مقدمه
در مارس 1991، در پی جنگ خلیج فارس، مردم کرد عراق در بزرگ‌ترین قیام مردمی تاریخ کرد علیه رژیم صدام حسین برخاستند. ظرف چند روز، پیشمرگه‌های کرد و جنگجویان غیرنظامی سلیمانیه، اربیل، دهوک و برای مدتی کوتاه کرکوک را آزاد کردند. برای لحظه‌ای زودگذر به نظر می‌رسید آزادی کردها دست‌یافتنی است. سپس گارد جمهوری صدام با استفاده از بالگردهای رزمی، که شروط آتش‌بس به شکلی توضیح‌ناپذیر اجازهٔ استفاده از آن‌ها را داده بود، قیام را با نیرویی ویرانگر در هم کوبید. بیش از 1.5 میلیون کرد در یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های پناهندگی سدهٔ 20 به کوه‌های امتداد مرزهای ترکیه و ایران گریختند.
پس از آن، مجموعه‌ای از مذاکرات و مداخله‌های بین‌المللی رخ داد که جایگاه کردها در عراق را از بنیاد دگرگون می‌کرد. قطعنامهٔ 688 شورای امنیت سازمان ملل (5 آوریل 1991) خواستار پایان سرکوب کردها از سوی عراق شد. عملیات تأمین آسایش در شمال مدار 36 درجه، پناهگاه امن و منطقهٔ پروازممنوع ایجاد کرد. جبههٔ کردستان برای خودمختاری با بغداد مذاکره کرد، اما گفت‌وگوها در مارس 1992 شکست خورد. کردها در خلأ پدیدآمده، انتخابات پارلمانی خود را در 19 مه 1992 برگزار کردند؛ نخستین انتخابات آزاد تاریخ کرد؛ و حکومت اقلیم کردستان را تأسیس نمودند. کردها از دل فاجعه، بنیادهای خودفرمانی‌ای را ساختند که تا امروز دوام دارند.
فهرست مطالب
مذاکرات خودمختاری 1991 چه بودند؟
پناهگاه امن و منطقهٔ پروازممنوع
مذاکرات خودمختاری 1991 چه بودند؟
پس از شکست قیام مارس 1991 و ایجاد پناهگاه امن بین‌المللی، جبههٔ کردستان، ائتلافی از احزاب سیاسی کرد به رهبری حزب دموکرات کردستانِ مسعود بارزانی و اتحادیهٔ میهنی کردستانِ جلال طالبانی، با دولت صدام حسین دربارهٔ خودمختاری کردها وارد مذاکره شد. این مذاکرات که در سراسر 1991 و تا اوایل 1992 جریان داشت، تازه‌ترین تلاش برای تأمین خودفرمانی کردها در چارچوب عراق از راه گفت‌وگو با بغداد بود.
مذاکرات در شرایطی ناممکن انجام می‌شد. رژیم صدام به‌تازگی برای نسل‌کشی مردم کرد اقدام کرده بود؛ کارزار انفال در 1988 حدود 50,000–180,000 کرد را کشته بود و حملهٔ شیمیایی حلبچه جهان را شوکه کرده بود. ائتلاف به رهبری آمریکا در عمل به رهبران کرد گفته بود «با صدام ترتیبات خود را فراهم کنید»؛ همان دولتی که سه سال پیش‌تر مردمشان را با گاز هدف گرفته بود. جای شگفتی نبود که گفت‌وگوها در مارس 1992، هنگامی که بغداد از دادن خودمختاری معنادار یا پرداختن به کرکوک خودداری کرد، شکست خورد.
نکات مهم
• قیام 1991 بزرگ‌ترین شورش کردی تاریخ بود؛ جنگجویان کرد پیش از آنکه گارد جمهوری صدام آنان را در هم بکوبد، برای مدتی کوتاه بیشتر کردستان عراق، از جمله کرکوک، را آزاد کردند.
