تاریخ حزب دموکرات کردستان از بسیاری جهات تاریخ دو مرد است که همکاری‌شان به همان اندازه که پربار بود، پرتنش نیز بود. مصطفی بارزانی اعتبار نظامی، اقتدار ایلی و نماد مقاومت افسانه‌ای را فراهم می‌کرد که به حزب دموکرات نیروی مردمی می‌داد. ابراهیم احمد چارچوب فکری، ساختار سازمانی، برنامهٔ سیاسی و استعداد حقوقی و ادبی‌ای را فراهم می‌کرد که به حزب محتوای نهادی می‌بخشید. بدون بارزانی، حزب دموکرات از پشتیبانی گستردهٔ مردمی‌ای محروم می‌ماند که آن را به نیرویی در سیاست عراق تبدیل کرد. بدون احمد، انسجام سیاسی‌ای را نمی‌داشت که آن را از سازمانی نظامی و ایلی فراتر می‌برد. رابطهٔ این دو مرد برای جنبش ملی کرد ضروری و همواره دشوار بود؛ سرانجام به جدایی تلخی انجامید که احمد و دامادش جلال طالبانی را به تبعید راند و مستقیماً به تأسیس اتحادیهٔ میهنی کردستان منجر شد. اما در دورهٔ ثمربخش آن، همکاری احمد و بارزانی یکی از اثرگذارترین همکاری‌ها در تاریخ سیاسی کرد بود.
فهرست مطالب
1. بخش 1: سلیمانیه ـ شهر روشنفکران و وکلا
2. بخش 2: ذهن حقوقی ـ آموزش، حقوق و شکل‌گیری سیاسی
3. بخش 3: تأسیس حزب دموکرات ـ یکی از معماران حزب
4. بخش 4: برنامهٔ فکری ـ نوشتن سیاست کرد
5. بخش 5: انقلاب سپتامبر ـ مغز سیاسی جنگ کردها
6. بخش 6: ادبیات مقاومت ـ احمدِ نویسنده
7. بخش 7: جدایی بارزانی و احمد ـ هنگامی که همکاران رقیب شدند
8. بخش 8: تبعید و ساختن اتحادیهٔ میهنی
9. بخش 9: بازگشت و آشتی در اقلیم کردستان
10. بخش 10: میراث ـ معمار فکری
بخش 1: سلیمانیه ـ شهر روشنفکران و وکلا
ابراهیم احمد در سلیمانیه در 1914، در پایتخت فکری و فرهنگی جنوب کردستان، زاده شد. سلیمانیه در اوایل سدهٔ بیستم شهری با سنت دانشوری، شعر و اندیشهٔ سیاسی کرد بود که آن را از خصلت ایلی‌تر و روستایی‌تر مناطق کردنشین شمال و غرب متمایز می‌کرد. شهری بود که محمدامین زکی، تاریخ‌نگار بزرگ کرد، را پرورده بود و فضای فرهنگی‌اش نسل‌هایی از روشنفکران کرد را بالانده بود که می‌فهمیدند آرمان کرد، افزون بر مقاومت نظامی، به سازمان‌دهی سیاسی، استدلال حقوقی و بیان فرهنگی نیاز دارد.
خاندان احمد بخشی از این سنت فکری بود. ابراهیم احمد از آموزش بسیار خوبی برخوردار شد که او را از نظام آموزشی نوپای عراق گذراند و سرانجام به دانشکدهٔ حقوق رساند؛ جایی که برای وکالت آموزش دید و مهارت‌های تحلیلی و احترام به استدلال و شواهد را آموخت که در سراسر زندگی، ویژگی اندیشهٔ سیاسی‌اش بود.
بخش 2: ذهن حقوقی ـ آموزش، حقوق و شکل‌گیری سیاسی
آموزش حقوقی احمد در دانشکدهٔ حقوق بغداد، هم مدرک و هم چارچوبی فکری به او داد. به‌عنوان یکی از شمار اندک مردان کردی که در نظام حقوقی عراق صلاحیت وکالت یافته بودند، آمادگی داشت به شیوه‌هایی در جهان نهادی دولت عراق عمل کند که فرماندهان نظامی ایلی مانند بارزانی از آن برخوردار نبودند. می‌توانست در دادگاه‌ها استدلال کند، اسناد حقوقی بنویسد، چارچوب‌های قانون اساسی را که درون آن‌ها می‌شد حقوق کردها را مطالبه کرد تحلیل کند و مسئلهٔ کرد را به زبانی مطرح سازد که دستگاه حقوقی و سیاسی عراق ناچار باشد آن را جدی بگیرد.
