پوختە
ئەم وتارە لە بەشدارییە گرنگەکانی کەسایەتییە دیارە کوردەکان لە مێژوودا دەکۆڵێتەوە، لەوانە شێخ مەحمود بەرزنجی، ئەحمەت عارف، عەبدوڵڵا ئۆجەلان، لەیلا زانا، قادر ئینانیر، شڤان پەروەر، ئاینور دۆغان و ساڵح موسلیم. میراتەکانیان سیاسەت، ئەدەب، هونەر و میوزیک دەگرنەوە و پەرەسەندنی ناسنامەی کوردی و خەباتە بەردەوامەکان بۆ ماف و دانپێدانان پیشان دەدەن. ئەم گێڕانەوانە خۆڕاگری و دەوڵەمەندیی کولتووریی گەلی کورد دەخەنە ڕوو و جەخت لە گرنگیی دەنگەکانیان لە داڕشتنی مێژوو و داکۆکیکردن لە مافی دیاریکردنی چارەنووس دەکەنەوە.
ناوەڕۆک
سەرکردەی دیار: شێخ مەحمود بەرزنجی
هێمای شۆڕشگێڕی: عەبدوڵڵا ئۆجەلان
خاوەن دیدگای هونەری: قادر ئینانیر
دەنگە شۆڕشگێڕەکان: کاریگەریی میوزیکی کوردی
بیرمەندی داهاتووبین: ساڵح موسلیم
- شێخ مەحمود بەرزنجی کێیە و لە مێژووی کورددا چ گرنگییەکی هەیە؟
- ئەحمەت عارف چ بەشدارییەکی لە ئەدەبی کوردیدا کرد؟
- عەبدوڵڵا ئۆجەلان چ ڕۆڵێکی لە بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکاندا گێڕا؟
- لەیلا زانا چ کاریگەرییەکی لە نوێنەرایەتیی کورد لە سیاسەتدا هەبوو؟
- میوزیکی کوردی لە ناسنامەی کولتووری و پرسە کۆمەڵایەتییەکاندا چ گرنگییەکی هەیە؟
پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی مێژووی کورد بە چیرۆکە ناوازەکانی کەسایەتییە بەرچاوەکانی تێکچنراوە. بە درێژایی سەردەمەکان، چەندین کەسایەتیی گشتیی کورد سەریان هەڵداوە و لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا، لەوانە سیاسەت، ئەدەب و هونەر، شوێنەواری نەسڕاوەیان بەجێ هێشتووە. ئەم وتارە لە ژیان و میراتی کەسایەتییە مێژووییە دیارە کوردەکان دەکۆڵێتەوە، کە بەشداریی بەرچاویان هەم لە کولتوور و میراتی کوردستان و هەم لە خودی مێژووی جیهاندا کردووە. ئەم کەسانە بە دەستکەوت و خەباتەکانیان بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسییان داڕشتووە و پیشانیان داوە ناسنامەی کوردی بە تێپەڕینی کات چۆن پەرەی سەندووە.
سەرکردەی دیار: شێخ مەحمود بەرزنجی
شێخ مەحمود بەرزنجی، کەسایەتییەکی سەرەکیی سەرەتای سەدەی 20، بۆ سەرکردایەتییەکەی لە کاتی ڕاپەڕینی کورد دژی حوکمڕانیی بەریتانیا لە عێراقدا ڕێزی لێ دەگیرێت. ئەم کەسایەتییە مێژووییە ڕێزلێگیراوە کوردە کە لە سەرەتای ساڵەکانی 1880دا لە ناوچەی سلێمانی لەدایک بوو، بووە هێمایەکی بەرخۆدان و هیوا بۆ گەلی کورد. هەوڵەکانی بناغەکانی نەتەوەخوازیی کوردییان دانا، بە داکۆکیکردن لە سەربەخۆیی و مافی دیاریکردنی چارەنووس.
