در تاریخ سیاسی کردها، کمتر چهره‌ای به‌اندازهٔ حسن خیری تراژدی ویژهٔ سال‌های نخست جمهوری ترکیه را به‌تمامی مجسم می‌کند. او نماینده‌ای کرد و علوی از درسیم بود که هم در آخرین مجلس عثمانی و هم در نخستین مجلس بزرگ ملی ترکیه خدمت کرد؛ سپس در 1925، پس از آنکه بلافاصله در پی اطاعت از دستورهای شخصی مصطفی کمال آتاتورک بازداشت شد، به فرمان همان مجلس به دار آویخته شد. سرگذشت او تصویری فشرده از سازوکارهایی است که دولت ملی‌گرای تازهٔ ترکیه از طریق آن‌ها هم‌زمان چهره‌های کرد را ابزار مشروعیت‌بخشی سیاسی قرار می‌داد و پس از پایان کارآمدی‌شان آنان را از میان می‌برد.
فهرست مطالب
1. بخش 1: درسیم — دژ کوهستانی‌ای که از تسلیم سر باز زد
2. بخش 2: پسر یک آغا — شکل‌گیری شخصیت در جهان واپسین دورهٔ عثمانی
3. بخش 3: افسر عثمانی و نمایندهٔ کرد
4. بخش 4: نخستین مجلس بزرگ ملی
5. بخش 5: دام لوزان — نمایشی عروسکی
6. بخش 6: بازداشت — مجازات به‌خاطر اطاعت
7. بخش 7: قیام شیخ سعید و دادگاه استقلال شرق
8. بخش 8: چوبهٔ دار — کر حسن سخن می‌گوید
9. بخش 9: میراث — نماد یک خیانت
بخش 1: درسیم — دژ کوهستانی‌ای که از تسلیم سر باز زد
درسیم، منطقه‌ای که اکنون استان تونجلی در شرق ترکیه نامیده می‌شود، یکی از متمایزترین مناطق جهان کردی است. مردم آن عمدتاً کردهای علوی بودند؛ پیروان سنتی دینی و تلفیقی که عناصری از اسلام شیعی، باورهای پیشااسلامی آناتولی و عرفان صوفیانه را در هم می‌آمیزد و از جوامع کرد سنی که در بیشتر ارتفاعات کردنشین غالب بودند متمایز است. علویان درسیم توانسته بودند در برابر اقتدار عثمانی درجه‌ای از خودمختاری را حفظ کنند که حتی با معیارهای ارتفاعات نسبتاً مستقل کردنشین نیز نامعمول بود. حسن خیری در 1881 در این جهانِ افتخار شدید محلی و مقاومت دیرینه زاده شد.
بخش 2: پسر یک آغا — شکل‌گیری شخصیت در جهان واپسین دورهٔ عثمانی
حسن خیری از خانواده‌ای سرشناس بود. آموزشی دید که دانش سنتی اسلامی را با برنامهٔ درسی تازه و سکولار عثمانی ترکیب می‌کرد، استعداد تحصیلی کافی برای دریافت آموزش نظامی نشان داد و با شور و اشتیاق در انقلاب مشروطه‌خواهانهٔ ترک‌های جوان پس از 1908 مشارکت کرد؛ انقلابی که برای مدتی کوتاه فضایی برای سازمان‌یابی سیاسی کردها گشود. او این باور را پذیرفت که کردها می‌توانند با حفظ هویت متمایز خود، مشارکت‌کنندگانی کامل و برابر در دولت عثمانیِ اصلاح‌شده، مشروطه و چندقومیتی باشند.
بخش 3: افسر عثمانی و نمایندهٔ کرد
پس از جنگ جهانی اول، حسن خیری با آرمان ملی‌گرایانهٔ مصطفی کمال همراه شد؛ انتخابی که بسیاری از سیاست‌مداران کرد نیز کردند، زیرا باور داشتند کمال وعدهٔ دولتی تازه را می‌دهد که حقوق کردها را در چارچوب برادری ترک و کرد تضمین خواهد کرد. علویان درسیم دلایل خاص خود را برای ترجیح حکومت کمالیستی بر چشم‌انداز دولتی ملی‌گرای ارمنی یا یونانی داشتند که ممکن بود در پی کنترل شرق آناتولی برآید.
