هجیر: انجیرِ کردی و کهن‌ترین میوهٔ کشت‌شده در تاریخِ بشر
مقاله‌های پیشینِ این مجموعه نشان دادند که زیتون نخست در کوه‌های جنوبیِ توروسِ باکورِ کردی اهلی شد و گندم نخست در قره‌جه‌داغ، نزدیکِ آمد، کشت شد. هر دو ادعا شگفت‌انگیزند و هر دو پشتوانهٔ پژوهشِ داوری‌شده دارند. اما میوه‌ای هست که اهلی‌شدنش از هر دوی آن‌ها قدیمی‌تر است؛ میوه‌ای که شاید کهن‌ترین محصولِ کشت‌شده در سراسرِ تاریخِ نوعِ بشر باشد و شکلِ وحشیِ آن خودبه‌خود در کردستان می‌روید. آن میوه انجیر است. در کردیِ میانه هجیر (هەنجیری) نام دارد. یکی از کهن‌ترین خوراک‌های زمین است و کوهستان‌های کردی از جاهایی‌اند که شکلِ وحشیِ آن می‌روید. به گفتهٔ باغ‌های کیو، برجسته‌ترین مرجعِ گیاه‌شناسیِ جهان، انجیر (فیکوس کاریکا) بیش از یازده هزار سال پیش احتمالاً نخستین میوهٔ کشت‌شده در تاریخِ بشر شد. شواهدِ اهلی‌شدنِ آن نزدیک به هزار سال از اهلی‌شدنِ غلات قدیمی‌تر است. انجیرِ وحشی خودبه‌خود در سراسرِ خاورِ نزدیک و تا آسیای غربی می‌روید و دانشنامهٔ ایرانیکا مشخصاً کردستان را در میانِ نواحیِ رویشِ طبیعیِ فیکوس کاریکای وحشی نام می‌برد. سوریه و آناتولی، که ارتفاعاتِ باکورِ کردی را در بر می‌گیرد، زیستگاه‌های طبیعیِ درختِ انجیر شمرده می‌شوند که از آنجا به سراسرِ جهانِ باستان برده شد. زمانی که نخستین شهرها در میان‌رودان برپا شدند، انجیر محصولی جاافتاده بود. هنگامی که سومریان نخستین لوح‌های خود را در بابل و اوروک، در دشت‌های پایینِ کوهستان‌های کردی، می‌نوشتند، انجیر از پیش خوراکی کهن بود. این صد و سی و دومین مقالهٔ مجموعه است. زیتون و گندم مقاله‌هایی دربارهٔ منشأشان داشتند. اکنون انجیر، که از هر دو قدیمی‌تر است، مقالهٔ خود را دارد.
نکته‌های کلیدی
• هجیر (هەنجیری) نامِ انجیر در کردیِ میانه است؛ یکی از کهن‌ترین و مقدس‌ترین میوه‌های منطقه
• باغ‌های کیو انجیر را احتمالاً نخستین میوهٔ کشت‌شده در تاریخِ بشر می‌داند؛ بیش از 11,000 سال پیش
• انجیرِ وحشی خودبه‌خود در کردستان می‌روید، به گفتهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا؛ سوریه و آناتولی زیستگاهِ طبیعیِ آغازینِ آن‌اند
• در پایانِ تابستان تازه خورده و برای زمستان خشک می‌شود؛ در قرآن کنارِ زیتون به‌عنوانِ میوه‌ای مقدس نام برده شده است
دانستنی‌های کوتاه
نامِ کردی: هجیر / هنجیر (هەنجیری در کردیِ میانه)؛ اینجیر در ترکی؛ انجیر در فارسی/عربی
گسترهٔ وحشی: خودبه‌خود در کردستان، سوریه، آناتولی و گسترهٔ بزرگ‌ترِ خاورِ نزدیک و آسیای غربی می‌روید
شیوهٔ خوردن: تازه در پایانِ تابستان، بنفشِ مایل به سیاه یا سبز و بسیار شیرین؛ خشک برای زمستان؛ در رچل، مربای انجیر؛ به‌عنوانِ میان‌وعده‌ای شیرین
پیشینه: احتمالاً نخستین میوهٔ کشت‌شدهٔ جهان، به گفتهٔ کیو؛ یادشده در لوح‌های سومری (2500 پیش از میلاد) و قرآن، سورهٔ تین
انجیر در آشپزخانهٔ کردی