سەرکردایەتیی بەرزنجی بە زنجیرەیەک ڕاپەڕین ناسرا کە ئامانجیان دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی بوو. میراتەکەی بە تایبەتی گرنگە چونکە سەرکەوتووانە هێزەکانی دژی دەسەڵاتە کۆلۆنیالییەکان هەڵساند و بەمەش بووە کەسایەتییەکی گرنگ لە گێڕانەوەی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیدا. ژیانی هێشتا سەرچاوەی ئیلهامە بۆ سەرکردە و چالاکوانە هاوچەرخە کوردەکان کە بۆ هەمان دیدگای خۆبەڕێوەبردن هەوڵ دەدەن.
ئەستێرەی ئەدەب: ئەحمەت عارف
هیچ گفتوگۆیەک دەربارەی مێژووی کورد بەبێ ئاماژەدان بە بەشدارییە قووڵەکانی ئەحمەت عارف تەواو نییە. عارف کە لە 1924دا لەدایک بوو، بووە یەکێک لە ڕێزلێگیراوترین شاعیرە کوردەکان لە تورکیا. بەهرە ئەدەبییەکەی هەم جوانیی کولتوور و میراتی کوردستانی خستە ڕوو، هەم هۆشیاریی زیاتر دروست کرد دەربارەی خەباتە سیاسییەکان کە گەلی کورد ڕووبەڕوویان دەبووەوە.
شیعرەکانی عارف زۆرجار بابەتەکانی تامەزرۆیی بۆ ئازادی و ئازاری ئاوارەبوون ڕەنگ دەدەنەوە، و بەمەش بەرهەمەکەی بە قووڵی لە دڵی کوردەکانی سەرانسەری جیهاندا دەنگ دەداتەوە. بە دەربڕینە لیریکییەکان، ناوەڕۆکی ناسنامەی کوردی گرتەوە و تێگەیشتنێکی لە دەروونی کۆمەڵیی نەتەوەیەک پێشکەش کرد کە تامەزرۆی دانپێدانانە. کاریگەرییەکەی لە ئەدەب تێدەپەڕێت و دەبێتە دەنگێک بۆ پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی پەیوەست بە کوردەکان.
هێمای شۆڕشگێڕی: عەبدوڵڵا ئۆجەلان
عەبدوڵڵا ئۆجەلان، دامەزرێنەری پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، دەکرێت بوترێت یەکێکە لە کاریگەرترین کەسایەتییە گشتییە کوردەکانی کۆتایی سەدەی 20. ئایدیۆلۆژیای ئەو مارکسیزم بە نەتەوەخوازیی کوردی تێکەڵ دەکات و داکۆکی لە ماف و خۆبەڕێوەبردنی کوردەکان لە تورکیا و دەرەوەی دەکات. نووسین و وتارەکانی ئۆجەلان ئیلهامیان بە چالاکوانی بێشومار بەخشیوە و بزووتنەوەی سیاسیی گرنگیان هەڵگیرساندووە کە ئامانجیان چارەسەرکردنی دۆخە سەختەکەی گەلی کوردە.
هەرچەندە ژیانی پڕ بووە لە ناکۆکی، نکوڵی لەوە ناکرێت کە ئۆجەلان ڕۆڵێکی گرنگی لە داڕشتنی گفتوگۆی دەربارەی ماف و ناسنامەی کوردیدا گێڕاوە. بەرهەمەکانی بانگهێشتی لێکۆڵینەوەی قووڵ لە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی دەکەن و چوارچێوەیەک پێشکەش دەکەن بۆ تێگەیشتن لە خەباتە هاوچەرخەکان و هەروەها ئاواتەکان بۆ چارەسەرێکی ئاشتییانە.
ژنە ئازاکان: لەیلا زانا
کەسایەتییەکی گرنگی تر لە بوارەکانی مێژوو و سیاسەتی کوردیدا لەیلا زانایە. زانا وەک یەکەم ژنی کورد کە لە 1991دا بۆ پەرلەمانی تورکیا هەڵبژێردرا، داکۆکیکەرێکی بەهێزی مافەکانی کورد و توانابەخشین بە ژنان بووە. کارە پێشەنگەکەی یارمەتیدەر بووە بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی نوێنەرایەتی لە سیاسەتدا و نەریتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی لە کۆمەڵگەیەکدا کە بە زۆری پیاوان تێیدا زاڵن، خستووەتە بەردەم پرسیار.