بخش 4: نخستین مجلس بزرگ ملی — یک کرد در مجلس آتاتورک
حسن خیری در 1920 به نمایندگی مجلس بزرگ ملی در آنکارا انتخاب شد. او یکی از شمار قابل‌توجه نمایندگان کرد در نخستین مجلس بزرگ ملی بود. در بحث‌های واقعی دربارهٔ ماهیت دولتی که در حال شکل‌گیری بود مشارکت کرد، در کمیسیون‌های مجلس خدمت کرد و باور داشت مشارکت کردها در جنگ استقلال، جایگاهی امن برای مردم کرد در ترکیهٔ تازه فراهم کرده است.
بخش 5: دام لوزان — نمایشی عروسکی
در جریان مذاکرات لوزان در 1922–1923، آتاتورک به حسن خیری دستور داد با لباس سنتی کردی، که در آن زمان ممنوع بود، در مجلس حاضر شود و علناً اعلام کند که کردها از جمهوری راضی‌اند و هیچ تمایلی به خودمختاری یا استقلال ندارند. خیری اطاعت کرد. لباس سنتی ممنوع را پوشید و آن اعلامیه را بر زبان آورد. این نمایش در لوزان به هدف دیپلماتیک خود رسید.
بخش 6: بازداشت — مجازات به‌خاطر اطاعت
حسن خیری بلافاصله پس از نمایش لوزان بازداشت شد. اتهام‌ها عبارت بودند از پوشیدن لباس قومی ممنوع در محیط عمومی و توطئه علیه امنیت دولت. مردی که رئیس دولت به او دستور داده بود لباس ممنوع را بپوشد، به‌خاطر پوشیدن همان لباس بازداشت شد. مردی که دستور گرفته بود وفاداری خود به جمهوری را اعلام کند، به توطئه علیه آن متهم شد. این یکی از مستندترین رویدادهای تاریخ اولیهٔ جمهوری ترکیه است: اقدامی سیاسی و عمدی، استفاده از چهره‌ای کرد به‌عنوان ابزار و سپس کنارگذاشتن فوری او.
بخش 7: قیام شیخ سعید و دادگاه استقلال شرق
قیام شیخ سعید در فوریه–مارس 1925 نخستین قیام بزرگ کردها علیه جمهوری ترکیه بود. دولت ترکیه آن را بهانهٔ اقدامی فراگیر علیه چهره‌های سیاسی کرد در سراسر طیف سیاسی قرار داد. حسن خیری به دادگاه استقلال شرق برده و به مرگ محکوم شد.
بخش 8: چوبهٔ دار — کر حسن سخن می‌گوید
حسن خیری در 1925 به دار آویخته شد. پیش از اعدام، درخواستی کرد که به روایتی افسانه‌وار بدل شده است: خواست او را در جاده دفن کنند تا هر کردی که از آنجا می‌گذرد بر گورش تف بیندازد. هنگام به‌دارآویخته‌شدن فریاد زد: «آه شیخ سعید، کر حسن نیز در راه کردستان شهید شد!» کر حسن، یعنی حسنِ خر، نامی بود که خود برای خویش ساخته بود. این نهایت سرزنش خویشتن و هم‌زمان اعلام شهادت در راه کردستان بود.
بخش 9: میراث — نماد یک خیانت
توالی زندگی حسن خیری، از نمایندهٔ کرد تا بازیگر نمایش لوزان، زندانیِ فوری و شهید اعدام‌شده، تصویری فشرده از جایگاه ساختاری سیاست‌مداران کرد در سال‌های نخست جمهوری ترکیه است: هنگامی سودمند بودند که هویتشان می‌توانست در خدمت منافع ملی‌گرایانهٔ ترکیه قرار گیرد و هنگامی که این سودمندی پایان می‌یافت، کنارگذاشتنی می‌شدند. سرگذشت او در حافظهٔ سیاسی کردها بارها به‌عنوان گواهی از سوءنیتی بازگو شده است که جمهوری ترکیه از همان آغاز تأسیس با آن به شهروندان کرد خود نزدیک شد. نام کر حسن در حافظهٔ کردی نه به‌عنوان توهین، بلکه به‌عنوان شکلی از کرامت زنده است؛ کرامت مردی که در لحظهٔ مرگ شهامت یافت خود را شهید مردمی بنامد که به خیانت به آنان وادار شده بود.
