Giriş
Mart 1991’de, Körfez Savaşı’nın ardından Irak’ın Kürt halkı, Kürt tarihinin en büyük halk ayaklanmasında Saddam Hüseyin rejimine karşı ayağa kalktı. Kürt Peşmergeler ve sivil savaşçılar günler içinde Süleymaniye, Erbil, Duhok’u ve kısa süreliğine Kerkük’ü kurtardı. Bir an için Kürt özgürlüğü erişilebilir görünüyordu. Ardından Saddam’ın Cumhuriyet Muhafızları, ateşkes hükümlerinin açıklanamaz biçimde izin verdiği taarruz helikopterlerini kullanarak ayaklanmayı yıkıcı bir güçle ezdi. 1,5 milyondan fazla Kürt, Türkiye ve İran sınırları boyunca dağlara kaçtı; bu, 20. yüzyılın en büyük mülteci krizlerinden biriydi.
Bunu, Kürtlerin Irak’taki konumunu kökten değiştirecek bir dizi müzakere ve uluslararası müdahale izledi. BM Güvenlik Konseyi’nin 688 sayılı kararı (5 Nisan 1991), Irak’ın Kürtlere yönelik baskısının sona ermesini talep etti. Huzur Harekâtı, 36. paralelin kuzeyinde güvenli bölge ve uçuşa yasak bölge oluşturdu. Kürdistan Cephesi özerklik için Bağdat’la müzakere etti; ancak görüşmeler Mart 1992’de çöktü. Ortaya çıkan boşlukta Kürtler 19 Mayıs 1992’de kendi parlamento seçimlerini, Kürt tarihinin ilk özgür seçimlerini düzenledi ve Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ni (KBY) kurdu. Kürtler, felaketin içinden bugün hâlâ ayakta olan öz yönetimin temellerini inşa etti.
İçindekiler
1991 Özerklik Müzakereleri Neydi?
Güvenli Bölge ve Uçuşa Yasak Bölge
1991 Özerklik Müzakereleri Neydi?
Mart 1991 ayaklanmasının çökmesi ve uluslararası güvenli bölgenin kurulmasının ardından, Mesud Barzani’nin KDP’si ile Celal Talabani’nin KYB’sinin öncülük ettiği Kürt siyasi partileri ittifakı Kürdistan Cephesi, Kürt özerkliği konusunda Saddam Hüseyin hükûmetiyle müzakerelere girdi. 1991 boyunca ve 1992’nin başlarına kadar yürütülen bu müzakereler, Bağdat’la diyalog yoluyla Irak içinde Kürtlerin kendi kendini yönetmesini güvence altına almaya yönelik son girişimi temsil ediyordu.
Müzakereler imkânsız koşullarda yürütülüyordu. Saddam rejimi Kürt halkına karşı daha yeni soykırım girişiminde bulunmuştu: 1988’deki Enfal harekâtı tahminen 50.000–180.000 Kürdü öldürmüş, Halepçe kimyasal saldırısı dünyayı sarsmıştı. ABD öncülüğündeki koalisyon, Kürt önderlere fiilen “Saddam’la anlaşmanızı kendiniz yapın” demişti; halklarını üç yıl önce gazla öldüren aynı hükûmetle. Beklenebileceği gibi Bağdat, anlamlı özerklik tanımayı veya Kerkük meselesini ele almayı reddedince görüşmeler Mart 1992’de çöktü.
Öne Çıkan Noktalar
• 1991 ayaklanması, Kürt tarihinin en büyük isyanıydı: Kürt savaşçılar Saddam’ın Cumhuriyet Muhafızları tarafından ezilmeden önce Kerkük dâhil Irak Kürdistanı’nın büyük bölümünü kısa süreliğine kurtardı.
• BM Güvenlik Konseyi’nin 688 sayılı kararı ve Huzur Harekâtı, Kürt özerkliğinin temelini oluşturan güvenli bölgeyi ve uçuşa yasak bölgeyi yarattı; bu, Kürtlerin o güne kadar gördüğü en önemli uluslararası korumaydı.
• Bağdat’la özerklik müzakereleri Mart 1992’de çöktü. Kürtlerden, kendilerine karşı soykırım yapmış bir rejimle müzakere etmeleri istendiği düşünülürse bu sonuç öngörülebilirdi.
• Müzakerelerin başarısızlığı Kürtleri 19 Mayıs 1992’de kendi seçimlerini düzenlemeye yöneltti; böylece tarihteki ilk demokratik Kürt hükûmeti olan Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) kuruldu.