• قطعنامهٔ 688 شورای امنیت سازمان ملل و عملیات تأمین آسایش، پناهگاه امن و منطقهٔ پروازممنوع را ایجاد کردند که پایهٔ خودمختاری کردها شد؛ مهم‌ترین حمایت بین‌المللی که کردها تا آن زمان دریافت کرده بودند.
• مذاکرات خودمختاری با بغداد در مارس 1992 شکست خورد؛ با توجه به اینکه از کردها خواسته می‌شد با رژیمی مذاکره کنند که علیه آنان مرتکب نسل‌کشی شده بود، این امر قابل پیش‌بینی بود.
• شکست مذاکرات، کردها را به برگزاری انتخابات خود در 19 مه 1992 رساند؛ انتخاباتی که حکومت اقلیم کردستان، نخستین حکومت دموکراتیک کردی در تاریخ، را بنیان گذاشت.
اطلاعات کوتاه
رویداد: مذاکرات خودمختاری عراق و کردها (1991–1992) زمینه: قیام کردی 1991 (مارس–آوریل 1991)؛ پیامدهای جنگ خلیج فارس احزاب کرد: جبههٔ کردستان (حزب دموکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی؛ اتحادیهٔ میهنی کردستان به رهبری جلال طالبانی) دولت عراق: رژیم بعثی صدام حسین قطعنامهٔ سازمان ملل: قطعنامهٔ 688 شورای امنیت (5 آوریل 1991)؛ خواستار پایان سرکوب کردها شد پناهگاه امن: عملیات تأمین آسایش (17 آوریل 1991)؛ منطقهٔ پروازممنوع در شمال مدار 36 درجه یادداشت تفاهم سازمان ملل و عراق: یادداشت تفاهم (18 آوریل 1991)؛ دسترسی بشردوستانه شکست مذاکرات: مارس 1992 انتخابات کردها: 19 مه 1992؛ نخستین انتخابات آزاد پارلمانی کردی تأسیس حکومت اقلیم کردستان: ژوئیهٔ 1992 پناهندگان: بیش از 1.5 میلیون کرد به مرزهای ترکیه و ایران گریختند
قیام 1991: از آزادی تا فاجعه
در فوریهٔ 1991، ائتلاف به رهبری آمریکا در عملیات طوفان صحرا ارتش صدام حسین را به‌شدت ویران کرد. رئیس‌جمهور جورج هربرت واکر بوش از مردم عراق خواسته بود برخیزند و دیکتاتور خود را سرنگون کنند. کردها به این فراخوان پاسخ دادند. قیام که در 5 مارس 1991 در رانیه آغاز شد، همچون آتش در سراسر کردستان عراق گسترش یافت. ظرف چند هفته، جنگجویان پیشمرگه و غیرنظامیان مسلح سلیمانیه، اربیل، دهوک و برای مدتی کوتاه کرکوک را آزاد کرده بودند.
اما حمایت آمریکایی که کردها انتظارش را داشتند هرگز نرسید. شروط آتش‌بسی که ژنرال شوارتسکف دربارهٔ آن مذاکره کرده بود، به عراق اجازهٔ پرواز بالگردهای نظامی را داده بود؛ غفلتی فاجعه‌بار. صدام بالگردهای رزمی و لشکرهای زرهی گارد جمهوری را علیه جنگجویان کرد با تسلیحات سبک به کار گرفت. قیام با خشونتی بی‌رحمانه در هم کوبیده شد. بیش از 1.5 میلیون کرد از ترس انفالی دیگر، حلبچه‌ای دیگر، در کوچ اجباری گسترده‌ای که جهان را شوکه کرد، به کوه‌ها گریختند.