او باور داشت که خودفرمانی پایدار کرد به ساختن نهادهای سیاسی واقعی نیاز دارد؛ احزابی با ساختارهای دموکراتیک، نظام‌های حقوقی مبتنی بر قانون مدون و دستگاه اداری پاسخ‌گو به نهادهای منتخب، به‌جای اقتدار شخصی رهبران ایلی و فرماندهان نظامی. این بینش نهادی هم مهم‌ترین سهم او در جنبش کرد شد و هم سرچشمهٔ تلخ‌ترین کشمکش‌هایش با بارزانی.
بخش 3: تأسیس حزب دموکرات ـ یکی از معماران حزب
حزب دموکرات کردستان در اوت 1946 تأسیس شد. احمد از چهره‌های بنیان‌گذار بود و به تدوین برنامهٔ حزب کمک کرد؛ برنامه‌ای که مطالبات حقوق ملی کرد را با دستور کاری سوسیال‌دموکرات در پاسخ به نارضایتی‌های اقتصادی جمعیت کرد پیوند می‌داد. هنگامی که بارزانی در 1958 به عراق بازگشت و رئیس حزب دموکرات شد، احمد دبیرکل شد. این همکاری در سال‌های نخست انقلاب سپتامبر، هرچند ناقص، به‌شکلی ثمربخش ادامه یافت.
بخش 4: برنامهٔ فکری ـ نوشتن سیاست کرد
سهم احمد در اندیشهٔ سیاسی کرد نظام‌مند و پیوسته بود. او در نوشته‌هایش چارچوبی منسجم برای اندیشیدن به هویت ملی کرد، سازمان‌دهی سیاسی کرد و رابطهٔ جنبش کرد با دولت عراق پروراند. از برداشتی از خودمختاری کرد دفاع می‌کرد که با تمامیت ارضی عراق سازگار بود، اما خودفرمانی واقعی را می‌طلبید؛ خودمختاری ماهوی مردمی که به زبان خود و بر پایهٔ نهادهای سیاسی خود بر خویشتن حکومت می‌کنند.
بخش 5: انقلاب سپتامبر ـ مغز سیاسی جنگ کردها
در دوران انقلاب سپتامبرِ 1961–1975، احمد دبیرکل حزب دموکرات و سخنگوی سیاسی اصلی آرمان کرد بود. درحالی‌که بارزانی عملیات نظامی را فرماندهی می‌کرد، احمد دیپلماسی را پیش می‌برد: با نمایندگان دولت عراق دیدار می‌کرد، پیشنهادها را می‌نوشت، از مسئلهٔ حقوقی و سیاسی کردها دفاع می‌کرد و ارتباط با بازیگران بین‌المللی را حفظ می‌کرد؛ ارتباطاتی که مسئلهٔ کرد را در دستور کار بین‌المللی نگه می‌داشت.
بخش 6: ادبیات مقاومت ـ احمدِ نویسنده
فعالیت ادبی ابراهیم احمد هم‌پای فعالیت سیاسی‌اش پیش می‌رفت. او به‌عنوان داستان‌کوتاه‌نویس و رمان‌نویس، یکی از پیشگامان داستان منثور مدرن کرد به گویش سورانی بود. مشهورترین اثرش، رمان ژانی گەل، به معنای رنج مردم، به شکاف‌های درون خود جنبش کرد می‌پرداخت؛ رقابت‌های شخصی، کشمکش‌های ایدئولوژیک و ضعف‌های ساختاری‌ای که دولت عراق می‌توانست از آن‌ها بهره‌برداری کند. رمان هم دستاوردی ادبی و هم کنشی سیاسی بود: مسائلی را نام می‌برد که برای موفقیت جنبش کرد باید حل می‌شدند.