گاه‌شمار زندگی حسن خیری
1881 — تولد در درسیم (استان تونجلی کنونی)، در قلمرو امپراتوری عثمانی.
1898 — فارغ‌التحصیلی از دانشکدهٔ نظامی عثمانی؛ آغاز حرفهٔ نظامی.
1914–1918 — خدمت نظامی عثمانی در جنگ جهانی اول.
1919–1920 — انتخاب به نمایندگی درسیم در آخرین مجلس عثمانی و سپس در نخستین مجلس بزرگ ملی.
1922–1923 — نمایش لوزان: دستور آتاتورک برای پوشیدن لباس ممنوع کردی و انکار استقلال کردها؛ بازداشت بلافاصله پس از آن.
فوریه–مارس 1925 — قیام شیخ سعید؛ تشکیل دادگاه‌های استقلال شرق.
نوامبر 1925 — اعدام با دار در الازیغ؛ واپسین سخنان: «آه شیخ سعید، کر حسن نیز در راه کردستان شهید شد!»
منابع
1. مک‌داول، دیوید. تاریخ معاصر کردها. آی. بی. توریس، 1996.
2. اولسون، رابرت. پیدایش ملی‌گرایی کردی و قیام شیخ سعید، 1880–1925. انتشارات دانشگاه تگزاس، 1989.
3. جوایده، ودیع. جنبش ملی کرد. انتشارات دانشگاه سیراکیوز، 2006.
4. بروینسن، مارتین فان. آغا، شیخ و دولت. زد بوکس، 1992.
5. زورخر، اریک‌یان. ترکیه: تاریخی معاصر. آی. بی. توریس، 1993.
6. بوزارسلان، حمیت. ملی‌گرایی کردی در ترکیه. در جستارهایی دربارهٔ خاستگاه‌های ملی‌گرایی کردی. انتشارات مزدا، 2003.
7. اوزغلو، هاکان. سرشناسان کرد و دولت عثمانی. انتشارات دانشگاه ایالتی نیویورک، 2004.
8. وایت، پل جی. شورشیان بدوی یا نوگرایان انقلابی؟ زد بوکس، 2000.
پرسش‌های متداول
حسن خیری که بود؟
حسن خیری (1881–1925) سیاست‌مدار و افسر نظامی کردِ علوی از درسیم بود. او هم در آخرین مجلس عثمانی و هم در نخستین مجلس بزرگ ملی ترکیه خدمت کرد. او به این دلیل به یاد مانده است که آتاتورک به وی دستور داد در لوزان استقلال کردها را انکار کند، بلافاصله پس از اطاعت از آن دستور بازداشت شد و بر چوبهٔ دار با واپسین سخنانی سرکشانه در راه کردستان جان باخت.
در لوزان چه بر سر حسن خیری آمد؟
در جریان مذاکرات لوزان در 1923، آتاتورک به حسن خیری دستور داد با لباس سنتی کردی، که در آن زمان ممنوع بود، در مجلس حاضر شود و علناً گواهی دهد که کردها خواهان استقلال نیستند. خیری از هر دو خواسته اطاعت کرد. سپس بلافاصله به اتهام پوشیدن لباس قومی ممنوع و توطئه علیه امنیت ملی بازداشت شد؛ مجازاتی برای اجرای دستورهای خود رئیس دولت.
واپسین سخنان مشهور حسن خیری چه بود؟
حسن خیری هنگام به‌دارآویخته‌شدن فریاد زد: «آه شیخ سعید، کر حسن نیز در راه کردستان شهید شد!» او نام کر حسن، یعنی حسنِ خر، را به‌عنوان داوری دربارهٔ زندگیِ آکنده از اطاعت خود ساخته بود. واپسین درخواستش این بود که او را در جاده دفن کنند تا هر کردی که از آنجا می‌گذرد بر گورش تف بیندازد.