پناهگاه امن، منطقهٔ پروازممنوع و پیدایش حکومت اقلیم کردستان
ابعاد فاجعهٔ انسانی، اقدام بین‌المللی را ناگزیر ساخت. شورای امنیت سازمان ملل در 5 آوریل 1991 قطعنامهٔ 688 را تصویب کرد و خواستار آن شد که عراق به سرکوب جمعیت کرد پایان دهد. در 17 آوریل، آمریکا، بریتانیا و فرانسه عملیات تأمین آسایش را آغاز کردند و پناهگاهی امن درون کردستان عراق و منطقه‌ای پروازممنوع در شمال مدار 36 درجه ایجاد نمودند. بیش از 7,000 تن کمک بشردوستانه رسانده شد. تا ژوئیه، بیشتر پناهندگان کرد از کوه‌ها بازگشته بودند.
زیر حمایت منطقهٔ پروازممنوع، نیروهای پیشمرگه به‌تدریج کنترل مناطق کردی فراتر از پناهگاه امن اولیه را به دست گرفتند. تا اکتبر 1991، نیروهای زمینی عراق از سه استان شمالی دهوک، اربیل و سلیمانیه عقب‌نشینی کرده بودند. جبههٔ کردستان با بغداد مذاکره کرد، اما گفت‌وگوها در مارس 1992 از هم پاشید؛ صدام خودمختاری واقعی نمی‌داد و کردها نیز توافقی صوری از رژیمی را نمی‌پذیرفتند که کودکانشان را با گاز هدف گرفته بود.
با پایان بی‌نتیجهٔ مذاکرات، جبههٔ کردستان تصمیمی تاریخی گرفت: انتخابات خود را برگزار می‌کردند. در 19 مه 1992، نخستین انتخابات آزاد پارلمانی تاریخ کرد در سراسر سه استان برگزار شد. حکومت اقلیم کردستان به‌طور رسمی در ژوئیهٔ 1992 تأسیس گردید. حکومت بی‌نقص نبود، کمبود منابع داشت و به‌زودی جنگ داخلی میان حزب دموکرات کردستان و اتحادیهٔ میهنی کردستان آن را دچار شکاف می‌کرد، اما واقعی بود. برای نخستین بار پس از جمهوری مهاباد در 1946، کردها بر خود حکومت می‌کردند.
گاه‌شمار رویدادهای مهم
فوریهٔ 1991 — عملیات طوفان صحرا؛ نیروهای ائتلاف کویت را آزاد و ارتش عراق را به‌شدت ویران می‌کنند.
5 مارس 1991 — قیام کردی در رانیه آغاز می‌شود و در سراسر کردستان عراق گسترش می‌یابد.
اواخر مارس 1991 — گارد جمهوری صدام قیام را در هم می‌کوبد؛ بیش از 1.5 میلیون کرد به کوه‌ها می‌گریزند.
5 آوریل 1991 — قطعنامهٔ 688 شورای امنیت سازمان ملل خواستار پایان سرکوب کردها از سوی عراق می‌شود.
17 آوریل 1991 — عملیات تأمین آسایش آغاز می‌شود؛ پناهگاه امن و منطقهٔ پروازممنوع ایجاد می‌گردند.
18 آوریل 1991 — یادداشت تفاهم سازمان ملل و عراق امضا می‌شود؛ دسترسی بشردوستانه به مناطق کردی فراهم می‌گردد.
اکتبر 1991 — نیروهای زمینی عراق از سه استان شمالی عقب‌نشینی می‌کنند؛ کردها کنترل عملی را به دست می‌گیرند.
مارس 1992 — مذاکرات خودمختاری با بغداد شکست می‌خورد.
19 مه 1992 — نخستین انتخابات آزاد پارلمانی کردی؛ حکومت اقلیم کردستان تأسیس می‌شود.