بخش 7: جدایی بارزانی و احمد ـ هنگامی که همکاران رقیب شدند
جدایی ابراهیم احمد و مصطفی بارزانی، که در 1964 به اوج رسید، یکی از اثرگذارترین رویدادها در تاریخ جنبش کرد در عراق بود. علت زیربنایی آن، ناسازگاری بنیادین بینش احمد از سازمان حزبی دموکراتیک با اعمال اقتدار شخصی و خاندانی بارزانی بود. این جدایی احمد و متحدانش، از جمله دامادش جلال طالبانی، را در کوهستان‌های کردستان بی‌پایگاه گذاشت و به تبعید راند.
بخش 8: تبعید و ساختن اتحادیهٔ میهنی
فرصت بازسازی پس از فروپاشی مقاومت کرد در 1975 پدید آمد. درحالی‌که توافق الجزایر جنبش بارزانی را در هم شکسته بود، جلال طالبانی در 1975 اتحادیهٔ میهنی کردستان را بنیان گذاشت که به ابزار سازمانی سنت سیاسی پروردهٔ احمد تبدیل شد: نوعی ملی‌گرایی کرد که دموکراتیک، چپ‌گرا و متکی بر اندیشه بود و از سیاست ایلی و خاندانی حزب دموکراتِ بارزانی فاصله داشت.
بخش 9: بازگشت و آشتی در اقلیم کردستان
تأسیس حکومت اقلیم کردستان در 1992 شرایط بازگشت احمد به کردستان را فراهم کرد. او آن‌قدر زیست که آشتی حزب دموکرات و اتحادیهٔ میهنی پس از جنگ داخلی‌شان، تحکیم خودمختاری اقلیم کردستان، سقوط صدام حسین در 2003 و تثبیت خودمختاری منطقه‌ای کرد در قانون اساسی عراق در 2005 را ببیند. در 2000 در هشتادوشش‌سالگی درگذشت و بیش از دو دهه پس از بارزانی زنده ماند.
بخش 10: میراث ـ معمار فکری
میراث ابراهیم احمد، میراث معمار فکری است؛ مردی که چارچوب سیاسی، ساختار سازمانی و بیان ادبی‌ای را فراهم کرد که به جنبش ملی کرد در عراق محتوای نهادی بخشید. بدون بارزانی، حزب دموکرات از پشتیبانی مردمی برخوردار نمی‌شد؛ بدون احمد، انسجام سیاسی نمی‌یافت. هر دو سهم ضروری بودند و اینکه همکاری‌شان به کشمکش پایان یافت، از اهمیت آنچه با هم ساختند نمی‌کاهد.
میراث ادبی او دستاوردی جداگانه است. به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران داستان منثور مدرن کرد و نویسندهٔ آثاری که به‌طور جدی با واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی زندگی کردها درگیر بودند، به ساختن فرهنگی ادبی در میان کردها کمک کرد که می‌توانست هویت ملی را در دهه‌های سرکوب سیاسی حفظ کند. اتحادیهٔ میهنی کردستان که طالبانی ساخت، از بسیاری جهات مستقیم‌ترین تجلی نهادی بینش سیاسی احمد است.
گاه‌شمار رویدادهای مهم
1914 ـ در سلیمانیه، در محیط فکری جنوب کردستان، زاده می‌شود.
حدود دههٔ 1930 ـ در دانشکدهٔ حقوق بغداد برای وکالت آموزش می‌بیند؛ هم‌زمان در مقام نویسندهٔ داستان منثور کرد پرورش می‌یابد.
اوت 1946 ـ در سلیمانیه در تأسیس حزب دموکرات کردستان مشارکت می‌کند؛ به برنامه و ساختار سازمانی حزب یاری می‌رساند.
1958 ـ بارزانی به عراق بازمی‌گردد؛ احمد دبیرکل حزب دموکرات می‌شود.
سپتامبر 1961 ـ انقلاب سپتامبر آغاز می‌شود؛ احمد مغز سیاسی و مذاکره‌کنندهٔ ارشد جنبش کرد است.
1964 ـ جدایی بارزانی و احمد: احمد و متحدانش، از جمله دامادش جلال طالبانی، از حزب دموکرات اخراج می‌شوند؛ ناچار به تبعید می‌روند.
