ترشکلی دۆڵمە: دۆڵمەی کوردیی کەلەرم لە شۆربای ترشی سەماقدا
ترشکلی دۆڵمە دۆڵمەی کوردیی کەلەرمە کە پڕکەرەوەکەی بە نەعنای وشک تامدار دەکرێت و شلەی لێنانەکەی بە سەماق زۆر ترش دەکرێت. وەشانە ترشەکەی خێزانی دۆڵمەی کوردییە؛ چوارەم شلەی لێنانی هێواش کە لەم زنجیرەیەدا تۆمار کراوە. یاپراخ تەماتە بەکار دەهێنێت. ئەڤەلیک دۆڵمە ترشیی سروشتیی گەڵا کێوییەکان بەکار دەهێنێت. ئەیران دۆڵمە ماست بەکار دەهێنێت. ترشکلی دۆڵمە ئاوی سەماق بەکار دەهێنێت؛ هەمان بنەمای پەمەیی و ترش کە ناسنامەی ترشک پێک دەهێنێت، ئەو خواردنەی ئەم زنجیرەیە بە خواردنێک ناوی بردووە کە لە هەمووان زیاتر لە خواردنێکی ئاوداری نەتەوەیی کوردی دەچێت. خودی ناوەکە هەموو شتێکت پێ دەڵێت: ترشکلی بە کوردی واتای «لەگەڵ ترشی» دەگەیەنێت و لە ترشەوە هاتووە. ئەمە دۆڵمەیەکە کە بە ئەنقەست و بە جەختەوە ترش کراوە؛ نەریتی ترشیی کوردی کە لەسەر نەریتی کوردیی گەڵای پڕکراو جێبەجێ کراوە. دوو تایبەتمەندیی ناسراوی کوردی لە یەک مەنجەڵدا.
خاڵە سەرەکییەکان
• گەڵای کەلەرمی پڕکراو بە پڕکەرەوەی نەعنای وشک کە لە شۆربای زۆر ترشی سەماقدا بە هێواشی دەکوڵێنرێت
• چوارەم جۆری دۆڵمەی کوردی: تەماتە (یاپراخ)، گەڵای کێوی (ئەڤەلیک)، ماست (ئەیران دۆڵمە) و ئێستا سەماق (ترشکلی)
• هەمان بنەمای ئاوی سەماقی ترشک بەکار دەهێنێت؛ نەریتی ترشیی کوردی لەسەر تەکنیکی دۆڵمە جێبەجێ دەکرێت
• ناوی ترشکلی واتای «لەگەڵ ترشی» دەگەیەنێت؛ لە وشەی کوردیی ترشەوە هاتووە
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: ترشکلی دۆڵمە (ترشکلی دۆلما)؛ «دۆڵمە لەگەڵ ترشی»
جۆر: دۆڵمەی کەلەرم لە شۆربای سەماقدا؛ وەشانە ترشەکەی دۆڵمەی کوردی
پڕکەرەوە: برنج، گۆشتی بەرخی هاڕاو، پیاز، نەعنای وشک، خوێ و بیبەر
شلەی لێنانی هێواش: سەماقی لە ئاو نوقمکراو (یان ئاوی ترێی کال)؛ زۆر ترشکراو
ترشکلی دۆڵمە چۆن دروست دەکرێت
گەڵای کەلەرم بۆ ماوەیەکی کورت دەخرێتە ئاوی کوڵاو تا نەرم و نەویک بێت. پڕکەرەوەیەک لە برنج، گۆشتی بەرخی هاڕاو، پیازی ڕەندەکراو، بڕێکی باش نەعنای وشک، خوێ و بیبەر ئامادە دەکرێت. هەر گەڵایەک پڕ دەکرێتەوە و بە توندی دەئاڵێنرێتەوە. ئاڵاوەکان لە مەنجەڵێکی قورسدا بە توندی لە تەنیشت یەک ڕادەخرێن تا نەکرێنەوە. سەماقی هاڕاو بۆ بیست خولەک لە ئاوی کوڵاودا نوقم دەکرێت تا ئاوەکە ڕەنگێکی پەمەیی تۆخ بگرێت؛ هەمان تەکنیک کە بۆ ترشک بەکار دەهێنرێت. لەبری ئەوەش، ئاوی ترێی کال (ئاڤا تیری) بە ئاو شل دەکرێتەوە بۆ هەمان کاریگەریی ترشی. شۆربای سەماق بەسەر ئاڵاوە دۆڵمەکاندا دەڕژێنرێت. هەندێک وەشان باینجانی پەڕەکراو، دانە سیر و کەرتە پیاز لە دەوری ئاڵاوەکان زیاد دەکەن بۆ دەوڵەمەندکردنی خواردنەکە. قاپێکی قورس لەسەریان دادەنرێت. مەنجەڵەکە بۆ کاتژمێرێک یان زیاتر لەسەر ئاگری نزم بە هێواشی دەکوڵێت تا کەلەرمەکە بە تەواوی نەرم بێت و شۆربای سەماق کەم بێتەوە و ببێتە سۆسێکی ترش و چڕ کە بە هەر ئاڵاوەیەکەوە دەلکێت.
