لە کەسایەتییە دیارە کوردە باسکراوەکان لە وتارەکەدا کێن؟
لە کەسایەتییە دیارەکانی کورد ساڵح موسلیم، هاوسەرۆکی پێشووی پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD)، و ئەمینە عومەر (Amina Omar)، ئەندامی ئەنجومەنی سووریای دیموکرات، باس کراون.
کولتوور لە کاتی جەنگدا چ ڕۆڵێکی بۆ کۆمەڵگەکانی کورد گێڕاوە؟
سەرەڕای شەڕی بەردەوام، کولتووری کورد گەشەی کردووە و نەریت و ئاهەنگ و دەربڕینە هونەرییەکان زیندوو بوونەتەوە وەک کردەوەی بەرخۆدان دژی چەوساندنەوە.
کۆمەڵگەکانی کورد لە ڕووی خۆحوکمڕانییەوە ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبنەوە؟
کۆمەڵگەکانی کورد ڕووبەڕووی ئاستەنگگەلێک دەبنەوە، وەک نیگەرانییە ئەمنییەکانی پاشماوەکانی داعش و دەستتێوەردانەکانی تورکیا، تەریکخستنەوەی سیاسی بەهۆی نەبوونی دانپێدانانی نێودەوڵەتی و قەیرانی مرۆیی بەهۆی ئاوارەبوونەوە.