دههٔ 1970 ـ رمان ژانی گەل، به معنای رنج مردم، را منتشر می‌کند؛ یکی از شاهکارهای ادبیات مدرن کرد.
1975 ـ توافق الجزایر جنبش بارزانی را فرو می‌پاشد؛ طالبانی اتحادیهٔ میهنی کردستان را بنیان می‌گذارد.
1992 ـ حکومت اقلیم کردستان تأسیس می‌شود؛ احمد به کردستان بازمی‌گردد.
2000 ـ در سلیمانیه در 86سالگی درمی‌گذرد.
گاه‌شمار ابراهیم احمد
1914 ـ در سلیمانیه زاده می‌شود.
حدود دههٔ 1930 ـ از دانشکدهٔ حقوق بغداد مدرک حقوق می‌گیرد؛ فعالیت ادبی را آغاز می‌کند.
1946 ـ در تأسیس حزب دموکرات کردستان مشارکت می‌کند.
1958 ـ دبیرکل حزب دموکرات می‌شود.
1961 ـ انقلاب سپتامبر؛ احمد مغز سیاسی جنگ کردها است.
1964 ـ جدایی از بارزانی؛ اخراج از حزب دموکرات؛ تبعید.
1975 ـ اتحادیهٔ میهنی به دست طالبانی تأسیس می‌شود.
1992 ـ به اقلیم کردستان بازمی‌گردد.
2000 ـ در سلیمانیه درمی‌گذرد.
منابع
1. مک‌داول، دیوید. تاریخ معاصر کردها. آی. بی. توریس، 1996.
2. جویده، ودیع. جنبش ملی کرد. انتشارات دانشگاه سیراکیوز، 2006.
3. استنسفیلد، گرت. کردستان عراق: توسعهٔ سیاسی و دموکراسی نوظهور. راتلج، 2003.
4. حنا بطاطو. طبقات اجتماعی قدیم و جنبش‌های انقلابی عراق. انتشارات دانشگاه پرینستون، 1978.
5. کرمانج، شیرکو. هویت و ملت در عراق. لین رینر، 2013.
6. بروینسن، مارتین وان. آغا، شیخ و دولت. زد بوکس، 1992.
7. ابراهیم احمد. ژانی گەل، به معنای رنج مردم. سلیمانیه، دههٔ 1970.
8. مار، فیبی. تاریخ معاصر عراق. وست‌ویو پرس، 2004.
پرسش‌های رایج
ابراهیم احمد که بود؟
ابراهیم احمد (1914–2000) وکیل، نویسنده و سیاستمدار کرد اهل سلیمانیه بود که در 1946 در تأسیس حزب دموکرات کردستان مشارکت کرد و در دوران انقلاب سپتامبر دبیرکل آن بود. معمار فکری برنامهٔ سیاسی حزب دموکرات، پدرِ همسر جلال طالبانی و پدرخواندهٔ سیاسی اتحادیهٔ میهنی کردستان بود.
رابطهٔ ابراهیم احمد با مصطفی بارزانی چگونه بود؟
احمد و بارزانی دو هم‌بنیان‌گذار اصلی جنبش مدرن کرد در عراق بودند. بارزانی اعتبار نظامی و اقتدار ایلی آورد؛ احمد تخصص حقوقی، سازمان‌دهی سیاسی و چارچوب فکری آورد. همکاری‌شان در 1964 با جدایی تلخی پایان یافت؛ هنگامی که اختلاف‌های بنیادین دربارهٔ حکمرانی دموکراتیک حزب حل‌شدنی نبود و به اخراج احمد و طالبانی از حزب دموکرات و در نهایت تأسیس اتحادیهٔ میهنی به دست آنان انجامید.
سهم ادبی ابراهیم احمد چه بود؟
احمد از پیشگامان داستان منثور مدرن کرد بود. داستان‌های کوتاه و رمان‌هایش، به‌ویژه رمان ژانی گەل، به معنای رنج مردم، به شیوه‌ای به واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی زندگی کردها می‌پرداختند که هم از نظر هنری جدی و هم از نظر سیاسی متعهد بود. به تثبیت داستان منثور کرد به‌عنوان قالب ادبی مهم در کنار سنت کهن‌تر شعر کرد کمک کرد.