Kısa Bilgiler
Olay: Irak-Kürt Özerklik Müzakereleri (1991–1992) Bağlam: 1991 Kürt Ayaklanması (Mart–Nisan 1991); Körfez Savaşı sonrası Kürt Partileri: Kürdistan Cephesi (Mesud Barzani liderliğinde KDP; Celal Talabani liderliğinde KYB) Irak Hükûmeti: Saddam Hüseyin’in Baas rejimi BM Kararı: BMGK’nin 688 sayılı kararı (5 Nisan 1991); Kürtlere yönelik baskının sona ermesini talep etti Güvenli Bölge: Huzur Harekâtı (17 Nisan 1991); 36. paralelin kuzeyinde uçuşa yasak bölge BM-Irak Mutabakatı: Mutabakat Zaptı (18 Nisan 1991); insani erişim Müzakerelerin Çöküşü: Mart 1992 Kürt Seçimleri: 19 Mayıs 1992; ilk özgür Kürt parlamento seçimleri KBY’nin Kuruluşu: Temmuz 1992 Mülteciler: 1,5 milyondan fazla Kürt Türkiye ve İran sınırlarına kaçtı
1991 Ayaklanması: Kurtuluştan Felakete
Şubat 1991’de ABD öncülüğündeki koalisyon, Çöl Fırtınası Harekâtı’nda Saddam Hüseyin’in ordusunu yıkıma uğrattı. Başkan George H. W. Bush, Irak halkını ayaklanıp diktatörlerini devirmeye çağırmıştı. Kürtler bu çağrıya yanıt verdi. 5 Mart 1991’de Raniye’de başlayan ayaklanma, Irak Kürdistanı’nın dört bir yanına hızla yayıldı. Peşmerge savaşçılar ve silahlı siviller haftalar içinde Süleymaniye, Erbil, Duhok’u ve kısa süreliğine Kerkük’ü kurtardı.
Ancak Kürtlerin beklediği Amerikan desteği hiç gelmedi. General Schwarzkopf’un müzakere ettiği ateşkes hükümleri, Irak’a askerî helikopter uçurma izni vermişti; bu, felaketle sonuçlanan bir ihmaldi. Saddam, hafif silahlı Kürt savaşçılara karşı taarruz helikopterleri ve Cumhuriyet Muhafızları’nın zırhlı tümenlerini gönderdi. Ayaklanma korkunç bir vahşetle ezildi. Yeni bir Enfal’den, yeni bir Halepçe’den korkan 1,5 milyondan fazla Kürt, dünyayı sarsan kitlesel bir göçle dağlara kaçtı.
Güvenli Bölge, Uçuşa Yasak Bölge ve KBY’nin Doğuşu
İnsani felaketin boyutu uluslararası müdahaleyi zorunlu kıldı. 5 Nisan 1991’de BM Güvenlik Konseyi, Irak’ın Kürt nüfusuna yönelik baskısını sona erdirmesini isteyen 688 sayılı kararı kabul etti. 17 Nisan’da ABD, Birleşik Krallık ve Fransa Huzur Harekâtı’nı başlattı; Irak Kürdistanı içinde güvenli bölge ve 36. paralelin kuzeyinde uçuşa yasak bölge oluşturdu. 7.000 tondan fazla insani yardım ulaştırıldı. Temmuza gelindiğinde Kürt mültecilerin çoğu dağlardan dönmüştü.
Uçuşa yasak bölgenin koruması altında Peşmerge güçleri, başlangıçtaki güvenli bölgenin ötesindeki Kürt bölgelerinde aşamalı olarak kontrolü ele geçirdi. Ekim 1991’e gelindiğinde Irak kara kuvvetleri kuzeydeki Duhok, Erbil ve Süleymaniye vilayetlerinden çekilmişti. Kürdistan Cephesi Bağdat’la müzakere etti; ancak görüşmeler Mart 1992’de kesildi. Saddam gerçek özerklik tanımıyor, Kürtler ise çocuklarını gazla öldüren bir rejimin göstermelik anlaşmasını kabul etmiyordu.
Müzakereler sonuçsuz kalınca Kürdistan Cephesi tarihî bir karar aldı: kendi seçimlerini düzenleyecekti. 19 Mayıs 1992’de Kürt tarihinin ilk özgür parlamento seçimleri üç vilayette yapıldı. Kürdistan Bölgesel Yönetimi Temmuz 1992’de resmen kuruldu. Kusurluydu, kaynakları yetersizdi ve çok geçmeden KDP ile KYB arasındaki iç savaşla parçalanacaktı; ancak gerçekti. 1946’daki Mahabad Cumhuriyeti’nden bu yana ilk kez Kürtler kendi kendilerini yönetiyordu.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Şubat 1991 — Çöl Fırtınası Harekâtı; koalisyon güçleri Kuveyt’i kurtarır ve Irak ordusunu yıkıma uğratır.
5 Mart 1991 — Kürt ayaklanması Raniye’de başlar; Irak Kürdistanı’na yayılır.
Mart 1991 sonu — Saddam’ın Cumhuriyet Muhafızları ayaklanmayı ezer; 1,5 milyondan fazla Kürt dağlara kaçar.