فصلِ درختِ انجیر در پایانِ تابستان فرا می‌رسد؛ میوه‌ها بنفشِ مایل به سیاه یا سبزِ کهربایی‌اند و سنگین بر شاخه نشسته‌اند. انجیرِ تازه شگفت‌انگیز است: بسیار شیرین، با عمقی عسل‌گونه و بافتی که هم‌زمان نرم و به‌سببِ دانه‌های درونش اندکی دانه‌دار است. آشپزخانهٔ کردی در چند هفتهٔ رسیدنِ انجیر، آن را تازه مصرف و سپس برای نگهداری آماده می‌کند. انجیرهای خشک، هجیر هور / انجیرِ خشک، روی پارچه در آفتاب پهن می‌شوند تا قندها غلیظ شوند و گوشتِ میوه تیره و خشک شود و شیرینی‌ای فشرده و جویدنی پدید آید. در زمستان در جایِ خشک نگهداری و با چای، پنیر و نان یا همان‌طور که هستند خورده می‌شوند؛ از شیرین‌ترین میوه‌های خشک، با قندِ طبیعی و بی‌هیچ فرآوری. رچلِ انجیر، مربا، از پختنِ انجیرِ تازه با شکر یا شیرهٔ انگور تهیه می‌شود تا به خوراکِ نگهداری‌شده‌ای نرم و جواهرگون بدل شود. در آشپزخانهٔ کردی، انجیرِ خشک در غذاهای برنجی و خورش‌های آرام‌پز نیز می‌آید؛ به‌ویژه در روژهلات، کردستانِ ایران، که تأثیرِ آشپزیِ فارسیِ ترکیب‌کنندهٔ مزه‌های شیرین و غیرشیرین دیده می‌شود و گوشتِ برهٔ پرشده با انجیر یا برنج با میوهٔ خشک از سنت‌های جشن‌هاست. در کوهستان، جایی که درختانِ انجیر در شکاف‌های سنگی و دیواره‌های دره در ارتفاعاتِ پایین‌تر می‌رویند، گردآورنده آن‌ها را بدونِ کشت می‌یابد: انجیرهای وحشی، کوچک‌تر و پردانه‌تر از نوعِ کشت‌شده، که به‌اندازهٔ کافی شیرین‌اند تا مستقیم از شاخه خورده شوند.
کهن‌ترین میوهٔ کشت‌شده
این مجموعه ادعاهایی پی‌درپی و هر بار گسترده‌تر دربارهٔ نقشِ کوهستان‌های کردی در منشأِ کشاورزیِ جهان مطرح کرده است. زیتون شش هزار سال پیش نخست در کوه‌های جنوبیِ توروسِ باکور اهلی شد. گندم ده تا یازده هزار سال پیش نخست در قره‌جه‌داغ، نزدیکِ آمد، کشت شد و هزاران سال از زیتون پیشی داشت. انجیر از این هم فراتر می‌رود. بنا بر مرجعیتِ گیاه‌شناختیِ باغ‌های کیو، انجیر بیش از یازده هزار سال پیش احتمالاً نخستین میوهٔ کشت‌شده در تاریخِ بشر شد؛ شواهدِ کشتِ اولیهٔ آن از محوطه‌ای در درهٔ اردن نزدیک به هزار سال از اهلی‌شدنِ غلات قدیمی‌تر است. پژوهشگرِ دانشگاهی آیرا کاندیت، مرجعِ برجستهٔ رقم‌های انجیر، سوریه و آناتولی را زیستگاه‌های طبیعیِ درختِ انجیر شناخت؛ آناتولی در این زمینه ارتفاعاتِ کردیِ باکور را نیز شامل می‌شود، همان کوهستان‌هایی که زیتون و گندم از آن‌ها آمدند. دانشنامهٔ ایرانیکا مشخصاً کردستان را، کنارِ غربِ ایران و جنگل‌های خزر، از نواحی‌ای می‌نامد که فیکوس کاریکای وحشی امروز در وضعیتِ طبیعیِ خود خودبه‌خود می‌روید. این ادعایی حاشیه‌ای نیست. انجیر مدت‌ها پیش از آنکه در جایی کشت شود، در کردستان وحشی می‌رویید. نکته‌ای که باید صادقانه گفت: بسیاری از پژوهشگران اکنون اهلی‌شدنِ انجیر را در درهٔ اردن، جنوبِ کردستان و در فلسطینِ امروز، می‌دانند. کوهستان‌های کردی بخشی از گسترهٔ طبیعیِ وحشی و زیستگاهِ تاریخیِ انجیرند، نه لزوماً محلِ اصلیِ اهلی‌شدنِ آن. اما انجیرِ وحشی گیاهی از کوهستانِ کردی است و همان چشم‌اندازی که زیتون و گندم را پدید آورد، این کهن‌ترین میوهٔ کشت‌شدهٔ جهان را نیز پدید آورد. قرآن در سورهٔ تین انجیر و زیتون را با هم نام می‌برد، مقدس‌ترین جفت در سراسرِ سنتِ مسلمانان؛ اکنون این مجموعه به هر دو پرداخته و ردِ هر دو را تا همان منطقهٔ کوهستانی دنبال کرده است.