چالاکیی زانا ڕۆڵە بنەڕەتییەکەی ژنان لە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیدا دەخاتە ڕوو. بە هەوڵە بێ ماندووبوونەکانی، هۆشیاریی جیهانیی لە پرسە پەیوەستەکان بە گەلی کوردەوە زیاتر کردووە و هەروەها داوای چاکسازیی دیموکراتی لە تورکیا کردووە. میراتەکەی هێشتا ئیلهام بە نەوەکانی داهاتووی سەرکردە ژنەکان لە ناو کۆمەڵگەی کوردی و دەرەوەی دەبەخشێت.
خاوەن دیدگای هونەری: قادر ئینانیر
قادر ئینانیر، ئەکتەرە ڕێزلێگیراوە تورکەکە بە ڕەگی کوردییەوە، بە جوانی ناوەڕۆکی کولتوور و میراتی کوردستان لە ڕێگەی فیلمەکانییەوە دەردەخات. بە پیشەیەکی درەوشاوە کە چەندین دەیە دەگرێتەوە، بەشدارییەکانی ئینانیر لە سینەمادا کردییە هێمایەک لە پیشەسازیی فیلمی تورکی. ئەو ڕۆڵە ئاڵۆزانەی دەیانبینێت زۆرجار بابەتەکانی خۆشەویستی، لەدەستدان و ئەو خەباتانە دەگرنەوە کە خەڵکی ئاسایی لە ناوچە کوردییەکان ڕووبەڕوویان دەبنەوە.
لە کاتێکدا ناوبانگی لە چوارچێوە فراوانترەکەی تورکیادا ڕەگی داکوتاوە، ناسنامە کوردییەکەی ئینانیر لە زۆرێک لە بەرهەمەکانیدا هێشتا خاڵێکی سەرەکییە. کاتێک خۆشی و تەنگژەکانی ئەزموونی کوردی پیشان دەدات، ڕۆڵێکی گرنگ لە پەرەپێدانی تێگەیشتن و قبووڵکردنی کولتووری لە نێوان کۆمەڵگە جیاوازەکاندا دەگێڕێت.
دەنگە شۆڕشگێڕەکان: کاریگەریی میوزیکی کوردی
میوزیکی کوردیش ڕۆڵێکی گرنگی لە دەربڕینی ناسنامەی کولتووری و مامەڵەکردن لەگەڵ پرسە کۆمەڵایەتییەکانی ناوچەکەدا گێڕاوە. میوزیکژەنە دیارەکانی وەک شڤان پەروەر و ئاینور دۆغان بۆ بەشدارییان لە پاراستنی کولتوور و میراتی کوردستاندا ستایشی نێودەوڵەتییان بەدەست هێناوە. ئەم هونەرمەندانە سەکۆکانیان بەکار دەهێنن بۆ هاوبەشکردنی چیرۆکەکانی خۆڕاگری، هیوا و بەرخۆدان دژی ستەم.
شڤان پەروەر: گۆرانییە شۆڕشگێڕەکانی بە سەختییەکانی ژیانی کوردەوە پەیوەستن و بە قووڵی خەباتەکانی گەلەکەی دەنگ دەدەنەوە، و لە هەمان کاتدا هەستێکی بەهێزی شانازی پەرە پێ دەدەن.
ئاینور دۆغان: بە تێکەڵکردنی میوزیکی نەریتیی کوردی بە شێوازە هاوچەرخەکان، بەرهەمەکانی دۆغان هێزی گۆڕانکاریهێنەری هونەر لە یەکخستنی خەڵک و کولتوورەکاندا پیشان دەدەن.