میراث و اهمیت برای تاریخ کرد
مذاکرات 1991 و پیامدهای آن نقطهٔ عطف تاریخ کرد را رقم می‌زنند. برای نخستین بار، جامعهٔ بین‌المللی برای حفاظت از مردم کرد در برابر خشونت دولتی دارای حاکمیت مداخله کرد. منطقهٔ پروازممنوع، که تا تهاجم 2003 به مدت دوازده سال برقرار می‌ماند، چتر امنیتی‌ای ایجاد کرد که زیر آن خودفرمانی کردها ممکن شد. حکومت اقلیم کردستان که در 1992 پدید آمد، سرانجام در قانون اساسی عراق در 2005 به عنوان تنها منطقهٔ خودمختار کشور دارای پشتوانهٔ قانونی تثبیت می‌شد.
شکست مذاکرات با بغداد، به شکلی تناقض‌آمیز، بهترین اتفاق ممکن برای آرمان کردی بود. اگر کردها توافق خودمختاری دیگری را با صدام می‌پذیرفتند، چنان‌که در 1970 پذیرفته بودند، تقریباً به یقین دوباره به آن خیانت می‌شد. در عوض، شکست گفت‌وگوها کردها را واداشت نهادهای خود را بسازند، انتخابات خود را برگزار کنند و حکومت خود را ایجاد نمایند. برای نخستین بار، خودمختاری کردی امتیازی از سوی بغداد نبود؛ چیزی بود که کردها برای خود ساختند.
قیام 1991 همچنین رهبری سیاسی‌ای را پدید آورد که مردم کرد را در سه دههٔ بعد هدایت می‌کرد. مسعود بارزانی و جلال طالبانی، که بعدها به‌ترتیب رئیس اقلیم کردستان و رئیس‌جمهور عراق می‌شدند، از دل قیام به عنوان چهره‌های مسلط سیاست کردی برآمدند. نهادهایی که ساختند، با هر اندازه کاستی، ثابت کردند که خودفرمانی کردها هم ممکن و هم پایدار است.
پرسش‌های متداول
در قیام کردی 1991 چه رخ داد؟
در مارس 1991، پس از جنگ خلیج فارس، مردم کرد در سراسر کردستان عراق علیه صدام حسین قیام کردند. آنان برای مدتی کوتاه شهرهای بزرگ، از جمله کرکوک، را آزاد کردند، اما گارد جمهوری صدام با استفاده از بالگردهای رزمی قیام را در هم کوبید. بیش از 1.5 میلیون کرد به کوه‌ها گریختند و این امر مداخلهٔ بین‌المللی را برانگیخت.
چرا مذاکرات خودمختاری شکست خورد؟
جبههٔ کردستان از 1991 تا اوایل 1992 با بغداد مذاکره کرد، اما گفت‌وگوها شکست خورد، زیرا صدام از دادن خودمختاری معنادار یا پرداختن به وضعیت کرکوک خودداری می‌کرد. از کردها خواسته می‌شد با رژیمی مذاکره کنند که علیه آنان مرتکب نسل‌کشی شده بود و پیش‌تر همهٔ توافق‌های خودمختاری را نقض کرده بود.
حکومت اقلیم کردستان چگونه آغاز شد؟
پس از شکست مذاکرات با بغداد، جبههٔ کردستان نخستین انتخابات آزاد پارلمانی کردی را در 19 مه 1992 برگزار کرد. حکومت اقلیم کردستان به‌طور رسمی در ژوئیهٔ 1992، زیر حمایت منطقهٔ پروازممنوع به رهبری آمریکا، تأسیس شد. این نخستین حکومت دموکراتیک کردی در تاریخ بود.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ویکی‌پدیا — عملیات تأمین آسایش
پروژهٔ پژوهش و اطلاع‌رسانی خاورمیانه — جمهوریِ بی‌دولتی: خودمختاری کردها در دههٔ 1990
انجمن مطالعات و آموزش دیپلماتیک — کردهای عراق، عملیات تأمین آسایش و پیدایش اپوزیسیون عراق
مک‌داول، دی.، تاریخ معاصر کردها، آی. بی. توریس، 2004.