پێشەکی
هەورامان تەخت بەناوبانگترین گوندی هەورامانە؛ دڵی مێژوویی ئەو ناوچە شاخاوییە کوردییە سەرنجڕاکێشەی کە بە هەردوو لای سنووری ئێران و عێراقدا درێژ دەبێتەوە. ماڵە بەردینەکانی بە تەختەپلەی سەرنجڕاکێش، چین بە چین، بە لێژاییەکی نزیکەی ستوونیدا بەرز دەبنەوە، لە دیمەنێکی هێندە سەرسوڕهێنەردا کە بووەتە وێنەی خودی جیهانی هەورامان.
هەورامان تەخت لە گوندێکی جوان زیاترە؛ ناوەندێکە بۆ کولتوور و زمان و ڕێوڕەسمە کۆنەکانی کورد، لە سەرووی هەموویانەوە ڕێوڕەسمە دێرینەکەی پیر شالیار کە هەموو زستانێک لە کۆڵانەکانی بەڕێوە دەچێت. ئەم ناساندنە سەیری گوندەکە و شوێنەکەی و نەریتە زیندووەکانی دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• هەورامان تەخت گوندە سەرەکییە مێژووییەکەی ناوچەی هەورامانە لە ڕۆژئاوای ئێران (ڕۆژهەڵات).
• لە چیاکانی هەورامانی پارێزگای کوردستان، نزیک سنووری عێراق دەکەوێت.
• ماڵە بەردینە پلەپلەکانی بە لێژاییەکی توندی چیاکەدا بەرز دەبنەوە و سەربانی هەر ماڵێک دەبێتە حەوشەی ماڵەکەی سەرەوە.
• بە ڕێوڕەسمە دێرینەکەی پیر شالیار بەناوبانگە کە هەموو زستانێک لەوێ بەڕێوە دەچێت.
• بەشێکی ناوەندیی دیمەنی کولتووریی هەورامانە، کە لە ساڵی 2021ەوە شوێنێکی کەلەپووری جیهانیی یونسکۆیە.
زانیارییە خێراکان
ناو بە کوردی: هەورامان تەخت
وڵات / ناوچە: ئێران (ڕۆژهەڵات / کوردستانی ڕۆژهەڵات)
پارێزگا: کوردستان
ناوچە: هەورامان (ئورامانات)
تەلارسازی: ماڵە بەردینە پلەپلەکان لەسەر تەختەپلەکان
زمان: کوردیی هەورامی (گۆرانی)
ڕێوڕەسمی بەناوبانگ: ڕێوڕەسمی پیر شالیار
کەلەپوور: کەلەپووری جیهانیی یونسکۆ (هەورامان، 2021)
پێڕست
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
هەورامان تەخت لە کوێیە؟
هەورامان تەخت لە چیاکانی هەورامانی ڕۆژئاوای پارێزگای کوردستانی ئێران دەکەوێت، نزیک سنووری عێراق و لە ناوەوەی هەندێک لە سەختترین ناوچەکانی ڕۆژهەڵات. ناوەندە مێژووییەکەی ناوچەی هەورامانە و بە هەمان جیهانی گوند و شارۆچکە پلەپلەکانی دەوروبەری پەیوەستە؛ لە پاڵنگان تا شارۆچکەی پاوە لەو دیوی زنجیرەچیاکان.
بە ڕێگا شاخاوییە لوولەکان دەگەیتە گوندەکە، کە لە دۆڵێکی لێژدا لە نێوان دارستانەکانی بەڕوو و باخەکانی گوێز و باخە پلەپلەکاندا هەڵکەوتووە؛ شوێنێک کە هەست دەکەیت لە جیهانی هاوچەرخ جیا کراوەتەوە.
گوندەکە لەسەر چیاکە
هەورامان تەخت بەرزترین نموونەی تەلارسازییە پلەپلە بەناوبانگەکەی هەورامانە. ماڵە بەردینەکانی لەسەر یەکتر بە لایەکی نزیکەی ستوونیی چیاکەدا دروست کراون؛ بۆیە سەربانە تەختەکەی هەر ماڵێک دەبێتە تەختەپلە و ڕێڕەوی ماڵەکەی سەرەوە. لە دوورەوە سەرانسەری گوندەکە لە پەیژەیەکی گەورەی بەردی زێڕین دەچێت کە بەرەو لووتکەکان سەردەکەوێت. لە هەندێک شوێندا بێ مەڵات، بە بەردی ناوچەکە دروست کراوە کە بە تەواوی لەگەڵ لێژاییەکە دەگونجێت؛ شاهکارێکی بیناسازیی نەریتیی چیاکانە.