ئەم هونەرمەندانە لە ڕێگەی میوزیکەکانیانەوە تێگەیشتنە هەڵەکان دەربارەی ناسنامەی کوردی دەخەنە بەردەم پرسیار، و لە هەمان کاتدا هەستی سەر بە کۆمەڵگەبوون لە ناو کوردانی تاراوگەدا دەچێنن. بەشدارییەکانیان بەشێکی گرنگی گێڕانەوەی دەربارەی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی پێک دەهێنن و دەخەنە ڕوو کە دەربڕینە کولتوورییەکان چۆن دەتوانن هۆشیاریی سیاسی و گۆڕانی کۆمەڵایەتی پێش بخەن.
بیرمەندی داهاتووبین: ساڵح موسلیم
ساڵح موسلیم، هاوسەرۆکی پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD) لە سووریا، هێمایەکی ئەمڕۆیی ئەو کەسایەتییە گشتییە کوردانەیە کە بە چالاکی بەشداری لە داڕشتنی دیمەنی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەکەن. ڕێبازە پراگماتییەکەی لە حوکمڕانی و دیپلۆماسیدا ئامانجی توانابەخشین بە دانیشتووانی کوردی سووریایە و لە هەمان کاتدا حوکمڕانییەکی گشتگیر و دیموکراتی لە ناوچەکەدا پەرە پێ دەدات.
لە ژێر سەرکردایەتیی موسلیمدا، PYD ڕۆڵێکی گرنگی لە شەڕی دژی توندڕەوی و دەسەڵاتدارێتیی تاکڕەودا گێڕاوە، بە تایبەتی لە کاتی شەڕی ناوخۆی سووریا. هەوڵەکانی هەم دەنگە سیاسییەکەی گەلی کورد بەهێز دەکەن، هەم ڕۆڵێکی کاریگەر لە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیدا دەگێڕن. موسلیم بە مامەڵەکردن لەگەڵ پەیوەندییە ئاڵۆزە ناوچەییەکان، بەڵگەیەکە بۆ ڕۆحی بەردەوامی سووربوون و داهێنانی کوردی.
میراتێکی خۆڕاگری
کاتێک لە ژیانی ئەم کەسایەتییە ناوازانە دەکۆڵینەوە، ڕوون دەبێتەوە کە گێڕانەوەی مێژووی کورد دەوڵەمەند و فرەڕەهەندە و میراتی کولتووری و بزووتنەوە سیاسییەکان بە قووڵی داڕشتیانە. میراتی هەر کەسایەتییەک گرنگیی بەردەوامی داکۆکیکردن لە ماف، ناسنامە و مافی دیاریکردنی چارەنووس لە ناو گەلی کورددا دەخاتە ڕوو.
چیرۆکەکانی شێخ مەحمود بەرزنجی، ئەحمەت عارف، عەبدوڵڵا ئۆجەلان، لەیلا زانا، قادر ئینانیر، شڤان پەروەر، ئاینور دۆغان و ساڵح موسلیم تێکئاڵاو دەبن تا تێگەیشتنێکی فراوانتر لە گەشتی کوردی دروست بکەن. بەشداری و قوربانییەکانیان دەبنە سەرچاوەی ئیلهام بۆ ئەوانەی پابەندن بە پاراستنی بەها و مافەکانی کولتووری کوردی.
بە درێژایی مێژوو، کەسایەتییە کوردەکان چیتر بێدەنگ نەماون، و دەنگەکانیان لە سنوور و نەوەکان تێپەڕیون و دەنگیان داوەتەوە. ڕۆحی بەرخۆدان، داهێنان و خۆڕاگری، فرەڕەنگیی دەوڵەمەندی کولتوور و میراتی کوردستان پیشان دەدات. تێگەیشتن لە میراتەکانیان بۆ داننان بە خەبات و ئاواتە بەردەوامەکانی گەلی کورد گرنگە. پێکەوە جەخت لەوە دەکەنەوە کە ناسنامە هەرگیز جێگیر نییە و بەردەوام بە دەنگی ئەوانە دادەڕێژرێت کە بوێریی وەستان بۆ ماف و خەونەکانیان هەیە.