پرسش‌های رایج
هجیر در فرهنگِ کردی چیست؟
هجیر، یا هنجیر، نامِ انجیر (فیکوس کاریکا) در کردیِ میانه است؛ یکی از کهن‌ترین و پرمصرف‌ترین میوه‌های منطقه. در پایانِ تابستان تازه خورده، برای زمستان خشک و به‌شکلِ مربای انجیر، رچل، نگهداری می‌شود. انجیرهای وحشی به‌طورِ طبیعی در کوهستان‌های کردی می‌رویند؛ انجیر از نخستین میوه‌های یادشده در متن‌های سومریِ میان‌رودانِ باستان، قرآن و کهن‌ترین اسنادِ کشاورزیِ خاورِ نزدیک است.
آیا انجیر واقعاً کهن‌ترین میوهٔ کشت‌شدهٔ جهان است؟
به گفتهٔ باغ‌های کیو، انجیر احتمالاً نخستین میوه‌ای است که بیش از یازده هزار سال پیش در تاریخِ بشر کشت شد. شواهدِ کشتِ آن نزدیک به هزار سال از اهلی‌شدنِ غلات قدیمی‌تر است. اجماعِ دانشگاهی نخستین اهلی‌شدنِ آن را در خاورِ نزدیک قرار می‌دهد؛ درختانِ وحشی در سراسرِ سوریه، آناتولی و کردستان می‌رویند. برخی پژوهشگران نخستین محلِ کشت را در درهٔ اردن، فلسطین، می‌دانند؛ دیگران سوریه و آناتولی، از جمله باکورِ کردی، را زیستگاهِ طبیعیِ اصلی‌ای می‌شناسند که کشت از آن گسترش یافت.
چرا انجیر و زیتون در قرآن با هم یاد شده‌اند؟
سورهٔ تین، انجیر، با سوگندی به انجیر و زیتون در کنارِ هم آغاز می‌شود و آن‌ها را دو میوهٔ مقدس با بالاترین اهمیت می‌داند. هر دو از کهن‌ترین گیاهانِ کشت‌شدهٔ خاورِ نزدیک‌اند؛ شکل‌های وحشیِ هر دو در کوهستان‌های کردی می‌رویند و این مجموعه هر دو را گیاهانی ثبت کرده که منشأشان به همان چشم‌اندازِ کوهستانیِ باکور و هلالِ حاصلخیز بازمی‌گردد. در سنتِ اسلامی، انجیر میوه‌ای کامل توصیف می‌شود که هیچ هسته‌ای ندارد و زیتون درختی مبارک از کوهستان است.
نتیجه‌گیری
هجیر صد و سی و دومین مقالهٔ مجموعه است و کهن‌ترین ادعایی که تاکنون مطرح کرده است. نه کهن‌ترین خوراکِ مجموعه؛ رون کهن است، ساوار چهار هزار سال قدمت دارد و کسکه از آن هم قدیمی‌تر است؛ بلکه کهن‌ترین ادعای منشأ: بیش از یازده هزار سال کشت در چشم‌اندازی که کوهستان‌های کردی را در بر می‌گیرد و شاید انجیر را نخستین محصولی می‌کند که انسانی آگاهانه پرورش داد. زیتون مقدس بود. گندم شهرها را ساخت. انجیر پیش از هر دو آمد. با صد و سی و دو مقاله، کوهستان‌های کردی روغن، نان و کهن‌ترین شیرینیِ جهان را به آن داده‌اند. هجیر که در بعدازظهرِ پایانِ تابستانِ کردستان تازه از شاخه خورده می‌شود، میوه‌ای است که سابقهٔ مصرفش در اینجا از هر جایِ دیگرِ زمین طولانی‌تر است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
دانشنامهٔ ایرانیکا: فیکوس کاریکای وحشی خودبه‌خود در کردستان، لرستان و استپ‌های غربی می‌روید
وب‌سایتِ تاریخ کرد: گنم، گندمی که نخست نزدیکِ آمد کشت شد و انجیر هزار سال از آن قدیمی‌تر است