ڕێوڕەسمی پیر شالیار
هەورامان تەخت زیاتر بە ڕێوڕەسمی پیر شالیار بەناوبانگە، ڕێوڕەسمێکی دێرین کە هەموو زستانێک لە گوندەکە بەڕێوە دەچێت. بە بۆنەی یادکردنەوەی پیاوە پیرۆزە ئەفسانەییەکە، پیر شالیار، و بەپێی نەریت، هاوسەرگیریی کچەکەی، ئەم ئاهەنگە کۆڵانە لێژەکانی گوندەکە پڕ دەکات لە مۆسیقا و دەهۆڵلێدان و هەڵپەڕکێ و ژەمی هاوبەش، و سەردانیکەر و زیارەتکار لە سەرانسەری کوردستان ڕادەکێشێت. یەکێکە لە کۆنترین و تایبەتترین ڕێوڕەسمە زیندووەکانی جیهانی کورد و هەورامان تەختی کردووە بە شوێنێکی زیارەت و هەروەها جوانی.
زمان و کەلەپوور
خەڵکی هەورامان تەخت بە هەورامی دەدوێن؛ بەشێکە لە گرووپی گۆرانیی کوردی، کە جاران زمانێکی سەرەکیی ئەدەبیی کورد بوو. گوندەکە و ناوچەکەی دابونەریت و جل و بەرگ و مۆسیقای کۆن دەپارێزن. لە ساڵی 2021دا دیمەنە کولتوورییە بەرفراوانترەکەی هەورامان، کە هەورامان تەخت یەکێکە لە بەشە ناوەندییەکانی، لە لیستی کەلەپووری جیهانیی یونسکۆ تۆمار کرا؛ داننانێک هەم بە تەلارسازیی پلەپلەکەی و هەم بە شێوازی ژیانی بەردەوامی کە نوێنەرایەتیی دەکات.
هەورامان تەختی ئەمڕۆ
هەورامان تەختی ئەمڕۆ هەم گوندێکی زیندووە و هەم شوێنێکی بەناوبانگی سەردان، کە گەشتیاران بۆ تەختەپلەکانی و بە تایبەتی بۆ ئاهەنگە زستانەکەی ڕادەکێشێت. گەشتیاری گەشەی کردووە، بەڵام گوندەکە بە پتەوی نەریت و زمانەکەی پاراستووە. هەر دڵی لێدەرەی هەورامانە؛ شوێنێک کە ڕەگ و ڕیشە قووڵەکانی کولتووری شاخاویی کورد هێشتا بە ڕوونی و زیندوویی لەوێ دیارن.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوەکان
سەردەمی دێرین — هەورامان تەخت وەک گوندە ناوەندییەکەی ناوچەی هەورامان گەشە دەکات.
سەدەکانی ڕابردوو — ڕێوڕەسمی پیر شالیار لێرە دەبێتە نەریتێکی زستانەی بەردەوام.
سەردەمی ئەردەڵان — هەورامی (گۆرانی) وەک زمانێکی ئەدەبیی کورد گەشە دەکات.
2021 — دیمەنی کولتووریی هەورامان، بە ناوەندێتیی هەورامان تەخت، دەبێتە شوێنێکی کەلەپووری جیهانیی یونسکۆ.
ئەمڕۆ — هەورامان تەخت وەک دڵی کولتووریی هەورامان گەشە دەکات.
پرسیارە باوەکان
هەورامان تەخت چییە؟
هەورامان تەخت گوندە سەرەکییە مێژووییەکەی ناوچەی هەورامانە لە ڕۆژئاوای ئێران، بە تەلارسازیی بەردینی پلەپلەکەی و ڕێوڕەسمە دێرینەکەی پیر شالیار بەناوبانگە.
بۆچی هەورامان تەخت بەناوبانگە؟
بە ماڵە سەرنجڕاکێشەکانی لەسەر تەختەپلەکان بەناوبانگە کە بە لایەکی لێژی چیاکەدا بەرز دەبنەوە، هەروەها بە ئاهەنگە زستانەکەی پیر شالیار؛ یەکێکە لە بەشە ناوەندییەکانی دیمەنی کولتووریی هەورامان کە لە لیستی یونسکۆ تۆمار کراوە.
ڕێوڕەسمی پیر شالیار چییە؟
پیر شالیار ڕێوڕەسمێکی دێرینی زستانەیە کە لە هەورامان تەخت بەڕێوە دەچێت و بە چەند ڕۆژێک مۆسیقا و هەڵپەڕکێ و خواردنی هاوبەش پیاوێکی پیرۆزی ئەفسانەیی یاد دەکاتەوە؛ ئەو ڕێوڕەسمە سەردانیکەر لە سەرانسەری کوردستان ڕادەکێشێت.
هەورامان تەخت لە کوێیە؟
لە چیاکانی هەورامانی ڕۆژئاوای پارێزگای کوردستانی ئێران، نزیک سنووری عێراق دەکەوێت.
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
هەورامان (ئورامانات) · زمانی هەورامی (گۆرانی) · پیر شالیار · پاوە · پاڵنگان.