کاتێک بیر لە بەشدارییەکانی ئەم کەسایەتییە هێماییانە دەکەینەوە، با هەم ڕێز لە دەستکەوتەکانیان بگرین و هەم پابەند بین بە ڕێزگرتن لە گەشتی بەردەوامی گەلی کورد. بە بەشداریکردنی چالاکانە لەم گێڕانەوەیە و پشتگیریکردنی، ڕێگە بۆ داهاتوویەک خۆش دەکەین کە ڕێز لە پێکهاتە جۆراوجۆرەکەی کۆمەڵگە جیهانییەکەمان دەگرێت و بە نرخ دەیزانێت.
پرسیارە باوەکان
شێخ مەحمود بەرزنجی کێیە و لە مێژووی کورددا چ گرنگییەکی هەیە؟
شێخ مەحمود بەرزنجی سەرکردەیەکی سەرەکیی سەرەتای سەدەی 20 بوو کە بە ڕۆڵەکەی لە ڕاپەڕینی کورد دژی حوکمڕانیی بەریتانیا لە عێراقدا ناسراو بوو. بووە هێمایەکی بەرخۆدان و هیوا و داکۆکی لە سەربەخۆیی کورد و مافی دیاریکردنی چارەنووس دەکرد.
ئەحمەت عارف چ بەشدارییەکی لە ئەدەبی کوردیدا کرد؟
ئەحمەت عارف کە لە 1924دا لەدایک بوو، یەکێک بوو لە ڕێزلێگیراوترین شاعیرە کوردەکان لە تورکیا. شیعرەکانی کولتووری کوردییان خستە ڕوو و هۆشیارییان لە خەباتە سیاسییەکان زیاتر کرد کە گەلی کورد ڕووبەڕوویان دەبووەوە؛ هەروەها بابەتەکانی تامەزرۆیی بۆ ئازادی و ئازاری ئاوارەبوونیان ڕەنگ دەدایەوە.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان چ ڕۆڵێکی لە بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکاندا گێڕا؟
عەبدوڵڵا ئۆجەلان دامەزرێنەری پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)ە و بە تێکەڵکردنی مارکسیزم بە نەتەوەخوازیی کوردی کاریگەرە. نووسینەکانی ئیلهامیان بە بزووتنەوە سیاسییە گرنگەکان بەخشیوە کە داکۆکی لە ماف و خۆبەڕێوەبردنی کورد دەکەن و گفتوگۆی دەربارەی ناسنامەی کوردی دادەڕێژن.
لەیلا زانا چ کاریگەرییەکی لە نوێنەرایەتیی کورد لە سیاسەتدا هەبوو؟
لەیلا زانا لە 1991دا بووە یەکەم ژنی کورد کە بۆ پەرلەمانی تورکیا هەڵبژێردرا و داکۆکی لە مافەکانی کورد و توانابەخشین بە ژنان دەکرد. کارەکەی نەریتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی خستووەتە بەردەم پرسیار و هۆشیاریی جیهانیی لەو پرسانە زیاتر کردووە کە گەلی کورد ڕووبەڕوویان دەبێتەوە.
میوزیکی کوردی لە ناسنامەی کولتووری و پرسە کۆمەڵایەتییەکاندا چ گرنگییەکی هەیە؟
میوزیکی کوردی، لە ڕێگەی هونەرمەندانی وەک شڤان پەروەر و ئاینور دۆغانەوە، ڕۆڵێکی گرنگ لە دەربڕینی ناسنامەی کولتووری و مامەڵەکردن لەگەڵ پرسە کۆمەڵایەتییەکاندا دەگێڕێت. گۆرانییەکانیان خەباتی کورد دەنگ دەدەنەوە و تێگەیشتنی کولتووری پەرە پێ دەدەن، و هێزی گۆڕانکاریهێنەری هونەر لە هۆشیاریی سیاسیدا دەخەنە ڕوو.