چوار دۆڵمە، چوار شۆربا: ڕێزمانی کوردیی پڕکردنەوە
ئەم زنجیرەیە ئێستا چوار جۆری دۆڵمەی کوردی تۆمار کردووە کە هەر یەکەیان بە شلەی لێنانی هێواشەکەی جیا دەکرێتەوە. یاپراخ: گەڵای ترێ لە شۆربای تەماتەدا؛ ئەو وەشانەی جیهانی نێودەوڵەتیی خواردن دەیناسێت. ئەڤەلیک دۆڵمە: گەڵای دۆکی کێوی و تۆڵە؛ وەشانی کۆکردنەوە لە سروشت. ئەیران دۆڵمە: هەر گەڵایەک لە شۆربای ماستدا؛ وەشانی بەرهەمە شیرییەکان. ترشکلی دۆڵمە: کەلەرم لە شۆربای سەماقدا؛ وەشانە ترشەکە. پڕکەرەوەکە لە بنەڕەتدا هەمانە: برنج، گۆشتی بەرخ و گیا بۆنخۆشەکان. گەڵاکە دەگۆڕێت. بەڵام شلەی لێنانی هێواشەکەیە کە هەر جار خواردنەکە دەگۆڕێت. ئەمە ئەو ڕێزمانە بەشەبەشەی چێشتلێنانی کوردییە کە لە وتاری ئەیران دۆڵمەدا وەسف کراوە: تەکنیکێکی بنەڕەتی (پڕکردنەوەی گەڵایەک) کە بە شلەی جیاواز دەردەبڕدرێت و هەر شلەیەک نوێنەرایەتیی نەریتێکی جیاوازی خواردنی کوردی دەکات (تەماتە، ماست و سەماق). ترشکلی دۆڵمە ڕستە ترشەکەیە.
ئەنجام
ترشکلی دۆڵمە وتاری پەنجا و دووەمە لەم زنجیرەیەدا و نەخشەی دۆڵمەی کوردی تەواو دەکات. چوار گەڵا، چوار شۆربا، یەک تەکنیک. جیهانی نێودەوڵەتیی خواردن دۆڵمە وەک یەک خواردن دەناسێت؛ گەڵای ترێ لە تەماتەدا. چێشتلێنانی کوردی وەک خێزانێک خواردن دەیناسێت کە هەر یەکەیان لەگەڵ وەرزێکی جیاواز، پێکهاتەیەکی جیاواز و حاڵەتێکی دەروونیی جیاواز گونجێنراوە. ترشکلی دۆڵمە وەشانە زستانییەکەیە؛ ئەوەی کاتێک تەماتەی تازە نەماوە سەماق بەکار دەهێنێت، ئەوەی چێشتلێنخانەکە پڕ دەکات لە بۆنی ترشی و نەعنا، ئەوەی دەیسەلمێنێت ترشیی کوردی سنوورداری نییە، بەڵکو هەڵبژاردنە. دوای پەنجا و دوو وتار، کۆمەڵە وشەی خواردنی کوردی، لە شیرینەوە بۆ ترش، لە تازەوە بۆ هەوکراو، لە چیاوە بۆ شار و لە مانەوە بۆ ئاهەنگ، نەخشەکەی تا ڕادەیەکی زۆر تەواو کراوە. هەر خواردنێکی نوێش هێشتا سەرساممان دەکات.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Kurdish-History.com؛ ترشک: خواردنی ئاوداری ترشی کوردیی گۆشتی بەرخ (هەمان بنەمای ئاوی سەماق)
Kurdish-History.com؛ ئەیران دۆڵمە: گەڵای پڕکراو لە ماستدا (جۆری دۆڵمەی شۆربای ماست)
Kurdish-History.com؛ یاپراخ: دۆڵمەی کوردیی گەڵای ترێ (جۆری دۆڵمەی شۆربای تەماتە)
Kurdish-History.com؛ گلۆریک: کوفتەی کوردی لە شۆربای ترشدا (هەمان نەریتی ترشی)