5 Nisan 1991 — BM Güvenlik Konseyi’nin 688 sayılı kararı, Irak’ın Kürtlere baskısının son bulmasını talep eder.
17 Nisan 1991 — Huzur Harekâtı başlar; güvenli bölge ve uçuşa yasak bölge kurulur.
18 Nisan 1991 — BM-Irak Mutabakat Zaptı imzalanır; Kürt bölgelerine insani erişim sağlanır.
Ekim 1991 — Irak kara kuvvetleri kuzeydeki üç vilayetten çekilir; Kürtler fiilî kontrolü ele alır.
Mart 1992 — Bağdat’la özerklik müzakereleri çöker.
19 Mayıs 1992 — İlk özgür Kürt parlamento seçimleri yapılır; Kürdistan Bölgesel Yönetimi kurulur.
Kürt Tarihi İçin Mirası ve Önemi
1991 müzakereleri ve sonrasında yaşananlar, Kürt tarihinin dönüm noktasını temsil eder. Uluslararası toplum ilk kez Kürt halkını egemen bir devletin şiddetinden korumak için müdahale etti. 2003 işgaline kadar on iki yıl yürürlükte kalacak uçuşa yasak bölge, Kürt öz yönetimini mümkün kılan güvenlik şemsiyesini oluşturdu. 1992’de doğan KBY, sonunda 2005 Irak Anayasası’nda ülkenin hukuken öngörülen tek özerk bölgesi olarak yerini alacaktı.
Bağdat’la müzakerelerin başarısızlığı, paradoksal biçimde Kürt davası için olabilecek en iyi şeydi. Kürtler, 1970’te yaptıkları gibi Saddam’la bir başka özerklik anlaşmasını kabul etseydi, buna da neredeyse kesin olarak yeniden ihanet edilecekti. Bunun yerine görüşmelerin çökmesi, Kürtleri kendi kurumlarını kurmaya, kendi seçimlerini düzenlemeye ve kendi hükûmetlerini oluşturmaya zorladı. Kürt özerkliği ilk kez Bağdat’ın verdiği bir taviz değildi; Kürtlerin kendileri için inşa ettiği bir şeydi.
1991 ayaklanması, sonraki otuz yıl boyunca Kürt halkına yön verecek siyasi önderliği de ortaya çıkardı. Daha sonra sırasıyla Kürdistan Bölgesi Başkanı ve Irak Cumhurbaşkanı olacak Mesud Barzani ve Celal Talabani, ayaklanmadan Kürt siyasetinin baskın şahsiyetleri olarak çıktı. İnşa ettikleri kurumlar, tüm kusurlarına rağmen Kürtlerin kendi kendini yönetmesinin yalnızca mümkün değil, kalıcı da olduğunu kanıtladı.
Sık Sorulan Sorular
1991 Kürt ayaklanmasında ne oldu?
Mart 1991’de, Körfez Savaşı sonrasında Kürt halkı Irak Kürdistanı’nın dört bir yanında Saddam Hüseyin’e karşı ayaklandı. Kerkük dâhil başlıca şehirleri kısa süreliğine kurtardı; ancak Saddam’ın Cumhuriyet Muhafızları taarruz helikopterleriyle ayaklanmayı ezdi. 1,5 milyondan fazla Kürt dağlara kaçtı ve bu durum uluslararası müdahaleye yol açtı.
Özerklik müzakereleri neden başarısız oldu?
Kürdistan Cephesi, 1991’den 1992’nin başlarına kadar Bağdat’la müzakere etti. Ancak Saddam anlamlı özerklik tanımayı veya Kerkük’ün statüsünü ele almayı reddettiği için görüşmeler çöktü. Kürtlerden, kendilerine karşı soykırım yapmış ve önceki bütün özerklik anlaşmalarını zaten bozmuş bir rejimle müzakere etmeleri isteniyordu.
Kürdistan Bölgesel Yönetimi nasıl kuruldu?
Bağdat’la müzakerelerin çökmesinden sonra Kürdistan Cephesi, 19 Mayıs 1992’de ilk özgür Kürt parlamento seçimlerini düzenledi. Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY), ABD öncülüğündeki uçuşa yasak bölgenin koruması altında Temmuz 1992’de resmen kuruldu. Tarihteki ilk demokratik Kürt hükûmetiydi.
Kaynakça ve İleri Okumalar
MERIP — Devletsizliğin Cumhuriyeti: 1990’larda Kürt Özerkliği
ADST — Irak Kürtleri, Huzur Harekâtı ve Irak Muhalefetinin Doğuşu
McDowall, D., Kürtlerin Modern Tarihi, I.B. Tauris, 2004.